अध्याय 20: भद्रा का नमस्कार और मित्रविन्दा का कथा-प्रेम

या पूर्वसर्गे नलसंज्ञस्य वीन्द्र पुत्री भूत्वा विष्णुपत्नी सकामा ।
प्रदक्षिणं भ्रमणं वै चकार गुणेन भद्रा भद्रसंज्ञा बभूव

yā pūrvasarge nalasaṃjñasya vīndra putrī bhūtvā viṣṇupatnī sakāmā |
pradakṣiṇaṃ bhramaṇaṃ vai cakāra guṇena bhadrā bhadrasaṃjñā babhūva

कन्याभावे संस्थितां भद्रसंज्ञां पिता नलस्त्वब्रवीत्तां स पश्यन् ।
भद्रे किमर्थं गात्रपीडां करोषि फलं हि तन्नन्दिनि मे वदस्व

kanyābhāve saṃsthitāṃ bhadrasaṃjñāṃ pitā nalastvabravīttāṃ sa paśyan |
bhadre kimarthaṃ gātrapīḍāṃ karoṣi phalaṃ hi tannandini me vadasva

शृणुत्वं मे तात नमस्क्रियादेः फलं वक्तुं का समर्था भवेच्च

śṛṇutvaṃ me tāta namaskriyādeḥ phalaṃ vaktuṃ kā samarthā bhavecca

तथाप्यहं तव वक्ष्यामि तात यथाशक्त्या शृणु सम्यग्घिताय ।
सदा हरिमर्म नाथो दयालुरहं हरेस्तव दासानुदासी ।
मां पाहि विष्णोस्तव वन्दे पदे इत्युक्त्वा प्रणामं चाकरोद्दण्डरूपम्

tathāpyahaṃ tava vakṣyāmi tāta yathāśaktyā śṛṇu samyagghitāya |
sadā harimarma nātho dayālurahaṃ harestava dāsānudāsī |
māṃ pāhi viṣṇostava vande pade ityuktvā praṇāmaṃ cākaroddaṇḍarūpam

हरेः प्रणामं त्विति कर्तव्यशून्यं व्यर्थं तमाहुर्ज्ञानिनस्तच्छृणु त्वम् ।
रमेश मध्वेश सरस्वतीशेत्येवं वदन्प्रणमेद्विष्णुदेवम्

hareḥ praṇāmaṃ tviti kartavyaśūnyaṃ vyarthaṃ tamāhurjñāninastacchṛṇu tvam |
rameśa madhveśa sarasvatīśetyevaṃ vadanpraṇamedviṣṇudevam

यथा प्रसन्नो वन्दनाद्देवद्देव स्तथा न तुष्टः पूजनात्कर्मतश्च ।
यथा नामस्मरणाद्वन्दनाद्वा पापान्नियच्छेतु तथा न चान्यैः

yathā prasanno vandanāddevaddeva stathā na tuṣṭaḥ pūjanātkarmataśca |
yathā nāmasmaraṇādvandanādvā pāpānniyacchetu tathā na cānyaiḥ

देहं तु ये पोषयन्त्येव तात हरेः प्रणामैः शून्यभूतं च पुष्टम् ।
तदेवमाहुर्व्यर्थमेवेति तात तत्पोषकाणां नरके दुः खमाहुः

dehaṃ tu ye poṣayantyeva tāta hareḥ praṇāmaiḥ śūnyabhūtaṃ ca puṣṭam |
tadevamāhurvyarthameveti tāta tatpoṣakāṇāṃ narake duḥ khamāhuḥ

यमोऽपि तं तत्र उलूखले तु निधाय पिष्टं सुखलैः करोति ।
यो वा परं न करोत्येव तात प्रदक्षिणं देवदेवस्य विष्णोः

yamo'pi taṃ tatra ulūkhale tu nidhāya piṣṭaṃ sukhalaiḥ karoti |
yo vā paraṃ na karotyeva tāta pradakṣiṇaṃ devadevasya viṣṇoḥ

तस्यैव पादौ तलयन्त्रे निधाय यमश्च नित्यं प्रकरोति पिष्टम् ।
एषां जिह्वा हरिकृष्णेति नाम न वक्ति नित्यं व्यर्थभूतां वदन्ति

tasyaiva pādau talayantre nidhāya yamaśca nityaṃ prakaroti piṣṭam |
eṣāṃ jihvā harikṛṣṇeti nāma na vakti nityaṃ vyarthabhūtāṃ vadanti

तेषां जिह्वा यमलोके यमस्तु निष्कास्य पिष्टं प्रकरोति नित्यम् ।
काशीनिवासेन च किं प्रयोजनं किं वा प्रयागे मरणेन तात

teṣāṃ jihvā yamaloke yamastu niṣkāsya piṣṭaṃ prakaroti nityam |
kāśīnivāsena ca kiṃ prayojanaṃ kiṃ vā prayāge maraṇena tāta

किं वारणाग्रे मरणेन सौख्यं किं वा मखादेः समनुष्ठितेन ।
समस्ततीर्थेष्वटनेन किं किमधीतशास्त्रेण सुतीक्ष्णबुद्ध्या

kiṃ vāraṇāgre maraṇena saukhyaṃ kiṃ vā makhādeḥ samanuṣṭhitena |
samastatīrtheṣvaṭanena kiṃ kimadhītaśāstreṇa sutīkṣṇabuddhyā

येषां जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति येषां गात्रैर्नमनं नापि विष्णोः ।
येषां पद्भ्यां नास्ति हरेः प्रदक्षिणं तेषां सर्वं व्यर्थमाहुर्महान्तः

yeṣāṃ jihvāgre harināmaiva nāsti yeṣāṃ gātrairnamanaṃ nāpi viṣṇoḥ |
yeṣāṃ padbhyāṃ nāsti hareḥ pradakṣiṇaṃ teṣāṃ sarvaṃ vyarthamāhurmahāntaḥ

हर्यर्पणाद्रिहितं नाम कस्मात्प्रदक्षिणं नमनं चाहुरर्घ्यम् ।
अतो विष्णोर्नमनं कार्यमेव हरेर्नामस्मरणं तात कार्यम्

haryarpaṇādrihitaṃ nāma kasmātpradakṣiṇaṃ namanaṃ cāhurarghyam |
ato viṣṇornamanaṃ kāryameva harernāmasmaraṇaṃ tāta kāryam

जन्म ह्येतद्दुर्लभं नश्वरं तु यथा जलस्थं तत्तथैव ।
नो विस्वासं कुरु गात्रे त्वदीये जीवेष्वपि स्वः परश्चेति तात

janma hyetaddurlabhaṃ naśvaraṃ tu yathā jalasthaṃ tattathaiva |
no visvāsaṃ kuru gātre tvadīye jīveṣvapi svaḥ paraśceti tāta

सद्यः कृतं नमनं न त्वदीयं सद्यः कृतं स्मरणं न त्वदीयम् ।
कदा प्राप्स्ये मरणं तन्न जाने न विश्वासं कुरु गात्रे महात्मन्

sadyaḥ kṛtaṃ namanaṃ na tvadīyaṃ sadyaḥ kṛtaṃ smaraṇaṃ na tvadīyam |
kadā prāpsye maraṇaṃ tanna jāne na viśvāsaṃ kuru gātre mahātman

एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम् ।
नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम्

etacchrutvā nalo vīndra putrīvākyaṃ sunirmalam |
namaskāraṃ ca kṛtavānyathāśaktyā pradakṣiṇam

सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः ।
एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम्

sāpi pradakṣiṇaṃ cakre namaskāraṃ sadā hareḥ |
evaṃ bahudinaṃ kṛtvā dhyātvā nārāyaṇaṃ param

कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया ।
मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग

kalevaraṃ ca tatyāja maraṇe haricintayā |
matpiturvasudevasya bhaginyā udare khaga

कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका ।
यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका

kaikeyīti ca nāmnā sā tvabhavadbhadrasaṃjñakā |
yasmādbhadraguṇairyuktā bhadrā sā bhadranāmikā

तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम ।
प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान् खगसत्तम

tasyātmajaiśca kaikeyaiḥ pañcabhiḥ khagasattama |
pratyāhṛtāmimāṃ bhadrāṃ prāptavān khagasattama

वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम् ।
सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम

vakṣyehaṃ mitravindāyāḥ pāṇigrahaṇakāraṇam |
sāvadhānamanā bhūtvā śṛṇu pakṣīndra sattama

यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा ।
मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी

yānpūrvasargepyavṛṇonnikāmato hyagnīṣomānnāmikā mitravindā |
mitraṃ hariṃ prāptukāmā sadaika tatropāyaṃ cintayāmāsadevī

हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी ।
तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि

hariprāptau sādhanāḥ saṃti teṣu mukhyaṃ kaciccintayāmāsa devī |
teṣāṃ madhye śravaṇaṃ śreṣṭhamāhuḥ purāṇānāṃ sāttvikānāṃ sadāpi

विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे ।
श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव

viṣṇorutkarṣo vartate yatra vāyostathotkarṣaḥ sajjanānāṃ purāṇe |
śrāddhaṃ sadā viṣṇubuddhyā sadaiva nānyacchrāvyaṃ sādhanaṃ tatra caiva

यस्मिन्दिने श्रवणं नास्ति विष्णोस्तेषां जन्म व्यर्थमाहुः कथायाम् ।
स्नान जपः पञ्चयज्ञं व्रतं च इष्टापूर्ते कृच्छ्रचान्द्रो च दत्तम्

yasmindine śravaṇaṃ nāsti viṣṇosteṣāṃ janma vyarthamāhuḥ kathāyām |
snāna japaḥ pañcayajñaṃ vrataṃ ca iṣṭāpūrte kṛcchracāndro ca dattam

सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै ।
यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च

sarvaṃ vyarthaṃ vaiṣṇavānāṃ ca dīkṣā kathāṃ vinā samyaganuṣṭhitāṃ vai |
yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ sasaṃpradāyairgurubhiḥ saṃyutaiśca

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम् ।
तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव

yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ yairna śrutaṃ brahmakāṇḍaṃ purāṇam |
teṣāṃ janma vyarthamāhurmamahāntastasmācchrāvyā harivārtā sadaiva

न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः ।
न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित्

na yatra govindakathāmahānadī na yatra nārāyaṇapādasaṃśrayaḥ |
na yatra viṣṇoḥ satataṃ vacosti na saṃvasettatkṣaṇamātraṃ kathañcit

यस्मिन् ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः ।
यस्मिन् गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन् ग्रामे नाम सहस्रकं वा

yasmin grāme bhāgavataṃ na śāstraṃ na vartate bhāgavatā rasajñāḥ |
yasmin gṛhe nāsti gītārthasāraḥ yasmin grāme nāma sahasrakaṃ vā

तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ।
यस्मिन् दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव

tayo rasajñā yatra na santi tatra na saṃvasetkṣaṇamātraṃ kathañcit |
yasmin dine divyakathā ca viṣṇorna vāsti jantostasya cāyurvṛthaiva

गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके ।
कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः

garbhe gate nātra vicāryamasti tanmanyate durlabhaṃ martyaloke |
karṇaṃ kalpairbhūṣitaṃ suṃdaraṃ ca na suṃdaraṃ cāhurāryā rasajñāḥ

विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः ।
तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति

viṣṇoḥ kathākhyābharaṇaiśca yuktaṃ tadeva karṇaṃ suṃdaraṃ cāhurāryāḥ |
tasmātsadā bhāgavatārthasāraṃ śṛṇvanti ye satataṃ vācayanti

तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम् ।
सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः

teṣāṃ janma svasthamāhurmahānto mahatphalaṃ cāsti tathaiva teṣām |
soṣṇīṣakañcukayutāśca hareḥ kathāṃ vai śṛṇvanti yepi ca paṭhanti sadaiva martyāḥ

सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः ।
ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम्

sarvepi te pūjanīyā hi loke na vai śiśre codare caiva saktāḥ |
ye dākṣiṇyādarthalobhādvadanti sadā purāṇaṃ bhagavattattvasāram

प्रच्छादयन्ते तत्त्वगोप्यानि ये तु तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव ।
ये धर्मकाण्डे कर्मकाण्डे सदैव उत्पादयन्ते सुरुचिं तत्र नित्यम्

pracchādayante tattvagopyāni ye tu teṣāṃ gatiḥ sūryasūnuḥ sadaiva |
ye dharmakāṇḍe karmakāṇḍe sadaiva utpādayante suruciṃ tatra nityam

मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव ।
मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम्

maulyena ye kathayeyuḥ purāṇaṃ teṣāṃ gatiḥ sūrya sunaḥ sadaiva |
maulyena ye bhāgavataṃ purāṇaṃ śṛṇvanti vai hariśāstrārthatattvam

मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव ।
यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव

maulyena vedādhyayanaṃ prakurvate teṣāṃ gatiḥ sūryasūnuḥ sadaiva |
yadṛcchayā prāptadhanena ye tu saṃtuṣṭāste hyatra yogyāḥ sadaiva

धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः ।
मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः

dhanārjane ye tvatitṛṣṇābhiyuktāsteṣāṃ na vai bhāgavatedhikāraḥ |
matvā loke harirevati nityamantaryāmī nāsti tadanya īśaḥ

एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम् ।
सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात्

evaṃ sadā ye pravicintayanti yogakṣemaṃ bibhṛyādviṣṇureṣām |
sadvaiṣṇavānāmaśubhaṃ nāsti nāsti pradṛśyate saṃśayajñānarūpāt

कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव ।
अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात्

karmānusāreṇa harirdadāti phalaṃ śubhānāmaśubhasya caiva |
atastadarthaṃ naiva yatnaṃ ca kuryāddhanārthaṃ vai haritattve ca kuryāt

अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम् ।
शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम्

ataḥ snātvā divyamantraṃ japitvā visarjayitvā viṣṇunirmālyagandham |
śucirbhūtvā bhāgavataṃ purāṇaṃ saṃśrāvayetsarvavettāpi nityam

कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च ।
भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च

karmānusāreṇa dhanārjanaṃ ca vedārjanaṃ śāstrasamārjanaṃ ca |
bhaviṣyati śravaṇaṃ cāpi viṣṇoratyādarācchravaṇaṃ durghaṭaṃ ca

अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके ।
आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च

atyādarādbhāgavatasya sāramāsvādayeddurghaṭaṃ martyaloke |
āsvādya tadbhāgavataṃ purāṇamānandabāṣpairyuktatā durghaṭā ca

श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम् ।
श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च

śrutvā tattvā nāṃ nirṇayaṃ dhāraṇaṃ ca sudurghaṭaṃ cāhurāryāḥ samastam |
śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānantaraṃ ca kāmakrudhorjāraṇaṃ durghaṭaṃ ca

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानं तरं त तथा योगे दुर्घटं संगतं च

śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānaṃ taraṃ ta tathā yoge durghaṭaṃ saṃgataṃ ca

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ।
एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव

śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānantaraṃ ca kāmakrudhorjāraṇaṃ durghaṭaṃ ca |
ete doṣā jñānapūtānapīha kurvanti saṃdehayutānsadaiva

अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति ।
तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार ।
आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता

ato hyahaṃ śravaṇaṃ satkathāyāḥ sadā kariṣye nātra vicāryamasti |
tenāpyahaṃ harināmābhivāñchā niścitya cittaṃ śravaṇe vai cakāra |
ādehamevaṃ śravaṇaṃ ca kṛtvā tyaktvā dehaṃ bhūtale saṃprajātā

निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ।
सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका

nivastuṃ vasudevasya bhaginyā udare khaga |
sumitrā saṃjñakāyāṃ ca jātā vai mitravindikā

श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका ।
अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह

śravaṇena hariṃ mitraṃ prāptā sā mitravindikā |
ataḥ sā mitravindeti saṃjñayā saṃbabhūva ha

स्वयंवरे मित्रविन्दा राज्ञां मध्ये तु भामिनी ।
ममांसे व्यसृजन्मालां तां गृहीत्वा खगेश्वर ।
विधूय नृपतीन्सर्वान्पुरीं प्राप्ताः खगेश्वर

svayaṃvare mitravindā rājñāṃ madhye tu bhāminī |
mamāṃse vyasṛjanmālāṃ tāṃ gṛhītvā khageśvara |
vidhūya nṛpatīnsarvānpurīṃ prāptāḥ khageśvara