अध्याय 19: हरि-ज्ञान के स्तर और नीला का तप

त्वयोक्तं कृष्ण गोविन्द रुद्राच्छतगुणादपि ।
ब्रह्माणी भारती चोभे अधिके देवसत्तम

tvayoktaṃ kṛṣṇa govinda rudrācchataguṇādapi |
brahmāṇī bhāratī cobhe adhike devasattama

मया श्रुतं विरिञ्चेन उमापर्यन्तमेव च ।
अनन्तांशैर्विहीनत्वं विरिञ्चोक्तं सुराधिप

mayā śrutaṃ viriñcena umāparyantameva ca |
anantāṃśairvihīnatvaṃ viriñcoktaṃ surādhipa

सहस्रांशैर्विहीनत्वं त्वयोक्तं कृष्ण माधव ।
सर्वेषां चैव पूर्वेषामवेक्ष्यैव हरे विभो

sahasrāṃśairvihīnatvaṃ tvayoktaṃ kṛṣṇa mādhava |
sarveṣāṃ caiva pūrveṣāmavekṣyaiva hare vibho

ज्ञानानन्दबलादीनां वायुपर्यन्तमेव च ।
सहस्रांशैर्विहीनत्वं ज्ञानादीनां महेश्वर

jñānānandabalādīnāṃ vāyuparyantameva ca |
sahasrāṃśairvihīnatvaṃ jñānādīnāṃ maheśvara

निर्णयं ब्रृहि गोविन्द सर्वज्ञोसि न संशयः ।
गरुडेनैवमुक्तस्तु वासुदेवोब्रवीद्ध्रुवम्

nirṇayaṃ brṛhi govinda sarvajñosi na saṃśayaḥ |
garuḍenaivamuktastu vāsudevobravīddhruvam

आनन्दांशैर्विहीनत्वमपेक्ष्यैव खगाधिप ।
उत्तरेषामुत्तरेषां योगादेवमिति स्फुटम्

ānandāṃśairvihīnatvamapekṣyaiva khagādhipa |
uttareṣāmuttareṣāṃ yogādevamiti sphuṭam

परिमाणे शतगुणे आनन्दे स्फुटतावशात् ।
अनन्तगुणवत्त्वं च ब्रह्मणा समुदीरितम्

parimāṇe śataguṇe ānande sphuṭatāvaśāt |
anantaguṇavattvaṃ ca brahmaṇā samudīritam

सहस्रगुणितत्वं च वायुना समुदीरितम् ।
यथानन्दे तथा ज्ञाने विष्णौ भक्तौ बलाधिके

sahasraguṇitatvaṃ ca vāyunā samudīritam |
yathānande tathā jñāne viṣṇau bhaktau balādhike

सर्वे गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्ता नु तेऽखिलाः ।
भारत्याश्च शतं ज्ञानं सुखं भक्तिबलाधिके

sarve guṇaiḥ śataguṇāḥ krameṇoktā nu te'khilāḥ |
bhāratyāśca śataṃ jñānaṃ sukhaṃ bhaktibalādhike

एवं ज्ञानं सुविज्ञेयं मारुतेस्तु बलादिकम् ।
एवं ज्ञानं शतं ज्ञेयं मारुते नात्र संशयः

evaṃ jñānaṃ suvijñeyaṃ mārutestu balādikam |
evaṃ jñānaṃ śataṃ jñeyaṃ mārute nātra saṃśayaḥ

भारत्याश्च शतं ज्ञानं बलं च समुदाहृतम् ।
एवमेव च वायोश्च ज्ञानं चैवमिति स्फुटम्

bhāratyāśca śataṃ jñānaṃ balaṃ ca samudāhṛtam |
evameva ca vāyośca jñānaṃ caivamiti sphuṭam

यथा दीपाच्छतगुणा अग्निज्वाला न दीपवत् ।
स्फुटीभवेद्यथैवाग्निर्बहुलोपि न सूर्यवत्

yathā dīpācchataguṇā agnijvālā na dīpavat |
sphuṭībhavedyathaivāgnirbahulopi na sūryavat

यथैव सूर्याद्द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् ।
आनन्दतारतम्यं च यथोक्तं तु मया तव

yathaiva sūryāddviguṇaścandro naiva sphuṭībhavet |
ānandatāratamyaṃ ca yathoktaṃ tu mayā tava

तथैव जानीहि खग नान्यथा तु कथञ्चन ।
अहं विजानामि मयि स्थितान् गुणान्सर्वैर्विशेषैश्च खगेन्द्र संयुतान्

tathaiva jānīhi khaga nānyathā tu kathañcana |
ahaṃ vijānāmi mayi sthitān guṇānsarvairviśeṣaiśca khagendra saṃyutān

सुसूक्ष्मरूपांश्च सदा खगेन्द्र मयाप्यदृष्टो नास्ति नास्त्येव कश्चित्

susūkṣmarūpāṃśca sadā khagendra mayāpyadṛṣṭo nāsti nāstyeva kaścit

सर्वावतारेष्वपि विद्यमानं हरिं विजानाति रमापि देवी

sarvāvatāreṣvapi vidyamānaṃ hariṃ vijānāti ramāpi devī

हरेर्गुणान्सर्वविशेषसंयुतानखण्डरूपान्सा विजानाति देवी ।
सुसूक्ष्मरूपान्सा विजानाति देवी ब्रह्मादिभ्यो मत्प्रसादाधिकं च

harerguṇānsarvaviśeṣasaṃyutānakhaṇḍarūpānsā vijānāti devī |
susūkṣmarūpānsā vijānāti devī brahmādibhyo matprasādādhikaṃ ca

स्वात्मस्वरूपं प्रविजानाति देवी सुसूक्ष्मरूपं सुविशेषैश्च युक्तम् ।
स्वान्यं प्रपञ्चं प्रविजानाति लक्ष्मीस्तथाप्यशेषैः सुविशेषैश्च युक्तम्

svātmasvarūpaṃ pravijānāti devī susūkṣmarūpaṃ suviśeṣaiśca yuktam |
svānyaṃ prapañcaṃ pravijānāti lakṣmīstathāpyaśeṣaiḥ suviśeṣaiśca yuktam

ब्रह्मापि पश्येत्सर्वगं वासुदेवं वाय्वादिभ्यो ह्यधिकान्सद्गुणांश्च ।
श्रोत्रं न जानाति हरेर्गुणांश्च सुसूक्ष्मरूपांश्च विशेषसंयुतान्

brahmāpi paśyetsarvagaṃ vāsudevaṃ vāyvādibhyo hyadhikānsadguṇāṃśca |
śrotraṃ na jānāti harerguṇāṃśca susūkṣmarūpāṃśca viśeṣasaṃyutān

स्पष्टस्वरूपेण यथा विदुः सुरा मुक्त्वा ब्रह्माणं न तथा तेप्यमुक्ताः ।
स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषर्युक्तं विजानाति विधिश्च मारुतः

spaṣṭasvarūpeṇa yathā viduḥ surā muktvā brahmāṇaṃ na tathā tepyamuktāḥ |
svātmānamanyacca sadā viśeṣaryuktaṃ vijānāti vidhiśca mārutaḥ

वाणी विजानाति हरेर्गुणांश्च स्वयंभुवो नैव तावद्विशेषान् ।
त्रैगुण्यरूपात्परतः सदैव पश्येद्विष्णुं कृष्णरूपं खगेन्द्र

vāṇī vijānāti harerguṇāṃśca svayaṃbhuvo naiva tāvadviśeṣān |
traiguṇyarūpātparataḥ sadaiva paśyedviṣṇuṃ kṛṣṇarūpaṃ khagendra

शेषो रुद्रो वीन्द्र एतैश्च सर्वे तमो मात्रे प्रविजानन्ति संस्थम् ।
वाणीदृष्टान्सविशेषान् गुणांस्ते जानन्ति नो सत्यमेवोक्तमङ्ग

śeṣo rudro vīndra etaiśca sarve tamo mātre pravijānanti saṃstham |
vāṇīdṛṣṭānsaviśeṣān guṇāṃste jānanti no satyamevoktamaṅga

उमा सुपर्णा वारुणी चेति तिस्रः सहैव तः प्रविजानन्ति सुस्थम् ।
हरेर्विशेषानरुद्र दृष्टान्खगेन्द्र जानन्ति नैताः क्वापि देशे च काले

umā suparṇā vāruṇī ceti tisraḥ sahaiva taḥ pravijānanti sustham |
harerviśeṣānarudra dṛṣṭānkhagendra jānanti naitāḥ kvāpi deśe ca kāle

इन्द्रादयः प्रविजानन्ति वीन्द्र अहङ्कारे व्याप्तरूपं हरिं च ।
दक्षाद्या वै बुद्धितत्त्वे स्थितं तं जानन्ति ते सोमसूर्यादयश्च

indrādayaḥ pravijānanti vīndra ahaṅkāre vyāptarūpaṃ hariṃ ca |
dakṣādyā vai buddhitattve sthitaṃ taṃ jānanti te somasūryādayaśca

विष्णुं हरिं भूततत्त्वे स्थितं च ये चान्ये च प्रविजानन्ति नित्यम् ।
अन्ये च पश्यन्ति यथा स्वयोग्यमण्डान्तरस्थं हरिरूपं खगेन्द्र

viṣṇuṃ hariṃ bhūtatattve sthitaṃ ca ye cānye ca pravijānanti nityam |
anye ca paśyanti yathā svayogyamaṇḍāntarasthaṃ harirūpaṃ khagendra

केचित्प्रपश्यन्ति हरेश्च रूपं त्वदीयहृत्स्थं हृदि केचित्सदैव ।
एवंप्रकारं प्रविजानीहि वीन्द्र ह्यथो शृणु त्वंमम भार्याः षडेताः

kecitprapaśyanti hareśca rūpaṃ tvadīyahṛtsthaṃ hṛdi kecitsadaiva |
evaṃprakāraṃ pravijānīhi vīndra hyatho śṛṇu tvaṃmama bhāryāḥ ṣaḍetāḥ

रुक्मिण्याद्याः षण्महिष्यो ममश्रीर्नीला च या मम भार्या खगेन्द्र ।
सर्गे पूर्वस्मिन्हव्यवाहस्य पुत्री तास्ता भजे सद्य एवा विशेषात्

rukmiṇyādyāḥ ṣaṇmahiṣyo mamaśrīrnīlā ca yā mama bhāryā khagendra |
sarge pūrvasminhavyavāhasya putrī tāstā bhaje sadya evā viśeṣāt

कन्यैव सा कृष्णपत्नी च कामांस्तांस्तान् भजेन्मनसा चिन्तितांश्च ।
अतीव यत्नं कव्यवाहं खगेन्द्र पितृष्वेकः सर्वदा वै चकार

kanyaiva sā kṛṣṇapatnī ca kāmāṃstāṃstān bhajenmanasā cintitāṃśca |
atīva yatnaṃ kavyavāhaṃ khagendra pitṛṣvekaḥ sarvadā vai cakāra

तथैव सा नैव भर्तारमाप यतस्तु सा कृष्णनिष्ठैकचित्ता

tathaiva sā naiva bhartāramāpa yatastu sā kṛṣṇaniṣṭhaikacittā

तदाब्रवीत्कव्यवाहश्च पुत्रीं पतिं किमर्थं नेच्छसि मूढबुद्धे ।
तदाब्रवीत्कव्यवाहं च पुत्त्री हरिं विना सर्वगुणोपपन्ने ।
जन्मन्यस्मिन् भर्तृता नास्ति देव यतो भर्ता हरिरेवैक एव

tadābravītkavyavāhaśca putrīṃ patiṃ kimarthaṃ necchasi mūḍhabuddhe |
tadābravītkavyavāhaṃ ca puttrī hariṃ vinā sarvaguṇopapanne |
janmanyasmin bhartṛtā nāsti deva yato bhartā harirevaika eva

यतो लोके सुस्त्रियः सर्व एव संदा ज्ञेया विधवास्ते हि नित्यम् ।
अनादिनित्यं भुवनैकसारं सुसुंदरं मोक्षदं कामदं च

yato loke sustriyaḥ sarva eva saṃdā jñeyā vidhavāste hi nityam |
anādinityaṃ bhuvanaikasāraṃ susuṃdaraṃ mokṣadaṃ kāmadaṃ ca

एतादृशं न विजानन्ति यास्तु सर्वास्ता वै विधवाः सर्वदैव ।
निमित्तभूतं भर्तृरूपं च जीवं दैवोपेतं हरिभक्त्या विहीनम्

etādṛśaṃ na vijānanti yāstu sarvāstā vai vidhavāḥ sarvadaiva |
nimittabhūtaṃ bhartṛrūpaṃ ca jīvaṃ daivopetaṃ haribhaktyā vihīnam

सुकश्मलं नवरन्ध्रैः स्रवन्तं दुर्गन्धयुक्तं सर्वदा कुत्सितं च ।
एतादृशे भर्तृजीवे नु तात प्रयोजनं नास्ति कृष्णं विहाय

sukaśmalaṃ navarandhraiḥ sravantaṃ durgandhayuktaṃ sarvadā kutsitaṃ ca |
etādṛśe bhartṛjīve nu tāta prayojanaṃ nāsti kṛṣṇaṃ vihāya

देवस्त्रियो निजभर्तॄन्विहाय तत्र स्थितं प्रीणयन्त्येव नित्यम् ।
अतश्च ताः सधवाः सर्वदैव लोकैर्वन्द्या नात्र विचार्यमस्ति

devastriyo nijabhartṝnvihāya tatra sthitaṃ prīṇayantyeva nityam |
ataśca tāḥ sadhavāḥ sarvadaiva lokairvandyā nātra vicāryamasti

भर्तास्ते हरिभक्ता यदि स्युरासां स्त्रीणां जन्मसाफल्यमेव ।
अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैस्तद्भर्तारो हरिभक्ता भवेयुः

bhartāste haribhaktā yadi syurāsāṃ strīṇāṃ janmasāphalyameva |
anekajanmārjitapuṇyasaṃcayaistadbhartāro haribhaktā bhaveyuḥ

यद्भर्तारो हरिभक्ता न संति ताभिस्त्याज्यं स्वीयगात्रं भृशं हि ।
स्वभर्तृतं कृष्णरूपं हरिं च स्मृत्वा सम्यग्यदि गात्रं त्यजेयुः

yadbhartāro haribhaktā na saṃti tābhistyājyaṃ svīyagātraṃ bhṛśaṃ hi |
svabhartṛtaṃ kṛṣṇarūpaṃ hariṃ ca smṛtvā samyagyadi gātraṃ tyajeyuḥ

तदा नैव ह्यात्महत्यादिदोषाः स्त्रीणामेवं निर्णयोयं हि शास्त्रे ।
यद्भर्तारो न विजानन्ति विष्णुं तासां संगो नैव कार्यः कदापि

tadā naiva hyātmahatyādidoṣāḥ strīṇāmevaṃ nirṇayoyaṃ hi śāstre |
yadbhartāro na vijānanti viṣṇuṃ tāsāṃ saṃgo naiva kāryaḥ kadāpi

अनेक जन्मार्जितपुण्यसंचयात्तद्भर्तारो विष्णुभक्ता भवेयुः ।
कलौ युगे दुर्लभा विष्णुभक्ता हरेभक्तिर्दुर्लभा सर्वदैव

aneka janmārjitapuṇyasaṃcayāttadbhartāro viṣṇubhaktā bhaveyuḥ |
kalau yuge durlabhā viṣṇubhaktā harebhaktirdurlabhā sarvadaiva

हरेः कथा दुर्लभा मर्त्यलोके हरेर्दीक्षा दुर्लभा दुर्लभा च ।
हरेस्तत्त्वे निर्णयो दुर्लभो हि हरेर्दासैः संगमो दुर्लभश्च

hareḥ kathā durlabhā martyaloke harerdīkṣā durlabhā durlabhā ca |
harestattve nirṇayo durlabho hi harerdāsaiḥ saṃgamo durlabhaśca

प्रदक्षिणं दुर्लभं वै मुरारेर्नमस्कारो दुर्लभो वै कलौ च ।
तद्भक्तानां पालनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दुर्लभं ह्यन्नदानम्

pradakṣiṇaṃ durlabhaṃ vai murārernamaskāro durlabho vai kalau ca |
tadbhaktānāṃ pālanaṃ durlabhaṃ ca sadvaiṣṇavānāṃ durlabhaṃ hyannadānam

तन्त्रोक्तपूजा दुर्लभा वै मुरारेर्नामग्रहो दुर्लभश्चव विष्णोः ।
सुवैष्णवानां पुजनं दुर्लभं हि सद्वैष्णवानां भाषणं दुर्लभं च

tantroktapūjā durlabhā vai murārernāmagraho durlabhaścava viṣṇoḥ |
suvaiṣṇavānāṃ pujanaṃ durlabhaṃ hi sadvaiṣṇavānāṃ bhāṣaṇaṃ durlabhaṃ ca

शालग्रामस्पर्शनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दर्शनं दुर्लभं हि ।
गोस्पर्शनं दुर्लभं मर्त्यलोके सद्गायनं दुर्लभं सद्गुरुञ्च

śālagrāmasparśanaṃ durlabhaṃ ca sadvaiṣṇavānāṃ darśanaṃ durlabhaṃ hi |
gosparśanaṃ durlabhaṃ martyaloke sadgāyanaṃ durlabhaṃ sadguruñca

सद्भार्याः सत्पुत्रका दुर्लभा हि शेषाचलस्थस्य हरेश्च दर्शनम् ।
सुदुर्लभं रङ्गनाथस्य तीरे कावेर्या वै दर्शनं विष्णुपद्याः

sadbhāryāḥ satputrakā durlabhā hi śeṣācalasthasya hareśca darśanam |
sudurlabhaṃ raṅganāthasya tīre kāveryā vai darśanaṃ viṣṇupadyāḥ

काञ्चीक्षेत्रे वरदराजस्य सेवा सुदुर्लभा दर्शनं चैव लोके ।
सुदुर्लभं दर्शनं रामसेतोः सुदुर्लभा मध्वशास्त्रे च शक्तिः

kāñcīkṣetre varadarājasya sevā sudurlabhā darśanaṃ caiva loke |
sudurlabhaṃ darśanaṃ rāmasetoḥ sudurlabhā madhvaśāstre ca śaktiḥ

भीमातीरे संस्थितस्यापि विष्णोः सुदुर्लभं दर्शनं चाहुरार्याः ।
रेवातीरे संस्थितस्यापि विष्णोर्गयाक्षेत्रे विष्णुपादस्य चैव

bhīmātīre saṃsthitasyāpi viṣṇoḥ sudurlabhaṃ darśanaṃ cāhurāryāḥ |
revātīre saṃsthitasyāpi viṣṇorgayākṣetre viṣṇupādasya caiva

तथा बद्रौ संस्थित स्यापि विष्णोः सुदुर्लभं मर्त्यलोके स्थितानाम् ।
शेषाचले श्रीनिवासाश्रमे च तपस्विनो दुर्लभा मर्त्यलोके

tathā badrau saṃsthita syāpi viṣṇoḥ sudurlabhaṃ martyaloke sthitānām |
śeṣācale śrīnivāsāśrame ca tapasvino durlabhā martyaloke

प्रयागाख्ये माधवस्यापि नित्यं सुदर्शनं दुर्लभं वै नृणां हि

prayāgākhye mādhavasyāpi nityaṃ sudarśanaṃ durlabhaṃ vai nṛṇāṃ hi

अतो नेच्छामि भर्तारं कृष्णादन्यं कदाचन ।
एवमुक्त्वा सा पितरं ययौ शेषाचलं प्रति

ato necchāmi bhartāraṃ kṛṣṇādanyaṃ kadācana |
evamuktvā sā pitaraṃ yayau śeṣācalaṃ prati

कपिलाख्यमहातीर्थे आरुरोह महागिरिम् ।
तत्रस्थं श्रीनिवासं च दृष्ट्वा नत्वा महासती

kapilākhyamahātīrthe āruroha mahāgirim |
tatrasthaṃ śrīnivāsaṃ ca dṛṣṭvā natvā mahāsatī

त्रिदिनं समुपोष्याथ गत्वा पापविनाशनम् ।
तत्रस्नात्वा विवाहार्थमेकान्तं प्रययावथ

tridinaṃ samupoṣyātha gatvā pāpavināśanam |
tatrasnātvā vivāhārthamekāntaṃ prayayāvatha

तस्या उत्तरदिग्भागे क्रोशयुग्मे महातले ।
गर्तभूते च एकान्ते चचार तप उत्तमम्

tasyā uttaradigbhāge krośayugme mahātale |
gartabhūte ca ekānte cacāra tapa uttamam

ध्यात्वा नारायणं देवं तत्रासीच्च कुमारिका ।
दिव्यवर्षसहस्रान्ते स्तोतुं समुपचक्रमे

dhyātvā nārāyaṇaṃ devaṃ tatrāsīcca kumārikā |
divyavarṣasahasrānte stotuṃ samupacakrame

त्वमेव माता च पिता त्वमेव भर्ता च सखात्वमेव ।
त्वमेव पुत्रश्च गुरुर्गरीयान्मित्रं स्वसा त्वं मम वल्लभश्च

tvameva mātā ca pitā tvameva bhartā ca sakhātvameva |
tvameva putraśca gururgarīyānmitraṃ svasā tvaṃ mama vallabhaśca

अनाद्यनन्तेष्वपि जन्मसु प्रभो विचार्यमाणा न विजानेप्यहं च ।
एतै हि सर्वे च निमित्तमात्रतः पित्रादयस्त्वं ह्यनिमित्तमात्रतः

anādyananteṣvapi janmasu prabho vicāryamāṇā na vijānepyahaṃ ca |
etai hi sarve ca nimittamātrataḥ pitrādayastvaṃ hyanimittamātrataḥ

अतो मुरारेश्च तवैव भार्या भूयासमित्येव तदा व्रतं मे ।
दुः संगमात्रादिसमागमं न संसिद्धिरित्येव वदान्यमूर्ते

ato murāreśca tavaiva bhāryā bhūyāsamityeva tadā vrataṃ me |
duḥ saṃgamātrādisamāgamaṃ na saṃsiddhirityeva vadānyamūrte

त्वद्दूषकाणां तव दासवर्य विदूषकाणां दर्शनं छिन्धि देव ।
गुरुद्रुहां दर्शनं छिन्धि विष्णो भक्तद्रुहां मित्रतां छिन्धि कृष्ण

tvaddūṣakāṇāṃ tava dāsavarya vidūṣakāṇāṃ darśanaṃ chindhi deva |
gurudruhāṃ darśanaṃ chindhi viṣṇo bhaktadruhāṃ mitratāṃ chindhi kṛṣṇa

तव ध्रुग्भिर्भाषणं छिन्धि देव त्वं संगमं देहि पदारविन्दे ।
श्रीशैलवासाय नमोनमस्ते नमोनमः श्रीनिवासाय तुभ्यम्

tava dhrugbhirbhāṣaṇaṃ chindhi deva tvaṃ saṃgamaṃ dehi padāravinde |
śrīśailavāsāya namonamaste namonamaḥ śrīnivāsāya tubhyam

स्वामिन् परावर रमेश निदानमूर्ते कालो महानपि गतश्च निदर्शनन्ते ।
अनन्तजन्मार्जितसाधनैश्च त्वद्दर्शनं स्याच्च चतुर्भुजस्य

svāmin parāvara rameśa nidānamūrte kālo mahānapi gataśca nidarśanante |
anantajanmārjitasādhanaiśca tvaddarśanaṃ syācca caturbhujasya

कथं मम स्यात्तव दर्शनं प्रभो सर्वैश्च दोषैश्च सुसंगतायाः ।
दास्यास्पदायास्तव दासदास्याः प्रसीद देवेश जगन्निवास

kathaṃ mama syāttava darśanaṃ prabho sarvaiśca doṣaiśca susaṃgatāyāḥ |
dāsyāspadāyāstava dāsadāsyāḥ prasīda deveśa jagannivāsa

एवं स्तुतस्तथा विष्णुः श्रीनिवासो दयानिधिः ।
प्रादुरासीद्वरदराट्भक्त्या तस्या जनार्दनः

evaṃ stutastathā viṣṇuḥ śrīnivāso dayānidhiḥ |
prādurāsīdvaradarāṭbhaktyā tasyā janārdanaḥ

वरं वरय भद्रं ते वरदोहमिहागतः ।
हरिणोदीरितं वाक्यं श्रुत्वा प्राह स्मितानना

varaṃ varaya bhadraṃ te varadohamihāgataḥ |
hariṇodīritaṃ vākyaṃ śrutvā prāha smitānanā

उवाच परया भक्त्या श्रीनिवासं जगत्प्रभुम् ।
अहं हि भार्या भूयासं तव माधव सुंदर

uvāca parayā bhaktyā śrīnivāsaṃ jagatprabhum |
ahaṃ hi bhāryā bhūyāsaṃ tava mādhava suṃdara

इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीनिवासोऽब्रवीद्वचः ।
(श्रीभगवानुवाच)
अहं कुमारि सुभगे कृष्णजन्मनि भूतले

iti tasyā vacaḥ śrutvā śrīnivāso'bravīdvacaḥ |
(śrībhagavānuvāca)
ahaṃ kumāri subhage kṛṣṇajanmani bhūtale

भवामि तव भर्ताहं नात्र कार्या विचारणा ।
एवमुक्ता सुता कन्या पुरण्यराशिं हरिं परम्

bhavāmi tava bhartāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā |
evamuktā sutā kanyā puraṇyarāśiṃ hariṃ param

उवाच परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा ।
(कन्योवाच)
कृष्णजन्मन्यहं पत्नी भूयासं प्रथमेहनि

uvāca paramaprītā harṣagadgadayā girā |
(kanyovāca)
kṛṣṇajanmanyahaṃ patnī bhūyāsaṃ prathamehani

संस्कारात्प्रथमं चाहमं गनाभ्यः समावृणे ।
ओमित्युक्तः पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनः

saṃskārātprathamaṃ cāhamaṃ ganābhyaḥ samāvṛṇe |
omityuktaḥ punarvākyamuvāca madhusūdanaḥ

कुमार्या विधृतत्वाच्च मत्प्रदानाच्च भामिनि ।
तेषां मनोभीष्टसिद्धिर्भविष्यति न संशयः

kumāryā vidhṛtatvācca matpradānācca bhāmini |
teṣāṃ manobhīṣṭasiddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

इति तस्यै वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ।
देहं तत्रैव संत्यज्य कुमारी चैव पुत्रिका

iti tasyai varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata |
dehaṃ tatraiva saṃtyajya kumārī caiva putrikā

कुम्भ कस्य गृहे जाता नीला नाम्ना तु सा स्मृता ।
कुंभकस्तु महाभाग नन्दशोभस्य शालकः

kumbha kasya gṛhe jātā nīlā nāmnā tu sā smṛtā |
kuṃbhakastu mahābhāga nandaśobhasya śālakaḥ

कल्पवाहः स विज्ञेयः पितॄणां प्रथमः स्मृतः ।
तस्य गत्वा गृहमहं वृषभाचलवासिनः ।
शिवस्य वरतश्चैव त्वजेयः खगसत्तम

kalpavāhaḥ sa vijñeyaḥ pitṝṇāṃ prathamaḥ smṛtaḥ |
tasya gatvā gṛhamahaṃ vṛṣabhācalavāsinaḥ |
śivasya varataścaiva tvajeyaḥ khagasattama

दितिजान्विनिहत्यैव नीला प्राप्ता खगेश्वर ।
ततो नाग्निजितो राज्ञो गृहे जाता कुमारिका

ditijānvinihatyaiva nīlā prāptā khageśvara |
tato nāgnijito rājño gṛhe jātā kumārikā

नाग्निजित्कव्यवाहोभूत्कन्या नीलाह्वयाभवत् ।
तस्याः स्वयंवरे चाहं गोवृषान्सप्तसंख्यकान्

nāgnijitkavyavāhobhūtkanyā nīlāhvayābhavat |
tasyāḥ svayaṃvare cāhaṃ govṛṣānsaptasaṃkhyakān

शिवस्य वरतश्चैवाप्यवध्यान्देवमानुषैः ।
बद्ध्वा वृषान्नृपाञ्जित्वा प्राप्ता नीला महाखग

śivasya varataścaivāpyavadhyāndevamānuṣaiḥ |
baddhvā vṛṣānnṛpāñjitvā prāptā nīlā mahākhaga

कुंभकस्य सुता नीला देहस्थाः प्राविशन् भृशम् ।
एकावयवतो यस्मात्तस्मात्तत्रैव साविशत्

kuṃbhakasya sutā nīlā dehasthāḥ prāviśan bhṛśam |
ekāvayavato yasmāttasmāttatraiva sāviśat

भूमौ द्विधा संप्रजाता कुमार्येव न संशयः ।
भद्राजन्म प्रवक्ष्यामि शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

bhūmau dvidhā saṃprajātā kumāryeva na saṃśayaḥ |
bhadrājanma pravakṣyāmi śṛṇu pakṣīndrasattama