अध्याय 11: हरि का जागना और स्वर्णकमल का उदय

पुरुषाख्यो हरिः साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः ।
शिश्येत्वण्डोदक विष्णुर्नृणां साहस्रवत्सरम् ।
लक्ष्मीश्चोदकरूपेण शय्यारूपेण भोण्डजा

puruṣākhyo hariḥ sākṣādbhagavānpuruṣottamaḥ |
śiśyetvaṇḍodaka viṣṇurnṛṇāṃ sāhasravatsaram |
lakṣmīścodakarūpeṇa śayyārūpeṇa bhoṇḍajā

विद्या तरङ्गरूपेण वायुरूपेण भोण्डज

vidyā taraṅgarūpeṇa vāyurūpeṇa bhoṇḍaja

तमोरूपेण सैवासी न्नान्यदासीत्कथञ्चन ।
असीद्गर्भोदके चैव नान्यदासीत्कथञ्चन

tamorūpeṇa saivāsī nnānyadāsītkathañcana |
asīdgarbhodake caiva nānyadāsītkathañcana

लक्ष्मीस्तुष्टाव च हरिं गर्भोदे पक्षिसत्तम ।
लक्ष्मीधराभ्यां रूपाभ्यां प्रकृतिर्हरिणा तथा

lakṣmīstuṣṭāva ca hariṃ garbhode pakṣisattama |
lakṣmīdharābhyāṃ rūpābhyāṃ prakṛtirhariṇā tathā

शेत श्रुतिस्वरूपेण स्तौति गर्भोदके हरिम् ।
नारायण नमस्तेऽस्तु शृणु विज्ञापनं मम

śeta śrutisvarūpeṇa stauti garbhodake harim |
nārāyaṇa namaste'stu śṛṇu vijñāpanaṃ mama

अजां जहि महाभाग योग्यानां मुक्तिमावह ।
अजा तु प्रकृतिः प्रोक्ता चापरा प्रकृतिः परा

ajāṃ jahi mahābhāga yogyānāṃ muktimāvaha |
ajā tu prakṛtiḥ proktā cāparā prakṛtiḥ parā

शततोवरा तु ब्रह्माणी ब्रह्मपत्नी वरानना ।
उमा शच्यवरा तस्या अवराः संप्रकीर्तिताः

śatatovarā tu brahmāṇī brahmapatnī varānanā |
umā śacyavarā tasyā avarāḥ saṃprakīrtitāḥ

एतासां हननं नैव प्रार्थयामः सदा हरे ।
अस्ति प्रतिनृषु ब्रह्म प्रकृती द्वे व्यवस्थिते

etāsāṃ hananaṃ naiva prārthayāmaḥ sadā hare |
asti pratinṛṣu brahma prakṛtī dve vyavasthite

एका तु नित्यसंसारा त्वजशब्दाभिधायिका ।
द्वितीया तु तमोऽपोह्या अजशब्दाभिधायिका

ekā tu nityasaṃsārā tvajaśabdābhidhāyikā |
dvitīyā tu tamo'pohyā ajaśabdābhidhāyikā

अत एव त्वजे ज्येष्ठे इति लोके प्रकीर्तिते ।
सुखदुः खप्रदा चैव अपरा दुः खदैव तु

ata eva tvaje jyeṣṭhe iti loke prakīrtite |
sukhaduḥ khapradā caiva aparā duḥ khadaiva tu

मोक्षाधिकारिणामेव ज्ञानैश्वर्यादयो गणाः ।
तेषामाच्छादिका होका तमोङ्गा सा प्रकीर्तिता

mokṣādhikāriṇāmeva jñānaiśvaryādayo gaṇāḥ |
teṣāmācchādikā hokā tamoṅgā sā prakīrtitā

जीवं प्रति महाविष्णुं पाह्याच्छादयति प्रभो ।
सा परा प्रकृतिर्ज्ञेया परमाच्छादिका स्मृता

jīvaṃ prati mahāviṣṇuṃ pāhyācchādayati prabho |
sā parā prakṛtirjñeyā paramācchādikā smṛtā

एवं सा परमा दुष्टा होका तमोङ्गा तु प्रकीर्तिता ।
जीववर्गेष्वेव खग ब्रह्मादेर्नास्ति सा क्वचित्

evaṃ sā paramā duṣṭā hokā tamoṅgā tu prakīrtitā |
jīvavargeṣveva khaga brahmādernāsti sā kvacit

पिशाचवत्समुद्दिष्टा जीवस्येत्यधिकारिणः ।
प्रेरिका तु तयोर्देव्यो स्त्वहमाद्या सुखात्मिका

piśācavatsamuddiṣṭā jīvasyetyadhikāriṇaḥ |
prerikā tu tayordevyo stvahamādyā sukhātmikā

तत्र विष्णो महाभाग सगुणाच्छादको हितः ।
परमाच्छादिकां दुष्टां व्यामुच्यैव महाप्रभो

tatra viṣṇo mahābhāga saguṇācchādako hitaḥ |
paramācchādikāṃ duṣṭāṃ vyāmucyaiva mahāprabho

मोक्षं देहि महादेव त्वद्भक्तानां महाप्रभो ।
परमाच्छादिका ह्यस्मान्नित्य संसारिणो यतः

mokṣaṃ dehi mahādeva tvadbhaktānāṃ mahāprabho |
paramācchādikā hyasmānnitya saṃsāriṇo yataḥ

अत एव च नित्यत्वात्तस्मात्तदपसारणम् ।
कुरु देव महाभाग इति विज्ञायतां मम

ata eva ca nityatvāttasmāttadapasāraṇam |
kuru deva mahābhāga iti vijñāyatāṃ mama

एवं स्तुतो हरिः कृष्णो सुप्रबुद्धोऽपि सर्बदा ।
उद्वुद्धवन्महा विष्णुरभूदज्ञपरीक्षया

evaṃ stuto hariḥ kṛṣṇo suprabuddho'pi sarbadā |
udvuddhavanmahā viṣṇurabhūdajñaparīkṣayā

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सौवर्णं भुवनाश्रयम् ।
तत्प्राकृतं च विज्ञेयं भूदेवी त्वभिमानिनी

tasya nābherabhūtpadmaṃ sauvarṇaṃ bhuvanāśrayam |
tatprākṛtaṃ ca vijñeyaṃ bhūdevī tvabhimāninī

अनन्तसूर्यवच्चैव प्रकाशकरमीरितम् ।
चिदानन्दमयो विष्णुस्तस्माद्भिन्नो न संशयः

anantasūryavaccaiva prakāśakaramīritam |
cidānandamayo viṣṇustasmādbhinno na saṃśayaḥ

विष्णोः स्वरूपभूतं च ये विजानन्ति ते नराः ।
ते यान्ति ह्यधरं लोकं तथा तत्संगिसंगिनः

viṣṇoḥ svarūpabhūtaṃ ca ye vijānanti te narāḥ |
te yānti hyadharaṃ lokaṃ tathā tatsaṃgisaṃginaḥ

किरीटादिकवच्चैव ज्ञातव्यं च खगेश्वर ।
किरीटाद्या अपि हरेर्द्विधा संति न संशयः

kirīṭādikavaccaiva jñātavyaṃ ca khageśvara |
kirīṭādyā api harerdvidhā saṃti na saṃśayaḥ

स्वरूपा ह्यस्वरूपाश्च स्वस्वरूपनि दर्शने ।
गृहीता इति विज्ञेया न स्वरूपाः खगेश्वर

svarūpā hyasvarūpāśca svasvarūpani darśane |
gṛhītā iti vijñeyā na svarūpāḥ khageśvara

भ्माण्डं ह्यसृजत्तत्र सर्वलोकविधायकम् ।
प्रलये मुक्तिहीनश्च सुप्त इत्युच्यते बुधः

bhmāṇḍaṃ hyasṛjattatra sarvalokavidhāyakam |
pralaye muktihīnaśca supta ityucyate budhaḥ

तस्य समिवस्त्रिवं च न ज्ञातव्या खगेश्वर ।
प्रलयोपि महाभाग ब्रह्मवाय्वोर्न चास्ति हि

tasya samivastrivaṃ ca na jñātavyā khageśvara |
pralayopi mahābhāga brahmavāyvorna cāsti hi

वृत्तिरूपं परं ज्ञानं पाद्यार्घ्यं नात्र संशयः ।
इन्द्रियाणामुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते बुधैः

vṛttirūpaṃ paraṃ jñānaṃ pādyārghyaṃ nātra saṃśayaḥ |
indriyāṇāmuparatiḥ suptirityucyate budhaiḥ

ब्रह्मवाय्वोश्च पासग्नि वास्तवं स्यात्खगेश्वर ।
कथं तर्हि तयोर्वर्ते ह्यविलत्यत्वमुच्यते

brahmavāyvośca pāsagni vāstavaṃ syātkhageśvara |
kathaṃ tarhi tayorvarte hyavilatyatvamucyate

तस्मात्तद्वास्तवं नास्ति ब्रह्मवाय्वोः खगेश्वर ।
स्वप्नावस्थायाः सदृशी ह्यवस्था सुप्तिसंज्ञिका

tasmāttadvāstavaṃ nāsti brahmavāyvoḥ khageśvara |
svapnāvasthāyāḥ sadṛśī hyavasthā suptisaṃjñikā

ब्रह्मण्यमुख्यया वृत्त्या ह्यस्तीत्येवं निबोध मे ।
अतो न वास्तवमिदमङ्गीकार्यं खगेश्वर

brahmaṇyamukhyayā vṛttyā hyastītyevaṃ nibodha me |
ato na vāstavamidamaṅgīkāryaṃ khageśvara

वास्तवं ये विजानन्ति तेषां नित्यं धनं तपः ।
(श्रीगरुड उवाच)
सुप्तिस्त्वज्ञानकार्यत्वात्सुप्तिर्नास्तीत्युदीरिता

vāstavaṃ ye vijānanti teṣāṃ nityaṃ dhanaṃ tapaḥ |
(śrīgaruḍa uvāca)
suptistvajñānakāryatvātsuptirnāstītyudīritā

यदा हि कारणं चास्ति तदा कार्यमिति प्रभो ।
इत्यभिप्रायगर्भेण त्वं समाधास्य ते यदि

yadā hi kāraṇaṃ cāsti tadā kāryamiti prabho |
ityabhiprāyagarbheṇa tvaṃ samādhāsya te yadi

तर्हि तस्य महाभाग कथं ब्रूहि भयादिकम् ।
भयादिकं ह्यस्तु नाम का वास्माकं क्षतिर्भवेत्

tarhi tasya mahābhāga kathaṃ brūhi bhayādikam |
bhayādikaṃ hyastu nāma kā vāsmākaṃ kṣatirbhavet

एवमुक्तस्तु गोविन्दोब्रवीत्तत्रापि कारणम् ।
भयं त्वज्ञानकार्यं स्यात्कार्याकारणमत्र हि

evamuktastu govindobravīttatrāpi kāraṇam |
bhayaṃ tvajñānakāryaṃ syātkāryākāraṇamatra hi

प्रीयते मत्वा ब्रह्म तस्मात्सुप्तिश्च तत्र हि ।
अज्ञादिकं यदि ब्रह्म तस्य न स्यात्कथञ्चन

prīyate matvā brahma tasmātsuptiśca tatra hi |
ajñādikaṃ yadi brahma tasya na syātkathañcana

कथं सुखी प्रदृश्येत न कथञ्चित्करिष्यति ।
कथं वा मुक्तिपर्यन्तं ज्ञानव्यक्तिर्वदस्व मे

kathaṃ sukhī pradṛśyeta na kathañcitkariṣyati |
kathaṃ vā muktiparyantaṃ jñānavyaktirvadasva me

यद्यज्ञानं तस्य सत्यं न स्यात्तर्हि महाप्रभो ।
अत्यादरात्कथं ब्रह्मञ्छ्रवणं कुरुते वद

yadyajñānaṃ tasya satyaṃ na syāttarhi mahāprabho |
atyādarātkathaṃ brahmañchravaṇaṃ kurute vada

इति तस्य वचः श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् ।
भयं च वास्तवं तस्य न जानीहि महामते

iti tasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt |
bhayaṃ ca vāstavaṃ tasya na jānīhi mahāmate

दृश्यते मद्भयं तस्य हरिप्रीत्यर्थमेव च ।
भयाकामवतीवानमुवास्तवमीरितम्

dṛśyate madbhayaṃ tasya hariprītyarthameva ca |
bhayākāmavatīvānamuvāstavamīritam

प्राप्तप्राब्धलेशस्त तस्य नास्ति खगेश्वर ।
दुः खाज्ञानादिकं किञ्चित्कथं तस्मिन् भविष्यति

prāptaprābdhaleśasta tasya nāsti khageśvara |
duḥ khājñānādikaṃ kiñcitkathaṃ tasmin bhaviṣyati

विष्णोराज्ञानुसारेण भयायानुकरोत्यसौ ।
तेन प्रीणाति च हरिस्तस्य नास्त्यत्र संशयः

viṣṇorājñānusāreṇa bhayāyānukarotyasau |
tena prīṇāti ca haristasya nāstyatra saṃśayaḥ

शृणोति सततं ब्रह्मा न चिन्त्यात्तावताज्ञता ।
कदाचिद्दृश्यते ब्रह्मा दुः खी न च खगेश्वर

śṛṇoti satataṃ brahmā na cintyāttāvatājñatā |
kadāciddṛśyate brahmā duḥ khī na ca khageśvara

यद्ब्रह्म च न जानीयाद्धरिप्रीत्यर्थमेव च ।
दुः खिवद्दृश्यते ब्रह्मा आज्ञानां मोहनाय च

yadbrahma ca na jānīyāddhariprītyarthameva ca |
duḥ khivaddṛśyate brahmā ājñānāṃ mohanāya ca

योग्यतामनतिक्रम्य यावज्ज्ञानं च तिष्ठति ।
ब्रह्मणस्तावदेवास्ति नात्र कार्या विचारणा

yogyatāmanatikramya yāvajjñānaṃ ca tiṣṭhati |
brahmaṇastāvadevāsti nātra kāryā vicāraṇā

ज्ञानस्य व्यक्तता नाम विद्यमानस्य चादरात् ।
ज्ञानस्यासादनं चैव ज्ञानव्यक्तिरिति स्मृता

jñānasya vyaktatā nāma vidyamānasya cādarāt |
jñānasyāsādanaṃ caiva jñānavyaktiriti smṛtā

अतो ज्ञानादिकं नास्ति ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
पद्माद्धिरण्म याज्जातो ब्रह्मा तु चतुराननः

ato jñānādikaṃ nāsti brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
padmāddhiraṇma yājjāto brahmā tu caturānanaḥ

सर्वदाऽलोचनायुक्तस्तेन स्वालोचनं कृतम् ।
अज्ञानां मोहनार्थाय हरिप्रीत्यर्थमेव च

sarvadā'locanāyuktastena svālocanaṃ kṛtam |
ajñānāṃ mohanārthāya hariprītyarthameva ca

संकल्पोपि तथैवास्ति न ह्यज्ञानात्कृतस्तथा ।
को वा मां सृष्टवानत्र इति ह्यालोच्य स प्रभुः

saṃkalpopi tathaivāsti na hyajñānātkṛtastathā |
ko vā māṃ sṛṣṭavānatra iti hyālocya sa prabhuḥ

तं विचारयितुं ब्रह्मा पद्मनाडीं विवेश ह

taṃ vicārayituṃ brahmā padmanāḍīṃ viveśa ha