अध्याय 10: स्वर्ण ब्रह्माण्ड, सात आवरण और विरजा

देवैरेवं स्तुतो विष्णुर्भगवान्सात्त्वतां पतिः ।
कीदृशं ह्याश्रयं दत्त्वैषां विवेश महाप्रभुः

devairevaṃ stuto viṣṇurbhagavānsāttvatāṃ patiḥ |
kīdṛśaṃ hyāśrayaṃ dattvaiṣāṃ viveśa mahāprabhuḥ

एतद्वेदितुमिच्छामि कृष्णकृष्ण महाप्रभो ।
सम्यग्ब्रूहि दयालो त्वं यदि मच्छ्रोत्रमर्हति

etadveditumicchāmi kṛṣṇakṛṣṇa mahāprabho |
samyagbrūhi dayālo tvaṃ yadi macchrotramarhati

तेषु तत्त्वेषु भगवान्स विवेश महाप्रभुः ।
क्षोभयामास भगवान् संबन्धविधुरो हरिः

teṣu tattveṣu bhagavānsa viveśa mahāprabhuḥ |
kṣobhayāmāsa bhagavān saṃbandhavidhuro hariḥ

अदौ ससर्ज भगवान् ब्रह्माण्डं कन कात्मकम् ।
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णं योजनानां समन्ततः

adau sasarja bhagavān brahmāṇḍaṃ kana kātmakam |
pañcāśatkoṭivistīrṇaṃ yojanānāṃ samantataḥ

तदूर्ध्वमण्ववयवस्तावान्कनकरूपकः ।
वर्तते तत ऊर्ध्वं तु पञ्चाशत्कोटिभूतलम्

tadūrdhvamaṇvavayavastāvānkanakarūpakaḥ |
vartate tata ūrdhvaṃ tu pañcāśatkoṭibhūtalam

एवं कोटिशतं तस्यावयवः परिकीर्तितः ।
ततश्च सप्तावरणैः समतात्परिधीकृतम्

evaṃ koṭiśataṃ tasyāvayavaḥ parikīrtitaḥ |
tataśca saptāvaraṇaiḥ samatātparidhīkṛtam

कबन्धावरणं ह्याद्यं कोट्या दशसहस्रकम् ।
द्वितीया वरणं ज्ञेयं पावकस्य महात्मनः

kabandhāvaraṇaṃ hyādyaṃ koṭyā daśasahasrakam |
dvitīyā varaṇaṃ jñeyaṃ pāvakasya mahātmanaḥ

अपां दशगुणैर्युक्तं समन्तात्परिधी
कृतम् ।
तृतीयावरणं ज्ञेयं हरस्यैव महात्मनः

apāṃ daśaguṇairyuktaṃ samantātparidhī
kṛtam |
tṛtīyāvaraṇaṃ jñeyaṃ harasyaiva mahātmanaḥ

दशाधिकं पावकाच्च समन्तात्परिवारितम् ।
चतुर्थावरणं ज्ञेयं नभसोपि महाप्रभो

daśādhikaṃ pāvakācca samantātparivāritam |
caturthāvaraṇaṃ jñeyaṃ nabhasopi mahāprabho

हराद्दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारितम् ।
पञ्चमावरणं ज्ञेयमहङ्काराख्यमेवच

harāddaśaguṇairevaṃ samantātparivāritam |
pañcamāvaraṇaṃ jñeyamahaṅkārākhyamevaca

व्योम्नो दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारि तम् ।
षष्ठमावरणं प्रोक्तं महत्तत्त्वं खगेश्वर

vyomno daśaguṇairevaṃ samantātparivāri tam |
ṣaṣṭhamāvaraṇaṃ proktaṃ mahattattvaṃ khageśvara

अहङ्काराद्दशगुणं समन्तात्परिवारितम् ।
सप्तमावरणं प्रोक्तं त्रिगुणावरणं प्रभो

ahaṅkārāddaśaguṇaṃ samantātparivāritam |
saptamāvaraṇaṃ proktaṃ triguṇāvaraṇaṃ prabho

महत्तत्त्वाद्दशगुणैरधिकं परिकीर्तितम् ।
महत्तत्त्वानन्तरं च तमो ह्यावरणं स्मृतम्

mahattattvāddaśaguṇairadhikaṃ parikīrtitam |
mahattattvānantaraṃ ca tamo hyāvaraṇaṃ smṛtam

महत्तत्त्वात्पञ्चगुणैरधिकं परिकीर्तितम् ।
तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयंरजो ह्यावरणं स्मृतम्

mahattattvātpañcaguṇairadhikaṃ parikīrtitam |
tasmācca dviguṇaṃ jñeyaṃrajo hyāvaraṇaṃ smṛtam

ततश्च द्विगुणं ज्ञेयं सत्त्वावरणमुत्तमम् ।
त्रयश्चैवं मिलित्वा तु एकावरणमीरितम्

tataśca dviguṇaṃ jñeyaṃ sattvāvaraṇamuttamam |
trayaścaivaṃ militvā tu ekāvaraṇamīritam

अव्याकृताख्यमाकाशं तदनन्तरमीरितम् ।
मर्यादारहितश्चैवं तत्रास्ते हरिरव्ययः

avyākṛtākhyamākāśaṃ tadanantaramīritam |
maryādārahitaścaivaṃ tatrāste hariravyayaḥ

अष्टमावरणं व्योम्नोरं तरा विरजा नदी ।
पञ्चयोजनविस्तीर्णा समन्तात्परीधीकृता

aṣṭamāvaraṇaṃ vyomnoraṃ tarā virajā nadī |
pañcayojanavistīrṇā samantātparīdhīkṛtā

अस्ति पुण्यतमा ज्ञेया लोकसंसारनाशिनी ।
एवं चतुर्मुखेनैव तदा हृष्यं ति चाण्डज

asti puṇyatamā jñeyā lokasaṃsāranāśinī |
evaṃ caturmukhenaiva tadā hṛṣyaṃ ti cāṇḍaja

ते सर्वे विरजानद्यां सम्यक्स्नात्वा विसर्ज्य च ।
लिङ्गदेहं ततः पश्चान्मोक्षं विन्दन्ति ते हरेः

te sarve virajānadyāṃ samyaksnātvā visarjya ca |
liṅgadehaṃ tataḥ paścānmokṣaṃ vindanti te hareḥ

अपरोक्षदृशामेवं ब्रह्मणा सह गामिनाम् ।
विरजातरणं विद्धि नान्येषां विनतासुत

aparokṣadṛśāmevaṃ brahmaṇā saha gāminām |
virajātaraṇaṃ viddhi nānyeṣāṃ vinatāsuta

अपरोक्षदृशां ब्रह्मन्व्यासादीनां खगेश्वर ।
विरजातरणं नास्ति भोक्तव्यत्वाच्च कर्मणः

aparokṣadṛśāṃ brahmanvyāsādīnāṃ khageśvara |
virajātaraṇaṃ nāsti bhoktavyatvācca karmaṇaḥ

विरिञ्चेनैव साकं तु कल्पेस्मिन्नधिकारिणाम् ।
तेषां तु नियमेनैव सर्वप्रारब्धसंक्षयः

viriñcenaiva sākaṃ tu kalpesminnadhikāriṇām |
teṣāṃ tu niyamenaiva sarvaprārabdhasaṃkṣayaḥ

भवत्येवं न संदेहो नान्येषां सर्वसंक्षयः ।
अतस्तु विरजातरणं तेषामेव भवेत्पटो

bhavatyevaṃ na saṃdeho nānyeṣāṃ sarvasaṃkṣayaḥ |
atastu virajātaraṇaṃ teṣāmeva bhavetpaṭo

विरजातरणं नास्ति तेषां त
त्संगिनां तथा ।
सर्वारब्धक्षयो नास्ति यतस्तेषां खगाधिप

virajātaraṇaṃ nāsti teṣāṃ ta
tsaṃgināṃ tathā |
sarvārabdhakṣayo nāsti yatasteṣāṃ khagādhipa

अतश्च सर्वथा नास्ति विरजातरणं प्रभो ।
प्रलये विरजानद्या लयो नास्ति खगेश्वर

ataśca sarvathā nāsti virajātaraṇaṃ prabho |
pralaye virajānadyā layo nāsti khageśvara

लक्ष्म्यात्मिका तु सा ज्ञेया लिङ्गदेहविदारिणी ।
ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः प्रकीर्तिताः

lakṣmyātmikā tu sā jñeyā liṅgadehavidāriṇī |
brahmatvayogyā ṛjavo nāma devāḥ prakīrtitāḥ

तेपि प्रत्येकशः संति ह्यनन्ताश्च पृथग्गणाः ।
पृथक्पृथक्च तैः साकं मोक्षयोग्याः खगेश्वर

tepi pratyekaśaḥ saṃti hyanantāśca pṛthaggaṇāḥ |
pṛthakpṛthakca taiḥ sākaṃ mokṣayogyāḥ khageśvara

जीवाः संति ह्यनेके च प्रतिकल्पे सृजन्ति ते ।
द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः

jīvāḥ saṃti hyaneke ca pratikalpe sṛjanti te |
dvātriṃśallakṣaṇaiḥ samyagyuktā vāyutvayogyakāḥ

अष्टाविंशल्लक्षणैश्च गिरीशपदयोगिनः ।
चतुर्विंशतिमारभ्याषोडशाच्च सुराः स्मृताः

aṣṭāviṃśallakṣaṇaiśca girīśapadayoginaḥ |
caturviṃśatimārabhyāṣoḍaśācca surāḥ smṛtāḥ

अष्टका ऋषयः प्रोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः ।
शतजन्म समारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

aṣṭakā ṛṣayaḥ proktāstadūnāścakravartinaḥ |
śatajanma samārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

अपरोक्षमिति प्रोक्तं तथा ह्यारब्धसंक्षयः ।
एकेन शतकल्पेन वायुत्वं याति भो द्विज

aparokṣamiti proktaṃ tathā hyārabdhasaṃkṣayaḥ |
ekena śatakalpena vāyutvaṃ yāti bho dvija

शतजन्मनि ब्रह्मत्वं याति पश्चाद्धरेः पदम् ।
चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्पं समारभ्य खगेश्वर

śatajanmani brahmatvaṃ yāti paścāddhareḥ padam |
catvāriṃśadbrahmakalpaṃ samārabhya khageśvara

रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः ।
एकचत्वारिंशकल्पे शेषत्वं याति सुव्रत

rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ |
ekacatvāriṃśakalpe śeṣatvaṃ yāti suvrata

ब्रह्मणा सह मोक्षं च याति सम्यङ्न चान्यथा ।
कल्पविंशतिमारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

brahmaṇā saha mokṣaṃ ca yāti samyaṅna cānyathā |
kalpaviṃśatimārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

इन्द्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः ।
ब्रह्मणैव सहायाति हरिं नारायणं परम्

indrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ |
brahmaṇaiva sahāyāti hariṃ nārāyaṇaṃ param

पञ्चाशीतिब्रह्मकल्पं समारभ्य महाप्रभो ।
रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः

pañcāśītibrahmakalpaṃ samārabhya mahāprabho |
rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ

इति श्रुतं मया ब्रह्मन्ब्रह्मणोक्तं हरेः प्रियात् ।
इत्थं त्वयोक्तं श्रीकृष्ण संशयोबाधते मम

iti śrutaṃ mayā brahmanbrahmaṇoktaṃ hareḥ priyāt |
itthaṃ tvayoktaṃ śrīkṛṣṇa saṃśayobādhate mama

अतो मे संशयं छिन्धि यथा न स्यात्तथा पुनः ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्

ato me saṃśayaṃ chindhi yathā na syāttathā punaḥ |
iti tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt

ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा ।
संदेहस्त्वज्ञदृष्टीनां ज्ञानिनां नास्ति सर्वथा

brahmoktasya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā |
saṃdehastvajñadṛṣṭīnāṃ jñānināṃ nāsti sarvathā

अशीतिह्यष्टका प्रोक्ता अष्टपञ्च खगेश्वर ।
चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्प एवं प्राह चतुर्मुखः

aśītihyaṣṭakā proktā aṣṭapañca khageśvara |
catvāriṃśadbrahmakalpa evaṃ prāha caturmukhaḥ

तत्त्वानां बहुगोप्यत्वात्तथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ।
अभिप्रायस्त्वेवमेव ज्ञातव्यो नात्र संशयः

tattvānāṃ bahugopyatvāttathoktaṃ brahmaṇā purā |
abhiprāyastvevameva jñātavyo nātra saṃśayaḥ

पञ्चा शीतिब्रह्मकल्पं ये विजानन्ति भो द्विज ।
तेन्धं तमः प्रविशन्ति सत्यंसत्यं मयोदितम्

pañcā śītibrahmakalpaṃ ye vijānanti bho dvija |
tendhaṃ tamaḥ praviśanti satyaṃsatyaṃ mayoditam

विरजानन्तरं विप्रं तथा व्याकृतमंबरम् ।
अनन्तपारं तदपि लक्ष्मीस्तस्याभिमानिनी

virajānantaraṃ vipraṃ tathā vyākṛtamaṃbaram |
anantapāraṃ tadapi lakṣmīstasyābhimāninī

संख्यानुगणनं नाम यस्य नास्ति महाप्रभो ।
न दानं जातिप्रोक्तं सर्वदा नास्ति संशयः

saṃkhyānugaṇanaṃ nāma yasya nāsti mahāprabho |
na dānaṃ jātiproktaṃ sarvadā nāsti saṃśayaḥ

अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा ।
एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः

aṇḍābhimānī brahmā tu virāḍākhyo hyabhūttadā |
evaṃ mataṃ sa nirmāya bhagavānharikhyayaḥ

विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः ।
अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा

viśeṣāttatra garuḍa devaistattvābhimānibhiḥ |
adhaścordhvaṃ tadākramya haristiṣṭhati sarvadā

एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट्

evaṃ prākṛtasargoktirvaikṛtaṃ śṛṇu pakṣirāṭ

सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ्मया हरे

sṛṣṭiruktā tvayā pūrvaṃ śrutā samyaṅmayā hare

किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो ।
एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे

kiṃ nāma prākṛtaṃ jñeyaṃ tathā kiṃ vaikṛtaṃ prabho |
etadvistīrya me brūhi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः ।
ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते

avyaktādyāḥ pṛthivyantā aṇḍācca bahirudbhavāḥ |
te sarve prākṛtāḥ proktāsteṣāṃ jñānādvimacyate

ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर ।
या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च

brahmāḍaṃ vikṛtaṃ jñeyaṃ brahmāṇḍāntaḥ khageśvara |
yā sṛṣṭirucyate sadbhiḥ saivoktā vikṛteti ca

सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च ।
देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा

sṛṣṭiśca pralayaścaiva saṃsāro bhaktireva ca |
devatā ṛṣimukhyāśca lokā bhūrādayastathā

अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः ।
जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन

anādyanantakālīnāḥ sarvadaikaprakārakāḥ |
jagatpravāhaḥ satyo'yaṃ naiva mithyā kathañcana

यत्त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते ।
जगत्प्रवाहः सत्योऽयं हरिसेवेतिसाथा

yattvetadanyathā brūyuḥ sarvahantāra eva te |
jagatpravāhaḥ satyo'yaṃ harisevetisāthā

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते ।
वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhatya bhujamutyate |
vedācchāstraṃ paraṃ nāsti na devaḥ keśavātparaḥ

सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते ।
तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि

sarvotkṛṣṭaṃ keśavaṃ ca vihāyānyamupāsate |
teṣāmandhaṃ tamo jñeyaṃ pitṝṇāṃ garuṇāmapi

इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् ।
सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम्

idānīṃ śṛṇu pakṣīndra vaikṛtaṃ sargamuttamam |
samyagjānāti yo loke sa yāti paramaṃ padam