अध्याय 1: गरुड़ मृत्यु और परलोक के विषय में पूछते हैं

धर्मन्दृढबद्धमूलो वेदस्कन्धः पुराणशाखाढ्यः ।
क्रतुकुसुमो मोक्षफलो मधुसूदनपादपो जयति

dharmandṛḍhabaddhamūlo vedaskandhaḥ purāṇaśākhāḍhyaḥ |
kratukusumo mokṣaphalo madhusūdanapādapo jayati

नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे शौनकाद्या मुनीश्वराः ।
कर्मणामन्तरे सूतं स्वासीनमिदमब्रुवन्

naimiṣe'nimiṣakṣetre śaunakādyā munīśvarāḥ |
karmaṇāmantare sūtaṃ svāsīnamidamabruvan

सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः ।
तेन नः सन्दिहानानां सन्देहं छेत्तुमर्हसि

sūta jānāsi sakalaṃ vastu vyāsaprasādataḥ |
tena naḥ sandihānānāṃ sandehaṃ chettumarhasi

यथा तृणजलौकेति न्यायमा श्रित्य कञ्चन ।
देहिनोऽन्यतनुप्राप्तिं केचित्त्वेवं वदन्ति हि

yathā tṛṇajalauketi nyāyamā śritya kañcana |
dehino'nyatanuprāptiṃ kecittvevaṃ vadanti hi

केचित्पुनर्यातनानां यामीनामुपभोगतः ।
पश्चाद्देहान्तरप्राप्तिं वदन्ति किमु तत्रसत्

kecitpunaryātanānāṃ yāmīnāmupabhogataḥ |
paścāddehāntaraprāptiṃ vadanti kimu tatrasat

साधु पृष्टं महाभागाः शृणुध्वं भवतां पुनः ।
सन्देहो नोपपद्येत लोकार्थं किल पृच्छताम्

sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāgāḥ śṛṇudhvaṃ bhavatāṃ punaḥ |
sandeho nopapadyeta lokārthaṃ kila pṛcchatām

तदहं कृष्णगरुडसंवादद्वारकं द्विजाः ।
अपाकरिष्ये सन्देहं भवतां भावितात्मनाम्

tadahaṃ kṛṣṇagaruḍasaṃvādadvārakaṃ dvijāḥ |
apākariṣye sandehaṃ bhavatāṃ bhāvitātmanām

नमः कृष्णाय मुनये य एनं समुपाश्रिताः ।
अञ्जस्तरन्ति संसारसागरं कुनदीमिव

namaḥ kṛṣṇāya munaye ya enaṃ samupāśritāḥ |
añjastaranti saṃsārasāgaraṃ kunadīmiva

एकदा वैनतेयस्य लोकानां लोकनस्पृहा ।
बभूव सोऽथ बभ्राम तेषु नाम हरेर्गृणन्

ekadā vainateyasya lokānāṃ lokanaspṛhā |
babhūva so'tha babhrāma teṣu nāma harergṛṇan

स पातालं भुवं स्वर्गं भ्रान्त्वालब्धशमाशयः ।
लोकदुः खेनातिदुः खी पुनर्वैकुण्ठमागमत्

sa pātālaṃ bhuvaṃ svargaṃ bhrāntvālabdhaśamāśayaḥ |
lokaduḥ khenātiduḥ khī punarvaikuṇṭhamāgamat

न रजो न तमश्चैव सत्त्वं ताभ्यां च मिश्रितम् ।
यत्र प्रवर्तते नैव सत्त्वमेव प्रवर्तते

na rajo na tamaścaiva sattvaṃ tābhyāṃ ca miśritam |
yatra pravartate naiva sattvameva pravartate

न यत्र माया नाशश्च न चै रागादयो मलाः ।
श्यामावदाताः सुरुचः शतपत्रविलोचनाः

na yatra māyā nāśaśca na cai rāgādayo malāḥ |
śyāmāvadātāḥ surucaḥ śatapatravilocanāḥ

सुरासुरार्चिता यत्र गणा विष्णोः सुपेशसः ।
पिशङ्गवस्त्राभारणा मणियुङ्निष्कभूषिताः

surāsurārcitā yatra gaṇā viṣṇoḥ supeśasaḥ |
piśaṅgavastrābhāraṇā maṇiyuṅniṣkabhūṣitāḥ

चतुर्भुजाः कुण्डलिनो मौलिनो मालिनस्तथा ।
भ्राजिष्णुभिर्विमानानां पङ्किभिर्ये महात्मनाम्

caturbhujāḥ kuṇḍalino maulino mālinastathā |
bhrājiṣṇubhirvimānānāṃ paṅkibhirye mahātmanām

द्योतन्ते द्योतमानानां प्रमदानां च पङ्क्तिभिः ।
श्रीर्यत्र नानाविभवैर्हरेः पादौ मुदार्चति

dyotante dyotamānānāṃ pramadānāṃ ca paṅktibhiḥ |
śrīryatra nānāvibhavairhareḥ pādau mudārcati

हरिं गायति दोलास्थं गीयमानालिभिः स्वयम् ।
ददर्श श्रीहरिं तत्र श्रीपतिं सात्वतां पतिम्

hariṃ gāyati dolāsthaṃ gīyamānālibhiḥ svayam |
dadarśa śrīhariṃ tatra śrīpatiṃ sātvatāṃ patim

जगत्पतिं यज्ञपतिं पार्षदैः परिषेवितम् ।
सुनन्दनन्दप्रबलार्हणमुख्यैर्निरन्तरम्

jagatpatiṃ yajñapatiṃ pārṣadaiḥ pariṣevitam |
sunandanandaprabalārhaṇamukhyairnirantaram

भृत्यप्रसादसुमुखमायतारुणलोचनम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं श्रिया वक्षसि लक्षितम्

bhṛtyaprasādasumukhamāyatāruṇalocanam |
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śriyā vakṣasi lakṣitam

पीतांशुकं चतुर्बाहुं प्रसन्नहसिताननम् ।
अभ्यर्हणासनासीनं ताभिः शक्तिभिरावृतम्

pītāṃśukaṃ caturbāhuṃ prasannahasitānanam |
abhyarhaṇāsanāsīnaṃ tābhiḥ śaktibhirāvṛtam

प्रधानपुरुषाभ्यां च महता चाहमा तथा ।
एकादशोन्द्रियैश्चैव पञ्चभूतैस्तथैव च

pradhānapuruṣābhyāṃ ca mahatā cāhamā tathā |
ekādaśondriyaiścaiva pañcabhūtaistathaiva ca

स्वरूपेरममाणं तमीश्वरं विनतासुतः ।
तद्दर्शनाह्लादयुतस्वान्तो हृष्यत्तनूरुहः

svarūperamamāṇaṃ tamīśvaraṃ vinatāsutaḥ |
taddarśanāhlādayutasvānto hṛṣyattanūruhaḥ

लोचनाभ्यामश्रु मुञ्चन्प्रेममग्नो ननाम ह ।
नमागतं नतं स्वीय वाहनं विष्णुरब्रवीत् ।
भूमिः का लङ्घिता पक्षिंस्त्वयेयन्तमनेहसम्

locanābhyāmaśru muñcanpremamagno nanāma ha |
namāgataṃ nataṃ svīya vāhanaṃ viṣṇurabravīt |
bhūmiḥ kā laṅghitā pakṣiṃstvayeyantamanehasam

तव प्रसादाद्वैकुण्ठ त्रैलोक्यं सचराचरम्

tava prasādādvaikuṇṭha trailokyaṃ sacarācaram

मया विलोकितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
भूर्लोकात्सत्यपर्यन्तं पुरं याम्यं विना प्रभो

mayā vilokitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
bhūrlokātsatyaparyantaṃ puraṃ yāmyaṃ vinā prabho

भूर्लोकः सर्वलोकानां प्रचुरः सर्वजन्तुषु ।
मानुष्यं सर्वभूतानां भुक्तिमुक्त्यालयं शुभम्

bhūrlokaḥ sarvalokānāṃ pracuraḥ sarvajantuṣu |
mānuṣyaṃ sarvabhūtānāṃ bhuktimuktyālayaṃ śubham

अतः सुकृतिनां लोको न भूतो न भविष्यति

ataḥ sukṛtināṃ loko na bhūto na bhaviṣyati

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमिभागे ।
स्वर्गापवर्गस्य फलार्जनाय भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्

gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyāstu ye bhāratabhūmibhāge |
svargāpavargasya phalārjanāya bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt

प्रेतः कौक्षिप्यते कस्मात्पञ्चरत्नं मुखे कथम् ।
अधस्ताच्चालिता दर्भाः पादौ याम्यां व्यवस्थितौ

pretaḥ kaukṣipyate kasmātpañcaratnaṃ mukhe katham |
adhastāccālitā darbhāḥ pādau yāmyāṃ vyavasthitau

किमर्थं पुत्रपौत्राश्च तस्य तिष्ठन्ति चाग्रतः ।
किमर्थं दीयते दानं गोदानमपि केशव

kimarthaṃ putrapautrāśca tasya tiṣṭhanti cāgrataḥ |
kimarthaṃ dīyate dānaṃ godānamapi keśava

बन्धुमित्राण्यमित्राश्च क्षमापयन्ति तत्कथम् ।
तिलालोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा

bandhumitrāṇyamitrāśca kṣamāpayanti tatkatham |
tilālohaṃ hiraṇyaṃ ca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो दीयन्ते केनहेतुना ।
कथं हि म्रियते जन्तुर्मृतो वै कुत्र गच्छति

saptadhānyaṃ kṣitirgāvo dīyante kenahetunā |
kathaṃ hi mriyate janturmṛto vai kutra gacchati

अतिवाहशरीरं च कथं हि श्रयते तदा ।
शवं स्कन्धे वहेत्पुत्रो अग्निदाता च पौत्रकः

ativāhaśarīraṃ ca kathaṃ hi śrayate tadā |
śavaṃ skandhe vahetputro agnidātā ca pautrakaḥ

आज्येनाभ्यञ्जनं कस्मात्कुत एकाहुतिक्रिया ।
वसुन्धरा किमर्थं च कुतः स्त्रीशब्दकीर्तनम्

ājyenābhyañjanaṃ kasmātkuta ekāhutikriyā |
vasundharā kimarthaṃ ca kutaḥ strīśabdakīrtanam

यमसूक्तं किमर्थं च उदीच्या दिशमाहरेत् ।
पानीयमेकवस्त्रेण सूर्यबिम्बनिरीक्षणम्

yamasūktaṃ kimarthaṃ ca udīcyā diśamāharet |
pānīyamekavastreṇa sūryabimbanirīkṣaṇam

यवसर्षपदूर्वास्तु पाषाणे निम्बपत्रकम् ।
वस्त्रं नरश्च नारी च विदध्यादधरोत्तरम्

yavasarṣapadūrvāstu pāṣāṇe nimbapatrakam |
vastraṃ naraśca nārī ca vidadhyādadharottaram

अन्नाद्यं गृहमागत्य न भोक्तव्यं जनैः सह ।
नवकांश्चैव पिण्डांश्च किमर्थं ददते सुताः

annādyaṃ gṛhamāgatya na bhoktavyaṃ janaiḥ saha |
navakāṃścaiva piṇḍāṃśca kimarthaṃ dadate sutāḥ

किमर्थं चत्वरे दुग्धं यात्रे पक्वे च मृन्मये ।
काष्ठत्रयं गणाबद्धं कृत्वा रात्रौ चतुष्पथे

kimarthaṃ catvare dugdhaṃ yātre pakve ca mṛnmaye |
kāṣṭhatrayaṃ gaṇābaddhaṃ kṛtvā rātrau catuṣpathe

निशायां दीयते दीपो यावदब्दं दिनेदिन ।
दाहोदकं किमर्थं च किमर्थं च जनैः सह

niśāyāṃ dīyate dīpo yāvadabdaṃ dinedina |
dāhodakaṃ kimarthaṃ ca kimarthaṃ ca janaiḥ saha

भगवन्नाति वाहश्च नव पिण्डाः प्रदापयेत् ।
कथं देयं पितृभ्यश्च वाहस्यावाहनं कथम्

bhagavannāti vāhaśca nava piṇḍāḥ pradāpayet |
kathaṃ deyaṃ pitṛbhyaśca vāhasyāvāhanaṃ katham

इदञ्चेत्क्रियते देव कस्मात्पिण्डं प्रदापयेत् ।
किं तत्प्रदीयते तस्य पिण्डदानाद्यनन्तरम्

idañcetkriyate deva kasmātpiṇḍaṃ pradāpayet |
kiṃ tatpradīyate tasya piṇḍadānādyanantaram

अस्थिसञ्चयनं चैव घटस्फोटं तथैव च ।
द्वितीयेऽह्नि कुतः स्नानं चतुर्थे साग्निके द्विजे

asthisañcayanaṃ caiva ghaṭasphoṭaṃ tathaiva ca |
dvitīye'hni kutaḥ snānaṃ caturthe sāgnike dvije

दशमे किं मलस्नानं कार्यं सर्वजनैः सह ।
कस्मात्तैलोद्वर्तनं च स्कन्धवाहगृहं नयेत्

daśame kiṃ malasnānaṃ kāryaṃ sarvajanaiḥ saha |
kasmāttailodvartanaṃ ca skandhavāhagṛhaṃ nayet

तैलोद्वर्तनकं चापि दधुः स्थूलजलाशये ।
दशमेऽहनि यत्पिण्डं तद्दद्या दामिषेण तु

tailodvartanakaṃ cāpi dadhuḥ sthūlajalāśaye |
daśame'hani yatpiṇḍaṃ taddadyā dāmiṣeṇa tu

पिणाञ्चैकादशे कस्माद्वृषोत्सर्गादिपूर्वकम् ।
भाजनोपानहौ च्छत्रं वासांसि त्वङ्गुलीयकम्

piṇāñcaikādaśe kasmādvṛṣotsargādipūrvakam |
bhājanopānahau cchatraṃ vāsāṃsi tvaṅgulīyakam

त्रयोदशेऽह्नि देयं स्यात्पददानं किमर्थकम् ।
श्राद्धानि षोडशैतानि अब्दं यावत्कुतो घटः

trayodaśe'hni deyaṃ syātpadadānaṃ kimarthakam |
śrāddhāni ṣoḍaśaitāni abdaṃ yāvatkuto ghaṭaḥ

अन्नाद्येनोदकेनैव षष्ट्याधिकशतत्रयम् ।
दिनेदिने च दातव्यं घटान्नं प्रेततृप्तये

annādyenodakenaiva ṣaṣṭyādhikaśatatrayam |
dinedine ca dātavyaṃ ghaṭānnaṃ pretatṛptaye

प्राप्ते काले वै म्रियते अनित्या मानवाः प्रभो

prāpte kāle vai mriyate anityā mānavāḥ prabho

छिद्रं तु नैव पश्यामि कुतो जीवः स निर्गतः ।
कुतो गच्छन्ति भूतानि पृथिव्यापो मनस्तथा ।
तेजो वदस्व मे नाथ वायुराकाशमेव च

chidraṃ tu naiva paśyāmi kuto jīvaḥ sa nirgataḥ |
kuto gacchanti bhūtāni pṛthivyāpo manastathā |
tejo vadasva me nātha vāyurākāśameva ca

कुतः कर्मेन्द्रियाणीह पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च ।
वायवश्चैव पञ्चैते कथं गच्छन्ति चात्ययम्

kutaḥ karmendriyāṇīha pañcabuddhīndriyāṇi ca |
vāyavaścaiva pañcaite kathaṃ gacchanti cātyayam

लोभमोहादयः पञ्च शरीरे चैव तस्कराः ।
तृष्णा कामो ह्यहङ्कारः कुतो यान्ति जनार्दना

lobhamohādayaḥ pañca śarīre caiva taskarāḥ |
tṛṣṇā kāmo hyahaṅkāraḥ kuto yānti janārdanā

पुण्यं वाप्यथवापुण्यं यत्किञ्चित्सुकृतं तथा ।
नष्टे देहे कुतो यान्ति दानानि विविधानि च

puṇyaṃ vāpyathavāpuṇyaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ tathā |
naṣṭe dehe kuto yānti dānāni vividhāni ca

सपिण्डनं किमर्थं च पूर्णे संवत्सरेऽपि वा ।
प्रेतस्य मेलनं केषां किंविधं तत्र कारयेत्

sapiṇḍanaṃ kimarthaṃ ca pūrṇe saṃvatsare'pi vā |
pretasya melanaṃ keṣāṃ kiṃvidhaṃ tatra kārayet

मूर्छनात्पननाद्वापि विपत्तिर्यदि जायते ।
ये दग्धा ये त्वदग्धाश्च पतिता ये नरा भुवि

mūrchanātpananādvāpi vipattiryadi jāyate |
ye dagdhā ye tvadagdhāśca patitā ye narā bhuvi

यानि चान्यानि भूतानि तेषामन्ते भवेच्च किम् ।
पापिनो ये दुराचारा ये चान्ये गतबुद्धयः

yāni cānyāni bhūtāni teṣāmante bhavecca kim |
pāpino ye durācārā ye cānye gatabuddhayaḥ

आत्मघाती ब्रह्महा च स्तेयी विश्वासघातकः ।
कपिलायाः पिबेच्छूद्रो यः पठेदिदमक्षरम्

ātmaghātī brahmahā ca steyī viśvāsaghātakaḥ |
kapilāyāḥ pibecchūdro yaḥ paṭhedidamakṣaram

धारयेद्ब्रह्मसूत्रं वा का गतिस्तस्य माधव ।
शूद्रस्य ब्राह्मणी भार्या संगृहीता यदा भवेत्

dhārayedbrahmasūtraṃ vā kā gatistasya mādhava |
śūdrasya brāhmaṇī bhāryā saṃgṛhītā yadā bhavet

भीतोऽहं पापिनस्तस्मात्तन्मे वद जगत्प्रभो ।
अन्यच्च शृणु विश्वात्मन्मया कौतुकिना रयात्

bhīto'haṃ pāpinastasmāttanme vada jagatprabho |
anyacca śṛṇu viśvātmanmayā kautukinā rayāt

लोकांल्लोकयता लोके जगाहे विश्वमण्डलम् ।
तत्राजनि जनान्दृष्ट्वा दुः खेष्वेव निमज्जतः

lokāṃllokayatā loke jagāhe viśvamaṇḍalam |
tatrājani janāndṛṣṭvā duḥ kheṣveva nimajjataḥ

स्वान्ते मे दुर्धरा पीडा तत्पीडातो गरीयसी ।
त्रिदिवे दितिजातेभ्यो भूमौ मृत्युरुगादिभिः

svānte me durdharā pīḍā tatpīḍāto garīyasī |
tridive ditijātebhyo bhūmau mṛtyurugādibhiḥ

इष्टवस्तुवियो गैश्च पाताले मामकं भयम् ।
एवं न निर्भयं स्थानमन्यदीश भवत्पदात्

iṣṭavastuviyo gaiśca pātāle māmakaṃ bhayam |
evaṃ na nirbhayaṃ sthānamanyadīśa bhavatpadāt

असत्यं स्वप्नमायावत्कालेन कवलीकृतम् ।
तत्रापि भारते वर्षे बहुदुः खस्य भागिनः

asatyaṃ svapnamāyāvatkālena kavalīkṛtam |
tatrāpi bhārate varṣe bahuduḥ khasya bhāginaḥ

जना दृष्टा मया रागद्वेषमोहादिविप्लुताः ।
केचिदन्धाः केकराक्षास्खलद्वाचस्तु पङ्गवः

janā dṛṣṭā mayā rāgadveṣamohādiviplutāḥ |
kecidandhāḥ kekarākṣāskhaladvācastu paṅgavaḥ

खञ्जाः काणाश्च बधिरा मूकाः कुष्ठाश्च लोमशाः ।
नानारोगपरीताश्च खपुष्पाच्चाभिमानिनः

khañjāḥ kāṇāśca badhirā mūkāḥ kuṣṭhāśca lomaśāḥ |
nānārogaparītāśca khapuṣpāccābhimāninaḥ

तेषां दोषस्य वैचित्र्यं मृत्योर्गोचरतामपि ।
दृष्ट्वा प्रसुमनाः प्राप्तः को मृत्युश्चित्रता कथम्

teṣāṃ doṣasya vaicitryaṃ mṛtyorgocaratāmapi |
dṛṣṭvā prasumanāḥ prāptaḥ ko mṛtyuścitratā katham

मृतिर्यस्य विधानेन मरणादप्यनन्तरम् ।
विधिनाब्दक्रिया यस्य न स दुर्गतिमाप्नुयात्

mṛtiryasya vidhānena maraṇādapyanantaram |
vidhinābdakriyā yasya na sa durgatimāpnuyāt

ऋषिभ्यस्तु मया पूर्वमिति सामान्यतः श्रुतम् ।
ज्ञानाय तद्द्विशेषस्य पृच्छामीदमिति प्रभो

ṛṣibhyastu mayā pūrvamiti sāmānyataḥ śrutam |
jñānāya taddviśeṣasya pṛcchāmīdamiti prabho

म्रियमाणस्य किं कृत्यं किं दानं वासवानुज ।
वाहमृत्योरन्तराले को विधिर्दहनस्य च

mriyamāṇasya kiṃ kṛtyaṃ kiṃ dānaṃ vāsavānuja |
vāhamṛtyorantarāle ko vidhirdahanasya ca

सद्यो विलम्बतो वा किं देहमन्यं प्रपद्यते ।
संयमन्यां क्रम्यमाणमावर्षं का मृतिक्रिया

sadyo vilambato vā kiṃ dehamanyaṃ prapadyate |
saṃyamanyāṃ kramyamāṇamāvarṣaṃ kā mṛtikriyā

प्रायश्चित्तं दुर्मतेः किं पञ्चकादिमृतस्य च ।
प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः

prāyaścittaṃ durmateḥ kiṃ pañcakādimṛtasya ca |
prasādaṃ kuru me mohaṃ chettumarhasyaśeṣataḥ

सर्वमन्तेमया पृष्टं ब्रूहि लोकहिताय वै

sarvamantemayā pṛṣṭaṃ brūhi lokahitāya vai