अध्याय 12: ब्रह्मा का तप, हरि-दर्शन और दीर्घ स्तुति

नाडीं समाविश्य महानुभावः श्रीविष्णुभक्तो त्वथ पुष्करस्थः ।
विचारयामास गुरुं स्वमूलं नारायणं निर्गुणमद्वितीयम्

nāḍīṃ samāviśya mahānubhāvaḥ śrīviṣṇubhakto tvatha puṣkarasthaḥ |
vicārayāmāsa guruṃ svamūlaṃ nārāyaṇaṃ nirguṇamadvitīyam

एतावता हरिभक्तस्य तस्याप्यच्छिन्नभक्तस्य चतुर्मुखस्य ।
विचारकाले च विचिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशस्तु खगेश्वरेश्वर

etāvatā haribhaktasya tasyāpyacchinnabhaktasya caturmukhasya |
vicārakāle ca vicintanīyo hyajñānaleśastu khageśvareśvara

यथास्ति विष्णोर्मनः सङ्कल्प एव तथैव सोपि प्रकरोति नित्यम् ।
आलोचने तस्य सदास्ति भूमन्स्वयोग्यतामनतिक्रम्य चैव

yathāsti viṣṇormanaḥ saṅkalpa eva tathaiva sopi prakaroti nityam |
ālocane tasya sadāsti bhūmansvayogyatāmanatikramya caiva

हरेः स्वरूपे च तथा प्रपञ्चः स्वस्मिन्स्वरूपे च खगास्ति ज्ञानम् ।
यथापि नित्यं परिचारवारि च अज्ञातवद्दृश्यते विष्णुना च

hareḥ svarūpe ca tathā prapañcaḥ svasminsvarūpe ca khagāsti jñānam |
yathāpi nityaṃ paricāravāri ca ajñātavaddṛśyate viṣṇunā ca

हरेः प्रीत्यर्थं कुरुतेऽसौ कदाच्चित्तत्रापि कश्चिद्विशेषोऽस्ति वीन्द्र ।
शृणुष्व सम्यङ्निगृहीतचित्तो यथा प्रोवाच स विजानाति देवः

hareḥ prītyarthaṃ kurute'sau kadāccittatrāpi kaścidviśeṣo'sti vīndra |
śṛṇuṣva samyaṅnigṛhītacitto yathā provāca sa vijānāti devaḥ

सदा त्वदोषं प्रविशेषैश्च मुक्तवेदास्तथा वा पविजानन्ति नित्यम् ।
तस्य स्वरूपं न तथा हरिं च स्वयोग्यतामनतिक्रम्य वेधाः

sadā tvadoṣaṃ praviśeṣaiśca muktavedāstathā vā pavijānanti nityam |
tasya svarūpaṃ na tathā hariṃ ca svayogyatāmanatikramya vedhāḥ

हरेः स्वरूपं न विजानाति सर्वं स्वयोग्यरूपं सर्वदा वेत्ति विष्णोः ।
तत्राज्ञानं नास्ति किञ्चिद्द्विजेन्द्र यावत्स्वरूपं च तथैव लक्ष्म्याः

hareḥ svarūpaṃ na vijānāti sarvaṃ svayogyarūpaṃ sarvadā vetti viṣṇoḥ |
tatrājñānaṃ nāsti kiñciddvijendra yāvatsvarūpaṃ ca tathaiva lakṣmyāḥ

वेधा न जानाति कुतस्तदन्ये तयोः स्वरूपं न विजानाति सर्वम् ।
तथापि वेदानेकदेशेन वेद जानाति लक्ष्मीर्हरिरूपं च यावत्

vedhā na jānāti kutastadanye tayoḥ svarūpaṃ na vijānāti sarvam |
tathāpi vedānekadeśena veda jānāti lakṣmīrharirūpaṃ ca yāvat

तावन्न जानाति विधिः खगेन्द्र ज्ञाने विधातुश्च स्वयोग्यभूते ।
अतो विरिञ्चस्य न चिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशः क्वापि देशे च काले

tāvanna jānāti vidhiḥ khagendra jñāne vidhātuśca svayogyabhūte |
ato viriñcasya na cintanīyo hyajñānaleśaḥ kvāpi deśe ca kāle

नाडीं समाविश्य तदा विरिञ्चो न वेद नारायणमेकवच्च ।
तदाऽशृणोत्तं कमलासनं प्रभुस्तपस्तप द्व्यक्षरं सादरेण

nāḍīṃ samāviśya tadā viriñco na veda nārāyaṇamekavacca |
tadā'śṛṇottaṃ kamalāsanaṃ prabhustapastapa dvyakṣaraṃ sādareṇa

अभिप्रायं तस्य सम्यग्विदित्त्वा तपः कुरु त्वं हरितुष्ट्यर्थमेव ।
तपोऽकरोद्धरिपादैक निष्ठो हरेः प्रीत्यर्थं दिव्यसहस्रवर्षम्

abhiprāyaṃ tasya samyagvidittvā tapaḥ kuru tvaṃ harituṣṭyarthameva |
tapo'karoddharipādaika niṣṭho hareḥ prītyarthaṃ divyasahasravarṣam

ततो हरिः प्रादुरासीत्खगेन्द्र वरं दातुं भक्तवरस्य दिव्यम् ।
सदा विष्णुं देवदेवो ददर्श चतुर्भुजं तं जलजायताक्षम्

tato hariḥ prādurāsītkhagendra varaṃ dātuṃ bhaktavarasya divyam |
sadā viṣṇuṃ devadevo dadarśa caturbhujaṃ taṃ jalajāyatākṣam

श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं संपश्यन्तं सुप्रसन्नार्द्रदृष्ट्या ।
दृष्ट्वा हरिं ब्रह्म नारायणं च पुरः स्थितं भक्तवश्यं दयालुम्

śrīvatsalakṣmaṃ galaśobhikaustubhaṃ saṃpaśyantaṃ suprasannārdradṛṣṭyā |
dṛṣṭvā hariṃ brahma nārāyaṇaṃ ca puraḥ sthitaṃ bhaktavaśyaṃ dayālum

समर्चयामास महाविभूत्या भक्त्या हरेः पादतीर्थं दधार ।
अस्तौन्महाभागवतप्रधानो हरिं गुरुं भक्तिविवर्धितात्मा

samarcayāmāsa mahāvibhūtyā bhaktyā hareḥ pādatīrthaṃ dadhāra |
astaunmahābhāgavatapradhāno hariṃ guruṃ bhaktivivardhitātmā

रमेश लोकेश जगन्निवास तव स्वरूपं न विजानाति देवी ।
तव प्रसादात्सुविजानाति देवी गुणान्वेदोक्तान्सर्वदा वीन्द्र सर्वान्

rameśa lokeśa jagannivāsa tava svarūpaṃ na vijānāti devī |
tava prasādātsuvijānāti devī guṇānvedoktānsarvadā vīndra sarvān

तथापि सा न विजानाति देवी साकल्येनाशेषितः सद्गुणांश्च ।
यद्यप्यनुक्तं पञ्चभिर्नास्ति वेदैस्तथापि देवेऽत्र विशेष आस्ते

tathāpi sā na vijānāti devī sākalyenāśeṣitaḥ sadguṇāṃśca |
yadyapyanuktaṃ pañcabhirnāsti vedaistathāpi deve'tra viśeṣa āste

तत्त्वेच्छवः प्रविजानन्ति नित्यं वेदे सूक्तान्क्वाप्यनुक्तांश्च सर्वान् ।
आदौ जानन्त्यत्र वेदा मुरारे ऋगादयः सुष्ठु चत्वार एव

tattvecchavaḥ pravijānanti nityaṃ vede sūktānkvāpyanuktāṃśca sarvān |
ādau jānantyatra vedā murāre ṛgādayaḥ suṣṭhu catvāra eva

वेदा ह्येते वेदयन्तीति देव तथा पुराणं भारतं पञ्चरात्रम् ।
क्रमादितो विचिन्त्य सा विष्णुगुणान्स्वयोग्यान्सदा विजानाति रमापि देवी

vedā hyete vedayantīti deva tathā purāṇaṃ bhārataṃ pañcarātram |
kramādito vicintya sā viṣṇuguṇānsvayogyānsadā vijānāti ramāpi devī

विशेषतो ह्युक्तगुणा नृगादिषु स्वयोग्यभूतान्संविजानाति देवी ।
सामान्यतः प्रविजानाति देवी हरेर्गुणान्न विशेषाच्च नित्यम्

viśeṣato hyuktaguṇā nṛgādiṣu svayogyabhūtānsaṃvijānāti devī |
sāmānyataḥ pravijānāti devī harerguṇānna viśeṣācca nityam

अहं विजानामि रमाप्रसादात्तव प्रसादाच्च गुणान्सदैव ।
स्वयोग्यभूताञ्छ्रुतिषूक्तान् गुणांश्च कांश्चिद्विजानाति हरेर्न कश्चित्

ahaṃ vijānāmi ramāprasādāttava prasādācca guṇānsadaiva |
svayogyabhūtāñchrutiṣūktān guṇāṃśca kāṃścidvijānāti harerna kaścit

तव प्रसादाच्च मम प्रसादात्कालान्तरे तांश्च जानाति शेषः ।
दुष्कर्मलेशान्न तिरोहितान् गुणान्यानेव पूर्वं विदितान् स्वयोग्यान्

tava prasādācca mama prasādātkālāntare tāṃśca jānāti śeṣaḥ |
duṣkarmaleśānna tirohitān guṇānyāneva pūrvaṃ viditān svayogyān

तानेव ज्ञात्वा पुनरेव शेषस्तिरो हितांल्लब्धगुणस्ततः स्मृतः ।
सदा स्वयोग्यांश्च हरेर्गुणांश्च उमापतिश्चापि तव प्रसादात्

tāneva jñātvā punareva śeṣastiro hitāṃllabdhaguṇastataḥ smṛtaḥ |
sadā svayogyāṃśca harerguṇāṃśca umāpatiścāpi tava prasādāt

यदा विजानाति हरे मुरारे अप्राप्तलब्धेति तदोच्यते हरः ।
ममापि लोकं च यदा मुरारे तदा विजानाति तव स्वरूपम्

yadā vijānāti hare murāre aprāptalabdheti tadocyate haraḥ |
mamāpi lokaṃ ca yadā murāre tadā vijānāti tava svarūpam

गोविन्द नित्याव्यय चित्सुपूर्ण तव प्रसादान्नास्ति शतेषु तन्मम ।
येये हि देवाश्च शरीरधारिणस्ते ज्ञानहीना विषयेषु निष्ठाः

govinda nityāvyaya citsupūrṇa tava prasādānnāsti śateṣu tanmama |
yeye hi devāśca śarīradhāriṇaste jñānahīnā viṣayeṣu niṣṭhāḥ

येये देवा विषयेषु निष्ठास्तेते देवा बहिरर्थभावाः ।
येये देवा बहिरर्थभावा मोक्षादन्ये प्रलपन्तः सदैव

yeye devā viṣayeṣu niṣṭhāstete devā bahirarthabhāvāḥ |
yeye devā bahirarthabhāvā mokṣādanye pralapantaḥ sadaiva

तव स्वरूपे च जगत्स्वरूपे तवासमानं नास्ति विष्णो सदैव ।
यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो यतो ज्ञानं नास्ति नास्त्येव नित्यम्

tava svarūpe ca jagatsvarūpe tavāsamānaṃ nāsti viṣṇo sadaiva |
yatastava prākṛto nāsti deho yato jñānaṃ nāsti nāstyeva nityam

पूर्णानन्दज्ञानदेहोऽपि नित्यं सदा शरीरी भाष्यते भक्तिमद्भिः ।
यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो ह्यतोपि नित्यमशरीरीति च स्मृतः

pūrṇānandajñānadeho'pi nityaṃ sadā śarīrī bhāṣyate bhaktimadbhiḥ |
yatastava prākṛto nāsti deho hyatopi nityamaśarīrīti ca smṛtaḥ

नतोऽहं सर्वदास्मिञ्शरीरेऽहंममेत्यभिमानेन शून्यः ।
अत्तोऽप्यहं त्वशरीरी सदैव तथैव नित्यं बहिरर्थैश्च शून्यः

nato'haṃ sarvadāsmiñśarīre'haṃmametyabhimānena śūnyaḥ |
atto'pyahaṃ tvaśarīrī sadaiva tathaiva nityaṃ bahirarthaiśca śūnyaḥ

स्वभोगभार्यासत्यलोकादिभोगः स्वयोग्यभोगो वस्त्रमाल्यादिभोगः ।
एते हि सर्वे बहिरर्थसंज्ञकाः नैसर्गकामाः सर्वदा मे हि विष्णो

svabhogabhāryāsatyalokādibhogaḥ svayogyabhogo vastramālyādibhogaḥ |
ete hi sarve bahirarthasaṃjñakāḥ naisargakāmāḥ sarvadā me hi viṣṇo

तथाप्यहं कामहीनो हि नित्यं रुद्रादयः कामवन्तो यतोतः ।
शरीरिणस्ते बहिरर्थभावा अज्ञानवन्तोऽपि च संस्मृताः खग

tathāpyahaṃ kāmahīno hi nityaṃ rudrādayaḥ kāmavanto yatotaḥ |
śarīriṇaste bahirarthabhāvā ajñānavanto'pi ca saṃsmṛtāḥ khaga

स्वदारभोगे केवलां प्रीतिमेवं हरेरेवं सर्वदाहं करोति ।
स्तम्बास्त्रादीन्धारियिष्ये सदैव विष्णोः प्रीत्यर्थं नैव गात्रार्थमेव

svadārabhoge kevalāṃ prītimevaṃ harerevaṃ sarvadāhaṃ karoti |
stambāstrādīndhāriyiṣye sadaiva viṣṇoḥ prītyarthaṃ naiva gātrārthameva

नित्यानन्दादन्यकामो न मेस्ति अतः सदा बहिरर्थैश्च शून्यः ।
ममापि भार्या बहिरर्थशून्या अमूढभावा मूढवतीव दृश्यते

nityānandādanyakāmo na mesti ataḥ sadā bahirarthaiśca śūnyaḥ |
mamāpi bhāryā bahirarthaśūnyā amūḍhabhāvā mūḍhavatīva dṛśyate

अमूढभूता ज्ञानिनां सर्वदैव तथाज्ञानां ज्ञानहीनेति भाति ।
यावज्ज्ञानं चास्ति मे वास्तुदेव तावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति

amūḍhabhūtā jñānināṃ sarvadaiva tathājñānāṃ jñānahīneti bhāti |
yāvajjñānaṃ cāsti me vāstudeva tāvajjñānaṃ vāsudevasya cāsti

यावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति तावज्ज्ञानं ज्ञानवतामृजूनाम् ।
क्रमेणैवाज्ञानिनां वानृजूनामस्पष्टरूपो ज्ञानगतो विशेषः

yāvajjñānaṃ vāsudevasya cāsti tāvajjñānaṃ jñānavatāmṛjūnām |
krameṇaivājñānināṃ vānṛjūnāmaspaṣṭarūpo jñānagato viśeṣaḥ

सौरिप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा मम ज्ञानगतो विशेषः ।
दीपप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति

sauriprakāśe ca yathaiva darśanaṃ tathā mama jñānagato viśeṣaḥ |
dīpaprakāśe ca yathaiva darśanaṃ tathā jñānaṃ vāsudevasya cāsti

अस्पष्टपरूपा न्यूनता ह्यस्ति वायौ तथा ज्ञानं नैव संचिन्तनीयम् ।
एतादृशी ज्ञानशक्तिर्मुरारेर्वाय्वादीनां मोक्षपर्यन्तमस्ति

aspaṣṭaparūpā nyūnatā hyasti vāyau tathā jñānaṃ naiva saṃcintanīyam |
etādṛśī jñānaśaktirmurārervāyvādīnāṃ mokṣaparyantamasti

ज्ञानं त्वृजूनां मोक्षकालेपि पञ्चवाय्वादीनां प्रलयेनाद्रादीर्न ।
वायोर्मम प्रलये सृष्टिकाले तथा गायत्र्या नास्तिनास्त्येव मोहः

jñānaṃ tvṛjūnāṃ mokṣakālepi pañcavāyvādīnāṃ pralayenādrādīrna |
vāyormama pralaye sṛṣṭikāle tathā gāyatryā nāstināstyeva mohaḥ

गायत्रीवद्भारत्या देवदेव ज्ञातव्यमेवं हरितत्त्ववेदिभिः ।
ममाज्ञानं दृश्यते यत्र कुत्र दैत्यादीनां मोहनार्थ सदैव

gāyatrīvadbhāratyā devadeva jñātavyamevaṃ haritattvavedibhiḥ |
mamājñānaṃ dṛśyate yatra kutra daityādīnāṃ mohanārtha sadaiva

तेन प्रीतिर्देवदेवस्य विष्णोर्भविष्यतीत्येव विनिश्चितात्मा ।
प्रश्रादिकं त्वज्ञवत्सर्वदैवं करिष्येहं मोहनायाधमानाम्

tena prītirdevadevasya viṣṇorbhaviṣyatītyeva viniścitātmā |
praśrādikaṃ tvajñavatsarvadaivaṃ kariṣyehaṃ mohanāyādhamānām

सूर्योदये नास्ति यथा तमश्च तथाज्ञानं नास्तिनास्त्येव देव ।
करोम्यहं श्रवणं सर्वदैव हरिप्रीत्यर्थं निश्चतार्थं सतां हि

sūryodaye nāsti yathā tamaśca tathājñānaṃ nāstināstyeva deva |
karomyahaṃ śravaṇaṃ sarvadaiva hariprītyarthaṃ niścatārthaṃ satāṃ hi

शतजन्मगतानां त्वनृजूनां पूर्वमेव तु ।
अपरोक्षाभाव एव ह्यज्ञानं समुदीरितम्

śatajanmagatānāṃ tvanṛjūnāṃ pūrvameva tu |
aparokṣābhāva eva hyajñānaṃ samudīritam

अपरोक्षानन्तरं तु नास्त्यज्ञानं न संशयः ।
शतजन्मसु देवेश अपरोक्षेण सर्वदा

aparokṣānantaraṃ tu nāstyajñānaṃ na saṃśayaḥ |
śatajanmasu deveśa aparokṣeṇa sarvadā

पूर्णज्ञानं ममास्त्येव नात्र कार्या विचारणा ।
शतजन्मसु पूर्वं तु परोक्षेण मम प्रभो

pūrṇajñānaṃ mamāstyeva nātra kāryā vicāraṇā |
śatajanmasu pūrvaṃ tu parokṣeṇa mama prabho

पूर्णं ज्ञानं सदाप्यस्तीत्येवमाहुर्महर्षयः ।
संज्ञाजन्मगतायाश्च सरस्वत्या महाप्रभो

pūrṇaṃ jñānaṃ sadāpyastītyevamāhurmaharṣayaḥ |
saṃjñājanmagatāyāśca sarasvatyā mahāprabho

नाज्ञानं चिन्तनीयं हि ब्रह्माय्वोश्च देव हि ।
अत्र कश्चिद्विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्वमिच्छुभिः

nājñānaṃ cintanīyaṃ hi brahmāyvośca deva hi |
atra kaścidviśeṣosti jñātavyastatvamicchubhiḥ

अवतारेषु भारत्याः कदाचिज्ज्ञानपूर्वकम् ।
सर्वदा ज्ञानरूपा सा सर्वदुःखविवर्जिता

avatāreṣu bhāratyāḥ kadācijjñānapūrvakam |
sarvadā jñānarūpā sā sarvaduḥkhavivarjitā

दैत्यानां मोहनार्थाय अंशे दुःखीव दृश्यते ।
तस्या दुःखादिकं किञ्चिन्नास्तिनास्त्येव सर्वथा

daityānāṃ mohanārthāya aṃśe duḥkhīva dṛśyate |
tasyā duḥkhādikaṃ kiñcinnāstināstyeva sarvathā

अपरोक्षतिरोभाव ईषत्काले प्रदृश्यते ।
तावन्मात्रेण वाज्ञानं तस्यां नैवाहितं च यत्

aparokṣatirobhāva īṣatkāle pradṛśyate |
tāvanmātreṇa vājñānaṃ tasyāṃ naivāhitaṃ ca yat

मूलरूपे तु नास्त्येव भारत्या ज्ञानविस्मृतिः ।
भारत्यास्तु यथा नास्ति सरस्वत्यास्तु किं पुनः

mūlarūpe tu nāstyeva bhāratyā jñānavismṛtiḥ |
bhāratyāstu yathā nāsti sarasvatyāstu kiṃ punaḥ

अंशावतरणं नास्ति सरस्वत्याः कदाचन ।
अंशावतरणं नास्ति ममापि मधुसूदन

aṃśāvataraṇaṃ nāsti sarasvatyāḥ kadācana |
aṃśāvataraṇaṃ nāsti mamāpi madhusūdana

तथैव ज्ञानमस्त्येव हरेर्नारायणस्य च ।
वायोरंशावतारोस्ति यथा मूले तथैव च

tathaiva jñānamastyeva harernārāyaṇasya ca |
vāyoraṃśāvatārosti yathā mūle tathaiva ca

बलज्ञानादिकं सर्वं चिन्तनीयं न संशयः ।
तथापि वायौ दृश्यन्ते बलज्ञानादिव्यक्तयः

balajñānādikaṃ sarvaṃ cintanīyaṃ na saṃśayaḥ |
tathāpi vāyau dṛśyante balajñānādivyaktayaḥ

अवतारेषु वायोस्तु सम्यक्शक्त्यात्मनास्ति हि ।
अपरोक्षतिरोभावौ नांशावतरणेष्वपि

avatāreṣu vāyostu samyakśaktyātmanāsti hi |
aparokṣatirobhāvau nāṃśāvataraṇeṣvapi

बलज्ञानादिकं यावन्मूलरूपे प्रदृश्यते ।
त्रेतायुगस्वरूपे च न दर्शयति तादृशम्

balajñānādikaṃ yāvanmūlarūpe pradṛśyate |
tretāyugasvarūpe ca na darśayati tādṛśam

त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक्चादर्शयत्प्रभो ।
द्वापरस्थे स्वरूपे तत्तद्दर्शयति तादृशम् ।
त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक्चादर्शयत्प्रभो

tretāyugasvarūpe ca yādṛkcādarśayatprabho |
dvāparasthe svarūpe tattaddarśayati tādṛśam |
tretāyugasvarūpe ca yādṛkcādarśayatprabho

द्वापरस्थे वायुरूपे यादृग्वा दर्शयत्प्रभुः ।
वायुः कलियुगे रूपे तद्दर्शयति तादृशम्

dvāparasthe vāyurūpe yādṛgvā darśayatprabhuḥ |
vāyuḥ kaliyuge rūpe taddarśayati tādṛśam

तथा दर्शयते वायुर्दैत्यानां मोहनाय च ।
अवतारेषु वायोश्च अन्तरं ये विदुः प्रभो

tathā darśayate vāyurdaityānāṃ mohanāya ca |
avatāreṣu vāyośca antaraṃ ye viduḥ prabho

तेऽधं तमः प्रविशन्ते ते दैत्या न च ते सुराः ।
वायावप्यन्तरं नास्ति हरितत्त्वविनिर्णये

te'dhaṃ tamaḥ praviśante te daityā na ca te surāḥ |
vāyāvapyantaraṃ nāsti haritattvavinirṇaye

निन्दां कुर्वन्ति ये विष्णोर्जिह्वाछेदं करोम्यहम् ।
तदर्थमेव वायोश्च अवतारः सदा भुवि

nindāṃ kurvanti ye viṣṇorjihvāchedaṃ karomyaham |
tadarthameva vāyośca avatāraḥ sadā bhuvi

गुणपूर्णस्य विष्णोस्तु निर्गुणत्वविचिन्तनम् ।
जातानन्दादिपूर्णाङ्ख्यं सोहमित्यादिचिन्तनम्

guṇapūrṇasya viṣṇostu nirguṇatvavicintanam |
jātānandādipūrṇāṅkhyaṃ sohamityādicintanam

चिदानन्दात्मके देहे उत्पत्त्यादिविचिन्तनम् ।
अच्छेद्याभेद्यगात्रेषु च्छेदभेदादिचिन्तनम्

cidānandātmake dehe utpattyādivicintanam |
acchedyābhedyagātreṣu cchedabhedādicintanam

देव्या नित्यावियोगिन्या वियोगादिविचिन्तनम् ।
क्लेशशोकादिशून्यस्य हरेः क्लेशादिचिन्तनम्

devyā nityāviyoginyā viyogādivicintanam |
kleśaśokādiśūnyasya hareḥ kleśādicintanam

व्यासरामादिरूपेष्वनृषिविप्रत्वचिन्तनम् ।
कृष्णरामादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम्

vyāsarāmādirūpeṣvanṛṣivipratvacintanam |
kṛṣṇarāmādirūpeṣu antarasya vicintanam

रामकृष्णादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् ।
रामकृष्णादिरूपेषु पराजयविचिन्तनम्

rāmakṛṣṇādirūpeṣu antarasya vicintanam |
rāmakṛṣṇādirūpeṣu parājayavicintanam

सन्तानार्थं तु कृष्णे न शिवपूजादिचिन्तनम् ।
रामेण दुः खयुक्तेन लिङ्गस्य स्थापनं कृतम्

santānārthaṃ tu kṛṣṇe na śivapūjādicintanam |
rāmeṇa duḥ khayuktena liṅgasya sthāpanaṃ kṛtam

पञ्चधातुमये कृष्णे हरिरूपविचिन्तनम् ।
स्वयं व्यक्तस्थले चापि चिदानन्दत्वकल्पनम्

pañcadhātumaye kṛṣṇe harirūpavicintanam |
svayaṃ vyaktasthale cāpi cidānandatvakalpanam

पितृमातृद्विजातीनां हरिरूपत्वचिन्तनम् ।
अस्वतन्त्रेण रुद्रेण हरेरैक्यदिचिन्तनम्

pitṛmātṛdvijātīnāṃ harirūpatvacintanam |
asvatantreṇa rudreṇa hareraikyadicintanam

विष्णोः सूर्येण साकं च अभेदा दिविचिन्तनम् ।
सर्वोत्तमः सूर्य एव विष्ण्वाद्यास्तस्य किङ्कराः

viṣṇoḥ sūryeṇa sākaṃ ca abhedā divicintanam |
sarvottamaḥ sūrya eva viṣṇvādyāstasya kiṅkarāḥ

इत्यादिचिन्तनं दोषो हरिनिन्देति चोच्यते ।
अस्वयं व्यक्तिलिङ्गेषु अश्वत्थतुलसीषु च

ityādicintanaṃ doṣo harinindeti cocyate |
asvayaṃ vyaktiliṅgeṣu aśvatthatulasīṣu ca

शालग्रामं विहायैव नमनं ये प्रकुर्वते ।
ते सर्वे हरिनिन्दायामविकारिण एव हि

śālagrāmaṃ vihāyaiva namanaṃ ye prakurvate |
te sarve harinindāyāmavikāriṇa eva hi

मोक्षाधिकारिणो ये तु अज्ञानात्परमेश्वरम् ।
पार्थक्यनयनं येषु कुर्वन्ति यर्हि वा प्रभो

mokṣādhikāriṇo ye tu ajñānātparameśvaram |
pārthakyanayanaṃ yeṣu kurvanti yarhi vā prabho

तर्हि तेषां हि कालेषु दुः खं याति न संशयः ।
अतः प्रार्थक्यनयनं ये कुर्वन्त्येषु सर्वदा

tarhi teṣāṃ hi kāleṣu duḥ khaṃ yāti na saṃśayaḥ |
ataḥ prārthakyanayanaṃ ye kurvantyeṣu sarvadā

ते सर्वे त्वबुधा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ।
अस्वयंव्यक्तलिङ्गेषु नमनं ये प्रकुर्वते

te sarve tvabudhā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā |
asvayaṃvyaktaliṅgeṣu namanaṃ ye prakurvate

ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नान्यथा तु कथञ्चन ।
विहाय शून्यमश्वत्थं नमनं ये प्रकुर्वते

te sarve hyasurā jñeyā nānyathā tu kathañcana |
vihāya śūnyamaśvatthaṃ namanaṃ ye prakurvate

द्विमासहीनां तुलसीमप्रसूतां च गां नवाम् ।
ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा

dvimāsahīnāṃ tulasīmaprasūtāṃ ca gāṃ navām |
te sarve hyasurā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā

गुल्माद्याश्च मनुष्यान्तास्ते ज्ञेया ब्रह्मबाहवः ।
अस्मच्छतायुः पर्यन्तमेक एव कलिः स्मृतः

gulmādyāśca manuṣyāntāste jñeyā brahmabāhavaḥ |
asmacchatāyuḥ paryantameka eva kaliḥ smṛtaḥ

कलौ संति कल्पमानं कलेरन्ते संति च ।
तस्मिन्दिने ब्रह्मरूपे गच्छन्ति च तमोन्तिकम्

kalau saṃti kalpamānaṃ kalerante saṃti ca |
tasmindine brahmarūpe gacchanti ca tamontikam

तत्र स्थित्वा लोकमार्गं प्रतीक्षन्ते न संशयः ।
साधकैर्विष्णुकार्याणां वायुदासैः प्रपीडिताः

tatra sthitvā lokamārgaṃ pratīkṣante na saṃśayaḥ |
sādhakairviṣṇukāryāṇāṃ vāyudāsaiḥ prapīḍitāḥ

शतवर्षानन्तरं च सर्वेषां कलिना सह ।
वायोर्गदाप्रहारेण लिङ्गभङ्गो भविष्यति

śatavarṣānantaraṃ ca sarveṣāṃ kalinā saha |
vāyorgadāprahāreṇa liṅgabhaṅgo bhaviṣyati

तमोन्धं प्रविशन्त्येते तारतम्येन सर्वशः ।
तमस्यन्धेपि संसारे नात्र कार्या विचारणा

tamondhaṃ praviśantyete tāratamyena sarvaśaḥ |
tamasyandhepi saṃsāre nātra kāryā vicāraṇā

सर्वेषामुत्तमोन्ते यः कलिरेव न संशयः ।
दूषको विष्णुभक्तानां तत्समो नास्ति सर्वदा

sarveṣāmuttamonte yaḥ kalireva na saṃśayaḥ |
dūṣako viṣṇubhaktānāṃ tatsamo nāsti sarvadā

संसारे वान्धतमसि सर्वत्र हरिदूषकः ।
मिथ्यादाने ज्ञानबुद्धिर्दुः खे च सुखबुद्धिमान्

saṃsāre vāndhatamasi sarvatra haridūṣakaḥ |
mithyādāne jñānabuddhirduḥ khe ca sukhabuddhimān

तस्मात्कलिसमो लोके शिवभक्तो न कुत्रचित् ।
दुर्योधनः स एवोक्तो दुः खानन्त्यस्वरूपवान्

tasmātkalisamo loke śivabhakto na kutracit |
duryodhanaḥ sa evokto duḥ khānantyasvarūpavān

तस्माच्छतगुणांशेन कलिभार्या तु सर्वदा ।
अलक्ष्मीरिति विख्याता सा लोके मन्थरा स्मृता

tasmācchataguṇāṃśena kalibhāryā tu sarvadā |
alakṣmīriti vikhyātā sā loke mantharā smṛtā

तस्माद्दशगुणांशोनो विप्रचित्तिस्तु सर्वदा ।
जरासंधः स एवोक्तः कालनेमिस्ततः परम्

tasmāddaśaguṇāṃśono vipracittistu sarvadā |
jarāsaṃdhaḥ sa evoktaḥ kālanemistataḥ param

तस्माच्छतगुणांशोनः स तु कंसेति विश्रुतः ।
तस्मात्पञ्चगुणैर्हीनौ मधुकैटभसंज्ञकौ

tasmācchataguṇāṃśonaḥ sa tu kaṃseti viśrutaḥ |
tasmātpañcaguṇairhīnau madhukaiṭabhasaṃjñakau

तावेव हंसहिडंबकौ ज्ञेयौ तौ च जनार्दन ।
विप्रचित्तिसमो ज्ञेयो भौमो वै भूतले स्मृतः

tāveva haṃsahiḍaṃbakau jñeyau tau ca janārdana |
vipracittisamo jñeyo bhaumo vai bhūtale smṛtaḥ

तस्मादष्ट गुणैरुच्यो हरिण्यकशिषुः स्मृतः ।
तस्माच्च त्रिगुणैर्हीनो हिरण्याक्षो महासुरः

tasmādaṣṭa guṇairucyo hariṇyakaśiṣuḥ smṛtaḥ |
tasmācca triguṇairhīno hiraṇyākṣo mahāsuraḥ

मणिमांस्तत्समो ज्ञेयः किञ्चिदूनो बकः स्मृतः ।
तस्माद्विंशद्गुणैर्हीनस्तारकाख्यो महासुरः

maṇimāṃstatsamo jñeyaḥ kiñcidūno bakaḥ smṛtaḥ |
tasmādviṃśadguṇairhīnastārakākhyo mahāsuraḥ

तस्मात्षड्गुणतो हीनः शंबरो लोककण्टकः ।
शंबरस्य समो ज्ञेयः शाल्वो दैत्येषु चाधमः

tasmātṣaḍguṇato hīnaḥ śaṃbaro lokakaṇṭakaḥ |
śaṃbarasya samo jñeyaḥ śālvo daityeṣu cādhamaḥ

शंबरात्तु द्विगुणतो हिडिंबो न्यून उच्यते ।
बाणस्ततोऽधमो ज्ञेयः स तु कीचकनामतः

śaṃbarāttu dviguṇato hiḍiṃbo nyūna ucyate |
bāṇastato'dhamo jñeyaḥ sa tu kīcakanāmataḥ

द्वापारख्यो महाहासो बाणासुरसमः स्मृतः ।
तस्माद्दशगुणैर्हीनो नमुचिर्दैत्यसत्तमः

dvāpārakhyo mahāhāso bāṇāsurasamaḥ smṛtaḥ |
tasmāddaśaguṇairhīno namucirdaityasattamaḥ

नमुचेस्तु समौ ज्ञेयौ पाक इल्वल इत्युभौ ।
तस्माच्चतुर्गुणैर्हीनो वातापिर्दानवाधमः

namucestu samau jñeyau pāka ilvala ityubhau |
tasmāccaturguṇairhīno vātāpirdānavādhamaḥ

तस्मात्सार्धगुणैर्हीनो धेनुको नाम दैत्यराट् ।
धेनुकादर्धगुणतः केशी दैत्यस्तु चावरः

tasmātsārdhaguṇairhīno dhenuko nāma daityarāṭ |
dhenukādardhaguṇataḥ keśī daityastu cāvaraḥ

केशीदैत्यसमो ज्ञेयस्तृणावर्तो महासुरः ।
तस्माद्दशगुणैर्हीनो हंसो नामरमापते

keśīdaityasamo jñeyastṛṇāvarto mahāsuraḥ |
tasmāddaśaguṇairhīno haṃso nāmaramāpate

त्रिरिकस्तु समो ज्ञेयस्तत्समः पौरुकस्मृतः ।
वेतः स एव विज्ञेयः पूर्वजन्मनि सत्तम

tririkastu samo jñeyastatsamaḥ paurukasmṛtaḥ |
vetaḥ sa eva vijñeyaḥ pūrvajanmani sattama

तस्मादेकगुणैर्हीनौ कुंभाण्डककुपर्णकौ ।
दुः शासनस्तु विज्ञेयो जरासंधसमः प्रभो

tasmādekaguṇairhīnau kuṃbhāṇḍakakuparṇakau |
duḥ śāsanastu vijñeyo jarāsaṃdhasamaḥ prabho

कंसेन तुल्यो विज्ञेयो विकर्णो दैत्यसत्तमः ।
कुंभकर्णाच्छतगुणैर्हीनौ क्रध्येति विश्रुतः

kaṃsena tulyo vijñeyo vikarṇo daityasattamaḥ |
kuṃbhakarṇācchataguṇairhīnau kradhyeti viśrutaḥ

तस्माच्छतगुणैर्हीनः शतधन्वा महासुरः ।
समानस्तस्य विज्ञेयः कर्मारिर्दैत्यसत्तमः

tasmācchataguṇairhīnaḥ śatadhanvā mahāsuraḥ |
samānastasya vijñeyaḥ karmārirdaityasattamaḥ

कालकेयस्तु विज्ञेयः सदा वेनसमो मतः ।
अधमानां तु दैत्यानामुत्तमैः साम्यमुच्यते

kālakeyastu vijñeyaḥ sadā venasamo mataḥ |
adhamānāṃ tu daityānāmuttamaiḥ sāmyamucyate

तत्रावेशाच्च विज्ञेयं देवानां नात्र संशयः ।
तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चित्तमानसुरो महान्

tatrāveśācca vijñeyaṃ devānāṃ nātra saṃśayaḥ |
tasmācchatagurṇaihīnaścittamānasuro mahān

तच्छरीराभिमानी तु तस्माच्छतगुणैर्वरः ।
तस्माच्छतगुणैहींनो हस्तमानसुरो महान्

taccharīrābhimānī tu tasmācchataguṇairvaraḥ |
tasmācchataguṇaihīṃno hastamānasuro mahān

तस्माच्छतगुणैर्हीनः पादमानसुरो महान् ।
नेत्रेन्द्रियाभिमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः

tasmācchataguṇairhīnaḥ pādamānasuro mahān |
netrendriyābhimānī tu tasmācchataguṇo varaḥ

चक्षुरिन्द्रियमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः ।
तस्माच्छगुणैर्हीनः स्पर्शमानसुरो महान्

cakṣurindriyamānī tu tasmācchataguṇo varaḥ |
tasmācchaguṇairhīnaḥ sparśamānasuro mahān

तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चण्डमानसुरो महान् ।
तस्माच्छतगुर्णैर्हीनः शिश्रमानसुरो महान्

tasmācchatagurṇaihīnaścaṇḍamānasuro mahān |
tasmācchatagurṇairhīnaḥ śiśramānasuro mahān

तस्माच्छतगुणैर्हीनः कर्ममानसुरः स्मृतः ।
कल्पाद्यैः प्रेरिताः सर्वे रुद्राद्या अधिकारिणः

tasmācchataguṇairhīnaḥ karmamānasuraḥ smṛtaḥ |
kalpādyaiḥ preritāḥ sarve rudrādyā adhikāriṇaḥ

कदाचित्सुविरुद्धं च कुर्वन्ति तव सत्तम ।
कदाप्यहं च वायुश्च विरुद्धं नाचरेव भोः

kadācitsuviruddhaṃ ca kurvanti tava sattama |
kadāpyahaṃ ca vāyuśca viruddhaṃ nācareva bhoḥ

मूलेष्वंशावतारेषु रुद्रादीना महाप्रभो ।
बुद्धिर्विनश्यते यस्मात्तस्माच्छिन्ना हि तेऽखिलाः

mūleṣvaṃśāvatāreṣu rudrādīnā mahāprabho |
buddhirvinaśyate yasmāttasmācchinnā hi te'khilāḥ

महीपते च मद्बुद्धिस्तस्मादच्छिन्नसंज्ञिकः ।
एतादृशोप्यहं देव न च शक्तिस्तु नस्तवे

mahīpate ca madbuddhistasmādacchinnasaṃjñikaḥ |
etādṛśopyahaṃ deva na ca śaktistu nastave

मह्यमच्छिन्नभक्ताय दयां कुरु महाप्रभो ।
इति स्तुत्वा हरिं ब्रह्मा स्थितः प्राञ्ज लिरग्रतः

mahyamacchinnabhaktāya dayāṃ kuru mahāprabho |
iti stutvā hariṃ brahmā sthitaḥ prāñja liragrataḥ