अध्याय 14: हरि नैवेद्य का केवल सार ग्रहण करते हैं

अवतारान्हरे ब्रूहि तथा लक्ष्म्या दिवौकसाम् ।
गुणानामन्तर ब्रूहि शिष्यस्य मम सव्रत

avatārānhare brūhi tathā lakṣmyā divaukasām |
guṇānāmantara brūhi śiṣyasya mama savrata

यो मूलरूपी भगवाननन्तो ब्रह्मादिभिः पुर्णगुणः स्वतन्त्रः ।
पुरातनः पूर्णतनुर्मदात्मा न तादृशाः संति कदापि वीद्र

yo mūlarūpī bhagavānananto brahmādibhiḥ purṇaguṇaḥ svatantraḥ |
purātanaḥ pūrṇatanurmadātmā na tādṛśāḥ saṃti kadāpi vīdra

पादश्च पूर्णः पादतलं च पूर्णं नखाश्च पूर्णाः कटिकण्ठौ च पूर्णौ ।
ऊरू च पूर्णे उदरं च पूर्णं लब्ध्वापि पूर्णाञ्जगृहे तथाप्युरः

pādaśca pūrṇaḥ pādatalaṃ ca pūrṇaṃ nakhāśca pūrṇāḥ kaṭikaṇṭhau ca pūrṇau |
ūrū ca pūrṇe udaraṃ ca pūrṇaṃ labdhvāpi pūrṇāñjagṛhe tathāpyuraḥ

स्कन्धः सुपूर्णाः सकलाश्च बाहवः पूर्णाः केशाः श्मश्रुदन्ताश्च पूर्णाः ।
लोमानि पूर्णानि तथैव रोमकूपाश्च पूर्णास्तु तथैव शिश्रः

skandhaḥ supūrṇāḥ sakalāśca bāhavaḥ pūrṇāḥ keśāḥ śmaśrudantāśca pūrṇāḥ |
lomāni pūrṇāni tathaiva romakūpāśca pūrṇāstu tathaiva śiśraḥ

अण्डश्च पूर्णो ह्यण्डरोमाणि कक्षाश्चक्षुश्च श्रोत्रे सर्व एते च पूर्णाः ।
किं वर्णये मूलरूपं हरेश्च यावद्वलं पूर्णं समग्रदेहे

aṇḍaśca pūrṇo hyaṇḍaromāṇi kakṣāścakṣuśca śrotre sarva ete ca pūrṇāḥ |
kiṃ varṇaye mūlarūpaṃ hareśca yāvadvalaṃ pūrṇaṃ samagradehe

तावद्ब्रलं ह्येकरोमादिकेषु संतित्विमे हि यतः स एव पूर्णः ।
स एव तु सर्वस्य कर्ता स एव हर्था स तु सारांशभोक्ता

tāvadbralaṃ hyekaromādikeṣu saṃtitvime hi yataḥ sa eva pūrṇaḥ |
sa eva tu sarvasya kartā sa eva harthā sa tu sārāṃśabhoktā

असारांशं नैव भोक्ता हरिस्तु सारान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्र सम्यक् ।
द्राक्षेक्षुसारं नारिकेलस्य सारं चूतस्य सारं पनसस्यापि सारम्

asārāṃśaṃ naiva bhoktā haristu sārānvakṣye śṛṇu pakṣīndra samyak |
drākṣekṣusāraṃ nārikelasya sāraṃ cūtasya sāraṃ panasasyāpi sāram

नारङ्गसारं क्रमुकस्यापि सारं खर्जूरसारं कदलीफलस्य ।
नारायणो बीजरूपस्य सारं गृह्णाति नित्यं भक्तवर्यो दयालुः

nāraṅgasāraṃ kramukasyāpi sāraṃ kharjūrasāraṃ kadalīphalasya |
nārāyaṇo bījarūpasya sāraṃ gṛhṇāti nityaṃ bhaktavaryo dayāluḥ

ताम्बूलसारं खदिरस्य सारं पुष्पस्य सारं चन्दनस्यापि सारम् ।
गोधूमसारं यवानां च सारं माषस्य सारं हरेणोश्च सारम्

tāmbūlasāraṃ khadirasya sāraṃ puṣpasya sāraṃ candanasyāpi sāram |
godhūmasāraṃ yavānāṃ ca sāraṃ māṣasya sāraṃ hareṇośca sāram

शुद्धं तथा व्रीहिनीवारसारं श्यामाकसारं शुद्धधान्यस्य सारम्

śuddhaṃ tathā vrīhinīvārasāraṃ śyāmākasāraṃ śuddhadhānyasya sāram

निषिद्धान्सर्वशाकस्य सारांस्तथा निपिद्धाल्लांवणस्वापि सारान् ।
गृह्णाति विष्णुः परमादरेण अन्नस्य सारं भक्ष्यभोज्यस्य सारम्

niṣiddhānsarvaśākasya sārāṃstathā nipiddhāllāṃvaṇasvāpi sārān |
gṛhṇāti viṣṇuḥ paramādareṇa annasya sāraṃ bhakṣyabhojyasya sāram

सूपस्य सारं परमान्नस्य सारं दुग्धस्य सारं दधितक्रस्य सारम् ।
घृतस्य सारं रामठस्यापि सारं गृह्णाति विष्णुः सर्षपस्यापि सारम्

sūpasya sāraṃ paramānnasya sāraṃ dugdhasya sāraṃ dadhitakrasya sāram |
ghṛtasya sāraṃ rāmaṭhasyāpi sāraṃ gṛhṇāti viṣṇuḥ sarṣapasyāpi sāram

मरीचसारं जीरकस्यापि सारं तथा हविर्घृतपक्वस्य सारम् ।
तैलेषु पक्वस्य च भर्जितस्य गुडस्य सारं नवनीतस्य सारम्

marīcasāraṃ jīrakasyāpi sāraṃ tathā havirghṛtapakvasya sāram |
taileṣu pakvasya ca bharjitasya guḍasya sāraṃ navanītasya sāram

लवङ्गसारं शर्करायाश्च सारमित्यादिसारान् वासुदेवस्तु भुक्ते ।
लक्ष्मीपतिः सर्वजगन्निवा सस्तस्याज्ञया वासुदेवोपि नित्यम्

lavaṅgasāraṃ śarkarāyāśca sāramityādisārān vāsudevastu bhukte |
lakṣmīpatiḥ sarvajagannivā sastasyājñayā vāsudevopi nityam

तच्छेषसारानपि चावनीशो महात्मनोंशाञ्छृणु शिष्यवर्य ।
एवं विमूढा वासुदेवस्य भक्ताः किं वक्तव्यं विष्णुभक्ता हि लोके

taccheṣasārānapi cāvanīśo mahātmanoṃśāñchṛṇu śiṣyavarya |
evaṃ vimūḍhā vāsudevasya bhaktāḥ kiṃ vaktavyaṃ viṣṇubhaktā hi loke

कल्याणास्ते सारभोक्तार एव नैषां भवेत्तेन दुः खाभिवृद्धिः ।
भुञ्जन्ति ये वैश्वदेवं विहाय दुष्टांस्तान्वै भुक्तिचिन्त्तांश्च विद्धि

kalyāṇāste sārabhoktāra eva naiṣāṃ bhavettena duḥ khābhivṛddhiḥ |
bhuñjanti ye vaiśvadevaṃ vihāya duṣṭāṃstānvai bhukticinttāṃśca viddhi

वक्ष्ये विशेषं वैश्वदेवे खगेन्द्र गोप्यं नो वदान्यत्र विद्वान् ।
सूर्यादीनां ये च दाने च दद्युर्विना वायोरन्तरस्थं हरिं च

vakṣye viśeṣaṃ vaiśvadeve khagendra gopyaṃ no vadānyatra vidvān |
sūryādīnāṃ ye ca dāne ca dadyurvinā vāyorantarasthaṃ hariṃ ca

ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा ।
सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः

te vai sadā sārabhoktāra eva jñeyāstvato viṣṇureko mahātmā |
sārāṃśabhoktā na tu sarvasya bhoktā bhunakti sarvaṃ tvaviruddhaśaktiḥ

वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण ।
द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः

vakṣye ha sārānpunaranyānkhagendra śṛṇuṣva guhyaṃ paramādareṇa |
drākṣādayaḥ sarva eva tvasārāḥ kālādiduṣṭā bhāvaduṣṭāḥ padārthāḥ

अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये ।
असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम्

atipakvānantaraṃ tu tathā dinacatuṣṭaye |
asārāḥ kaluṣā jñeyāstathā jaṃbūphalaṃ smṛtam

मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम् ।
षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम्

māsasyānantaraṃ vīndra tvasāraṃ panasaṃ smṛtam |
ṣaṇmāsānantaraṃ vīndra kharjūraṃ tiktavatsmṛtam

आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो ।
अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम्

ārdraṃ pūtaṃ nārikelaṃ sphoṭanānantaraṃ prabho |
ahorātrānantaraṃ tu asāraṃ parikīrtitam

शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा ।
पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम्

śuṣkabhūtaṃ nārikelaṃ khajūraṃ tu yathā tathā |
pakṣasyānantaraṃ cūtamasāraṃ parikīrtitam

वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम् ।
घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम्

varṣasyānantaraṃ vīndra pūgīphalamudāhṛtam |
ghaṭikānantaraṃ vīndra tāṃbūlaṃ parikīrtitam

यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा ।
भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम्

yāmasyānantaraṃ cānnaṃ sūpānnaṃ pāyasaṃ tathā |
bhakṣyaṃ ca kvathitaṃ vīndra asāraṃ parikīrtitam

त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम् ।
चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम्

tripakṣānantaraṃ vīndra tailapakvaṃ tathā smṛtam |
caturyāmānantaraṃ ca tvasāraṃ ghṛtapakvakam

त्रियामानन्तरं शाका निः साराः परिकीर्तिताः ।
जंबीरं शृङ्गबेरे धात्री कर्पूरं च चूतकम्

triyāmānantaraṃ śākā niḥ sārāḥ parikīrtitāḥ |
jaṃbīraṃ śṛṅgabere dhātrī karpūraṃ ca cūtakam

वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम् ।
पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः

vatsarānantaraṃ vīndra niḥ sāraṃ parikīrtitam |
parpaṭaḥ pakṣamātreṇa niḥ sāraḥ parikīrtitaḥ

तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज ।
आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता

tulasī sarvadā sārā ekādaśyāmapi dvija |
ārdrā vāpyathavā śuṣkā sārdrā sāravatī smṛtā

एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः ।
त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च

ekādaśyāṃ tu tulasī sārā grāhyā manīṣibhiḥ |
tvacā nāseṃdriyeṇāpi na tu jihvendriyeṇa ca

एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम् ।
एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर

ekādaśyāṃ harerannaṃ niḥ sāraṃ parikīrtitam |
ekādaśyāṃ harestīrthaṃ manuṣyāṇāṃ khageśvara

एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम् ।
एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम्

ekavāre ca sāraṃ syāddvivāre ca tatodhikam |
ekādaśyāṃ mahābhāga tīrthaṃ gandhādimiśritam

असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम् ।
एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम्

asāramiti saṃproktaṃ tathā svādūdamiśritam |
ekādaśyāṃ hareḥ sāraṃ kṣīraṃ sarpirmadhūdakam

निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम् ।
आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते

niḥ sāraṃ manujendrāṇāmiti vedavidāṃ matam |
āṣāḍhamāse garuḍa śāko niḥ sāra ucyate

मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते ।
क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम्

māsi bhādrapade vīndra hyasāraṃ dadhi cocyate |
kṣīraṃ tu hyāśvine māse niḥ sāraṃ parikīrtitam

ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते ।
हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः

ūrdhvapuṇḍragadāhīnā nāryasāreti gīyate |
haribhaktivihīnā ye hyasurāḥ parikīrtitāḥ

हरिनामविहीनं तु मुखं निः सारमुच्यते ।
हरिनैवेद्यहीनस्तु पाको निः सार उच्यते

harināmavihīnaṃ tu mukhaṃ niḥ sāramucyate |
harinaivedyahīnastu pāko niḥ sāra ucyate

त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम् ।
प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम्

tridinaiścātasīpuṣpaṃ niḥ sāraṃ parikīrtitam |
praharaṃ mallikā sāraṃ jātī tu praharārdhakam

त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम् ।
घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर

triyāmaṃ śatapatraṃ syātkaravīramaharniśam |
ghaṭikāvadhi sāraṃ syātpārijātaṃ khageśvara

त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः ।
कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम्

trivarṣaṃ kesaraṃ phalga sāramityucyate budhaiḥ |
kastūrī daśavarṣaṃ tu karpūraṃ varṣamātrakam

ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम् ।
शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर

sasāramiti saṃproktaṃ candanaṃ sarvadā smṛtam |
śuddhanniḥ sārabhūtāṃśca vakṣye śṛṇu khageśvara

तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा ।
उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा

tuṣā medhyā āranālaṃ puṇyakaṃ bhiḥ saṭā tathā |
upodvrajī alābūśca bṛhatkośātakī tathā

वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा ।
पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा

vṛntākaṃ cukraśākaśca bilvamauduṃvaraṃ tathā |
palāñjurlaśunaṃ vṛntaṃ kalañjaṃ ca tathā dvijā

एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम् ।
एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च

etatsarvatra kāle ca niḥ sāramiti kīrtitam |
ekādaśyāṃ vaiśvadevaṃ śrāddhaṃ tarpaṇameva ca

मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम् ।
हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान्

mantreṇa pretadahanamasāraṃ parikīrtitam |
havirnārāyaṇo devo etāṃśca hyaśubhānra sān

न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम् ।
तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम्

na gṛhṇāti na gṛhṇāti na gṛhṇāti hariḥ svayam |
tathāpi sarvaṃ jānāti jīvānāṃ pāpakarmaṇām

आस्वादनं कारयति स्वयं नास्वादते हरिः ।
असारभोजनं चैव जीवानां कर्मजं फलम्

āsvādanaṃ kārayati svayaṃ nāsvādate hariḥ |
asārabhojanaṃ caiva jīvānāṃ karmajaṃ phalam

अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः ।
शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः

amukhyabhojino jīvāḥ kuntyādyā mukhyabhojinaḥ |
śubhāni ca pibedviṣṇuraśubhaṃ no pibedvibhuḥ

को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् ।
न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते ।
तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

ko vadettasya ceṣṭāṃ tu pūrṇānando hariḥ svayam |
na tena sadṛśaḥ kopi deśe kāle ca vidyate |
tasyāvatārānvakṣyahaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama