अध्याय 15: वासुदेव से कल्कि तक विष्णु के अवतार

अथावता रान्पुरुषाख्यो हरिश्च गतो ध्यानं कर्तुमीशो महात्मा ।
प्रादुर्बभूवाखिलसद्गुणार्णवः स एव विष्णुः स च बीजभूतः

athāvatā rānpuruṣākhyo hariśca gato dhyānaṃ kartumīśo mahātmā |
prādurbabhūvākhilasadguṇārṇavaḥ sa eva viṣṇuḥ sa ca bījabhūtaḥ

यो बीजभूतः पुरुषाख्य विष्णुः स एवाभूद्वासुदेवो महात्मा ।
सृष्टिं कर्तुं पुरुषाख्यस्य वायोर्मायाख्यायां मूलरूपो यथाऽस

yo bījabhūtaḥ puruṣākhya viṣṇuḥ sa evābhūdvāsudevo mahātmā |
sṛṣṭiṃ kartuṃ puruṣākhyasya vāyormāyākhyāyāṃ mūlarūpo yathā'sa

यो वासुदेवस्तु स एव जातः संकर्षणाख्यो खिलसद्गुणात्मा ।
सृष्टिं कर्तुं सूत्रभूतस्य वायोर्जयाख्यायं पूर्णसंवित्परात्मा

yo vāsudevastu sa eva jātaḥ saṃkarṣaṇākhyo khilasadguṇātmā |
sṛṣṭiṃ kartuṃ sūtrabhūtasya vāyorjayākhyāyaṃ pūrṇasaṃvitparātmā

स एवं संकर्षणनामधेयः प्रद्युम्ननामा च स एव विश्रुतः ।
सरस्वतीभारतीसर्जनार्थं स एव देव्या मूलरूपो बभूव

sa evaṃ saṃkarṣaṇanāmadheyaḥ pradyumnanāmā ca sa eva viśrutaḥ |
sarasvatībhāratīsarjanārthaṃ sa eva devyā mūlarūpo babhūva

सृष्ट्वा युक्तं षोडशभिः कलाभिर्महत्तत्त्वं सूक्ष्मरूपं स एव ।
साहङ्कारं क्रीडयामास देवः शृणु त्वं वै षोडशाख्याः कलाश्च

sṛṣṭvā yuktaṃ ṣoḍaśabhiḥ kalābhirmahattattvaṃ sūkṣmarūpaṃ sa eva |
sāhaṅkāraṃ krīḍayāmāsa devaḥ śṛṇu tvaṃ vai ṣoḍaśākhyāḥ kalāśca

भूतानि कर्मेन्द्रियपञ्चकानि ज्ञानेन्द्रियाणीह तथा मनश्च ।
ततो बभूव ह्यनिरुद्धसंज्ञको जीवांश्च संगृह्य सुपूर्णशक्तिः

bhūtāni karmendriyapañcakāni jñānendriyāṇīha tathā manaśca |
tato babhūva hyaniruddhasaṃjñako jīvāṃśca saṃgṛhya supūrṇaśaktiḥ

सोयं विरिञ्च्यादिसमस्तदेवान् स्थूलेन देहेन ससर्ज नाथः ।
तथा स विष्णुः पुरुषाभिधस्तु सनत्कुमारत्वमवाप वीन्द्र

soyaṃ viriñcyādisamastadevān sthūlena dehena sasarja nāthaḥ |
tathā sa viṣṇuḥ puruṣābhidhastu sanatkumāratvamavāpa vīndra

अनन्यसाध्यं ब्रह्मचर्यं च कर्तुं दशेन्द्रियाणां शोषणार्थं सदैव ।
सनन्दनादौ पठितः कुमारस्तस्मान्नान्यो नात्र विचार्यमस्ति

ananyasādhyaṃ brahmacaryaṃ ca kartuṃ daśendriyāṇāṃ śoṣaṇārthaṃ sadaiva |
sanandanādau paṭhitaḥ kumārastasmānnānyo nātra vicāryamasti

स एव विष्णुः सूकरत्वं ह्यवाप क्षोपणीमुद्धर्तुं दैत्यवपुर्निहन्तुम् ।
हिरण्याक्षं सज्जनानां खगेन्द्र तथा भूमेः स्थापनार्थं च देवः

sa eva viṣṇuḥ sūkaratvaṃ hyavāpa kṣopaṇīmuddhartuṃ daityavapurnihantum |
hiraṇyākṣaṃ sajjanānāṃ khagendra tathā bhūmeḥ sthāpanārthaṃ ca devaḥ

ततो हरिर्मद्विदासत्वमापानृषेर्भार्यायां यामिन्यां यो महात्मा ।
तत्रावतारे पञ्चरात्रं समग्रमुपादेष्टुं नाप दानं स्वतन्त्रः

tato harirmadvidāsatvamāpānṛṣerbhāryāyāṃ yāminyāṃ yo mahātmā |
tatrāvatāre pañcarātraṃ samagramupādeṣṭuṃ nāpa dānaṃ svatantraḥ

स एव विष्णुः समभूद्ब्रदर्यां नारायणाख्यः शमलापहश्च ।
तपस्तप्तुं शिक्षयितुं त्वृषीणां तिरस्कर्तुं ह्यप्सरसां सहस्रम्

sa eva viṣṇuḥ samabhūdbradaryāṃ nārāyaṇākhyaḥ śamalāpahaśca |
tapastaptuṃ śikṣayituṃ tvṛṣīṇāṃ tiraskartuṃ hyapsarasāṃ sahasram

ततो हरिः कपिलत्वं ह्यवाप्य तिरोहितान्कालबलेन तत्त्वान् ।
चतुर्विशतिं संशयं चोद्धरिष्यन्नुपादिशच्चासुरये महात्मा

tato hariḥ kapilatvaṃ hyavāpya tirohitānkālabalena tattvān |
caturviśatiṃ saṃśayaṃ coddhariṣyannupādiśaccāsuraye mahātmā

स एव दतः समभूद्रमेशोनसूयायामत्रिरूपः परात्मा ।
आन्वीक्षिकिं नाम सुतर्कविद्यामलर्कनाम्ने प्रददात्तां महात्मा

sa eva dataḥ samabhūdrameśonasūyāyāmatrirūpaḥ parātmā |
ānvīkṣikiṃ nāma sutarkavidyāmalarkanāmne pradadāttāṃ mahātmā

स एव वंशेप्यभवद्रवेश्च आकूत्यां यः सच्चिदानन्दरूपः ।
स्वायंभुवं यत्तु मन्वन्तरं च देवैः साकं पालयामास वीन्द्र

sa eva vaṃśepyabhavadraveśca ākūtyāṃ yaḥ saccidānandarūpaḥ |
svāyaṃbhuvaṃ yattu manvantaraṃ ca devaiḥ sākaṃ pālayāmāsa vīndra

स एव विष्णुः स उरुक्रमोभूदाग्नीध्रपुत्र्यां मेरुदेव्यां च नाभेः ।
विद्यारतानां मानिनां सर्वदैवमत्याश्चर्यं दर्शयितुं च वीन्द्र

sa eva viṣṇuḥ sa urukramobhūdāgnīdhraputryāṃ merudevyāṃ ca nābheḥ |
vidyāratānāṃ mānināṃ sarvadaivamatyāścaryaṃ darśayituṃ ca vīndra

ततो हरिर्जगृहे कूर्मरूपं सुरासुराणामुदधिं विमथ्नताम् ।
पृष्ठे धर्तुं मन्दरं पर्वतं च ब्रह्माण्डं वा धर्तुमीशो महात्मा

tato harirjagṛhe kūrmarūpaṃ surāsurāṇāmudadhiṃ vimathnatām |
pṛṣṭhe dhartuṃ mandaraṃ parvataṃ ca brahmāṇḍaṃ vā dhartumīśo mahātmā

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः ।
अपथ्यदोषान्परिहर्तुमेव हस्ते गृहीत्वा पूर्णकुभं सुधाभिः

tato hariḥ prādurabhūnmahātmā dhanvantarirnāma harinmaṇidyutiḥ |
apathyadoṣānparihartumeva haste gṛhītvā pūrṇakubhaṃ sudhābhiḥ

ततो हरिर्जगृहे श्रीवपुश्च यन्मोहिनीति प्रवदन्ति लोके ।
उद्वृत्तानां दितिजानां महात्मा सम्यक्तेषां वञ्चयितुं हरिर्बलम्

tato harirjagṛhe śrīvapuśca yanmohinīti pravadanti loke |
udvṛttānāṃ ditijānāṃ mahātmā samyakteṣāṃ vañcayituṃ harirbalam

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा नृसिंहनामा भगवाननन्तः ।
दैत्यो हिरण्यकशिपुश्च तथोरुदेशे संस्थापितः करजैर्दारितश्च

tato hariḥ prādurabhūnmahātmā nṛsiṃhanāmā bhagavānanantaḥ |
daityo hiraṇyakaśipuśca tathorudeśe saṃsthāpitaḥ karajairdāritaśca

ततो हरिर्भगवान्वामनोभूददित्यां वै कश्यपाद्दवदेवः ।
इन्द्रायेदं दातुकामः खगेन्द्र तदर्थं वै पावितुं सोवितुं च

tato harirbhagavānvāmanobhūdadityāṃ vai kaśyapāddavadevaḥ |
indrāyedaṃ dātukāmaḥ khagendra tadarthaṃ vai pāvituṃ sovituṃ ca

ततो हरिर्जमदग्नेः सुतोभूल्लोके सर्वे पर्शुरामं वदन्ति ।
ब्रह्मद्विषां क्षत्रियाणां च वीन्द्र भूमिं निः क्षत्रां कर्तुकामो महेशः

tato harirjamadagneḥ sutobhūlloke sarve parśurāmaṃ vadanti |
brahmadviṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca vīndra bhūmiṃ niḥ kṣatrāṃ kartukāmo maheśaḥ

ततोभवद्व्यासरूपी स विष्णुश्चतुर्वारं राघवास्यापि पूर्णः ।
पराशरात्सत्यवत्यां बभूव पैलादिभिर्वेदभागांश्च कर्तुम्

tatobhavadvyāsarūpī sa viṣṇuścaturvāraṃ rāghavāsyāpi pūrṇaḥ |
parāśarātsatyavatyāṃ babhūva pailādibhirvedabhāgāṃśca kartum

ततो हरी रघुवंशेवतीर्णः कौसल्यायां राघवः सूर्यवंशे ।
समुद्रादोर्विग्रहं कर्तुमीशो हं तुं भूम्यां रावणादींश्च वीन्द्र

tato harī raghuvaṃśevatīrṇaḥ kausalyāyāṃ rāghavaḥ sūryavaṃśe |
samudrādorvigrahaṃ kartumīśo haṃ tuṃ bhūmyāṃ rāvaṇādīṃśca vīndra

ततो हरिर्व्यासरूपी बभूव अष्टाविंशे द्वपरे ज्ञानरूपी ।
पराशरात्सत्यवत्यां महात्मा स्वयं वेदान् संविभक्तुं च देवः

tato harirvyāsarūpī babhūva aṣṭāviṃśe dvapare jñānarūpī |
parāśarātsatyavatyāṃ mahātmā svayaṃ vedān saṃvibhaktuṃ ca devaḥ

ततो हरिः कृष्णरूपी बभूव देवक्यां वै वसुदेवात्स विष्णुः ।
कंसादीन्वै नितरां हन्तुकामः सम्यक्पातुं पाण्डवांश्चापि वीन्द्र

tato hariḥ kṛṣṇarūpī babhūva devakyāṃ vai vasudevātsa viṣṇuḥ |
kaṃsādīnvai nitarāṃ hantukāmaḥ samyakpātuṃ pāṇḍavāṃścāpi vīndra

ततः कलौ संप्रवृत्ते हरिस्तु संमोहनार्थं चासुराणां खगेन्द्र ।
नाम्ना बुद्धो कीकटेषु प्रजातो वेदप्रमाणं निराकर्तुमेव

tataḥ kalau saṃpravṛtte haristu saṃmohanārthaṃ cāsurāṇāṃ khagendra |
nāmnā buddho kīkaṭeṣu prajāto vedapramāṇaṃ nirākartumeva

ततो हरिः कल्किसंज्ञश्च वीन्द्र उत्पत्स्यते युगयोर्मध्यसंधौ ।
दस्युप्रायान्भूमिपान्वै निहन्तुं नाम्ना हरिर्विष्णुगुप्तस्य गेहे

tato hariḥ kalkisaṃjñaśca vīndra utpatsyate yugayormadhyasaṃdhau |
dasyuprāyānbhūmipānvai nihantuṃ nāmnā harirviṣṇuguptasya gehe

केशवाद्याश्चतुर्विंशतिर्वै संकर्षणादयः ।
विश्वादय सहस्रं च पराद्या अमिताः स्मृताः

keśavādyāścaturviṃśatirvai saṃkarṣaṇādayaḥ |
viśvādaya sahasraṃ ca parādyā amitāḥ smṛtāḥ

अवतारा ह्यसंख्याता विष्णोर्नारायणस्य च ।
स्वयं नारायणास्ते ते नाणुमात्रं विभिद्यते

avatārā hyasaṃkhyātā viṣṇornārāyaṇasya ca |
svayaṃ nārāyaṇāste te nāṇumātraṃ vibhidyate

बलतोरूपतश्चापि गुणतश्च कथञ्चन ।
अनन्तोनन्तगुणतः पूर्णो विष्णुर्न चान्यथा

balatorūpataścāpi guṇataśca kathañcana |
anantonantaguṇataḥ pūrṇo viṣṇurna cānyathā