अध्याय 99: श्राद्ध के काल और विधि

अमावस्याष्टकावृद्धिकृष्णपक्षायनद्वयम्

amāvasyāṣṭakāvṛddhikṛṣṇapakṣāyanadvayam

द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिर्विषुवत्सूर्य्यसंक्रमः ।
व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्य्ययोः

dravyaṃ brāhmaṇasampattirviṣuvatsūryyasaṃkramaḥ |
vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ candrasūryyayoḥ

श्राद्धं प्रतिरुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्त्तिताः ।
अग्नियः सर्वदेवेषु श्रोत्रियो वेदविद्युवा

śrāddhaṃ pratiruciścaiva śrāddhakālāḥ prakīrttitāḥ |
agniyaḥ sarvadeveṣu śrotriyo vedavidyuvā

वेदार्थविज्ज्येष्ठसामा त्रिमधुस्त्रिसुपर्णिकः ।
स्वस्त्रीयऋत्विगजामातायज्यश्वशुरमातुलाः

vedārthavijjyeṣṭhasāmā trimadhustrisuparṇikaḥ |
svastrīyaṛtvigajāmātāyajyaśvaśuramātulāḥ

त्रिणाचिकेतदौहित्रशिष्यसम्बन्धिबान्धवाः ।
कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः पञ्चाग्निब्रह्मचारिणः

triṇāciketadauhitraśiṣyasambandhibāndhavāḥ |
karmaniṣṭhāstaponiṣṭhāḥ pañcāgnibrahmacāriṇaḥ

पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धदेवताः ।
रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा

pitṛmātṛparāścaiva brāhmaṇāḥ śrāddhadevatāḥ |
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavastathā

अवकीर्ण्याद यो ये च ये चाचारविवर्जिताः ।
अवैष्णवाश्च ते सर्वे न श्राद्धार्हाः कदाचन

avakīrṇyāda yo ye ca ye cācāravivarjitāḥ |
avaiṣṇavāśca te sarve na śrāddhārhāḥ kadācana

निमन्त्रयेच्च पूर्वेद्युर्द्विजैर्भाव्यं च संयतैः ।
आजान्तांश्चैव पूर्वाह्णेह्यासनेषूपवेशयेत्

nimantrayecca pūrvedyurdvijairbhāvyaṃ ca saṃyataiḥ |
ājāntāṃścaiva pūrvāhṇehyāsaneṣūpaveśayet

युग्मान्देवे तथा पित्र्ये स्वप्रदेशेषु शक्तितः ।
द्वौ दैव प्रागुदक् पित्र्ये त्रीण्येकं चोभयोः पृथक्

yugmāndeve tathā pitrye svapradeśeṣu śaktitaḥ |
dvau daiva prāgudak pitrye trīṇyekaṃ cobhayoḥ pṛthak

मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ।
हस्तप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थे कुशानपि

mātāmahānāmapyevaṃ tantraṃ vā vaiśvadevikam |
hastaprakṣālanaṃ dattvā viṣṭarārthe kuśānapi

आवाह्य तदनुज्ञातो विश्वदेवासइत्यृचा ।
यवैरन्नं विकीर्य्याथ भोजने सपवित्रके

āvāhya tadanujñāto viśvadevāsaityṛcā |
yavairannaṃ vikīryyātha bhojane sapavitrake

शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवांस्तथा ।
यादिव्या इति मन्त्रेण हस्तेष्वेव विनिः क्षिपेत्

śannodevyā payaḥ kṣiptvā yavo'sīti yavāṃstathā |
yādivyā iti mantreṇa hasteṣveva viniḥ kṣipet

गन्धोदके तथा दीपमाल्यदामप्रदीपकम् ।
अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणम्

gandhodake tathā dīpamālyadāmapradīpakam |
apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāmapradakṣiṇam

द्विगुणांस्तु कुशान्दत्त्वा उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् ।
आवाह्य तदनु ज्ञातो जपेदायन्तुनस्ततः

dviguṇāṃstu kuśāndattvā uśantastvetyṛcā pitṝn |
āvāhya tadanu jñāto japedāyantunastataḥ

यवार्थस्तु तिलैः कार्य्यः कुर्य्यादर्घ्यादि पूर्ववत् ।
दत्त्वार्घ्यं संस्रंवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः

yavārthastu tilaiḥ kāryyaḥ kuryyādarghyādi pūrvavat |
dattvārghyaṃ saṃsraṃvāṃsteṣāṃ pātre kṛtvā vidhānataḥ

पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ।
अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृप्लुतम्

pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ karotyadhaḥ |
agnau kariṣya ādāya pṛcchatyannaṃ ghṛplutam

कुरुष्वेति तथोक्तोसौ हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् ।
हुतशेषं प्रदद्याच्च भाजनेषु समाहितः

kuruṣveti tathoktosau hutvāgnau pitṛyajñavat |
hutaśeṣaṃ pradadyācca bhājaneṣu samāhitaḥ

यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु च विशेषतः ।
दत्त्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणम्

yathālābhopapanneṣu raupyeṣu ca viśeṣataḥ |
dattvānnaṃ pṛthivīpātramiti pātrābhimantraṇam

कृत्वे दंविष्णुरित्येवं द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।
सव्याहृतिं च गायत्त्रीं मधुवातेत्यृचस्तथा

kṛtve daṃviṣṇurityevaṃ dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet |
savyāhṛtiṃ ca gāyattrīṃ madhuvātetyṛcastathā

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः ।
अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनोत्वरः

japtvā yathāsukhaṃ vācyaṃ bhuñjīraṃste'pi vāgyatāḥ |
annamiṣṭaṃ haviṣyaṃ ca dadyādakrodhanotvaraḥ

आतृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्वा पूर्वजपं तथा ।
अन्नमादाय तृप्ताः स्थः शेषं चैवान्नमन्वहम् च

ātṛptestu pavitrāṇi japtvā pūrvajapaṃ tathā |
annamādāya tṛptāḥ sthaḥ śeṣaṃ caivānnamanvaham ca

तदन्नं विकिरेद्भूमौ दद्याच्चापः सकृत्सकृत् ।
सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः

tadannaṃ vikiredbhūmau dadyāccāpaḥ sakṛtsakṛt |
sarvamannamupādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ

उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान्प्रदद्यात्पितृयज्ञवत् ।
मातामहानामप्यवं दद्यादाचमनं ततः

ucchiṣṭasannidhau piṇḍānpradadyātpitṛyajñavat |
mātāmahānāmapyavaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ

स्वस्ति वाच्यं ततो दद्यादक्षय्योदकमेव च ।
दत्त्वा च दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत्

svasti vācyaṃ tato dadyādakṣayyodakameva ca |
dattvā ca dakṣiṇāṃ śaktyā svadhākāramudāharet

वाच्यतामिन्यनुज्ञातः पितृभ्यश्च स्वधोच्यताम् ।
विप्रैरस्तु स्वधेत्युक्तो भूमौ सिञ्चेत्ततो जलम्

vācyatāminyanujñātaḥ pitṛbhyaśca svadhocyatām |
viprairastu svadhetyukto bhūmau siñcettato jalam

प्रीयन्तामिति चाहैवं विश्वेदेव्यं जलं ददत् ।
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च

prīyantāmiti cāhaivaṃ viśvedevyaṃ jalaṃ dadat |
dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca

श्रद्धा च नो मा व्यगमद्वहु देयं च नोऽस्त्विति ।
इत्युक्तोऽपि प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत्

śraddhā ca no mā vyagamadvahu deyaṃ ca no'stviti |
ityukto'pi priyā vācaḥ praṇipatya visarjayet

वाजेवाजे इति प्रीत्या पितृपूर्वं विसर्जनम् ।
यस्मिंस्ते संस्रवाः पूर्वमर्घ्यपात्रे निपातिताः

vājevāje iti prītyā pitṛpūrvaṃ visarjanam |
yasmiṃste saṃsravāḥ pūrvamarghyapātre nipātitāḥ

पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान्विसर्जयेत् ।
प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुञ्जीत पितृसेवितम्

pitṛpātraṃ taduttānaṃ kṛtvā viprānvisarjayet |
pradakṣiṇamanuvrajya bhuñjīta pitṛsevitam

ब्रह्मचारीं भवेत्तां तु रजनीं भार्य्यया सह ।
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखानपि

brahmacārīṃ bhavettāṃ tu rajanīṃ bhāryyayā saha |
evaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vṛddhau nāndīmukhānapi

यजेत्तदधिकर्कन्धूमिश्राः पिण्डा यैवः श्रिताः ।
एकोद्दिष्टं दैवहीनं एकान्नैकपवित्रकम्

yajettadadhikarkandhūmiśrāḥ piṇḍā yaivaḥ śritāḥ |
ekoddiṣṭaṃ daivahīnaṃ ekānnaikapavitrakam

आवाहनाग्नौकरणरहितं त्वपसव्यवत् ।
उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने विप्रान्विसर्जयेत्

āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ tvapasavyavat |
upatiṣṭhatāmityakṣayyasthāne viprānvisarjayet

अभिरम्यतां प्रबूयाद् ब्रुयुस्तेभिरताः स्म ह ।
गन्धो दकतिलैर्मिश्रं कुर्य्यात्पात्रचतुष्टयम्

abhiramyatāṃ prabūyād bruyustebhiratāḥ sma ha |
gandho dakatilairmiśraṃ kuryyātpātracatuṣṭayam

अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ।
ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत्

arghyārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet |
ye samānā iti dvābhyāṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

एतत्सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ।
अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत्

etatsapiṇḍīkaraṇamekoddiṣṭaṃ striyā api |
arvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarādbhavet

तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजः ।
पिण्डांश्च गोज विप्रेभ्यो दद्याद्ग्नौ जलेऽपि वा

tasyāpyannaṃ sodakumbhaṃ dadyātsaṃvatsaraṃ dvijaḥ |
piṇḍāṃśca goja viprebhyo dadyādgnau jale'pi vā

हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरम् ।
मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः

haviṣyānnena vai māsaṃ pāyasena tu vatsaram |
mātsyahāriṇakaurabhraśākunacchāgapārṣataiḥ

ऐणरौरववा राहशाशमांसैर्यथाक्रमम् ।
मासवृद्ध्यापि तुष्यन्ति दत्तैरिह पितामहाः

aiṇarauravavā rāhaśāśamāṃsairyathākramam |
māsavṛddhyāpi tuṣyanti dattairiha pitāmahāḥ

दद्याद्वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः ।
प्रतिपत्प्रभृतिष्वेवं कन्या दीश्राद्धदो लभेत्

dadyādvarṣātrayodaśyāṃ maghāsu ca na saṃśayaḥ |
pratipatprabhṛtiṣvevaṃ kanyā dīśrāddhado labhet

शस्त्रेण निहतानां तु चतुर्दश्यां प्रदीयते ।
स्वर्गं ह्यपत्यमोजश्च शौर्य्यं क्षेत्रं बलं तथा

śastreṇa nihatānāṃ tu caturdaśyāṃ pradīyate |
svargaṃ hyapatyamojaśca śauryyaṃ kṣetraṃ balaṃ tathā

पुत्रश्रैष्ट्यं स सौभाग्यं समृद्धिं मुख्यतां शुभम् ।
प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतींस्तथा

putraśraiṣṭyaṃ sa saubhāgyaṃ samṛddhiṃ mukhyatāṃ śubham |
pravṛttacakratāṃ caiva vāṇijyaprabhṛtīṃstathā

अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् ।
धनं विद्यां च वाक्सिद्धिं कुप्यं गोजाविकं तथा

arogitvaṃ yaśo vītaśokatāṃ paramāṃ gatim |
dhanaṃ vidyāṃ ca vāksiddhiṃ kupyaṃ gojāvikaṃ tathā

अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्धं संप्रयच्छति ।
कृत्तिकादिभरण्यन्तं स कामान्प्राप्नुयादिमान्

aśvānāyuśca vidhivadyaḥ śrāddhaṃ saṃprayacchati |
kṛttikādibharaṇyantaṃ sa kāmānprāpnuyādimān

वस्त्राद्याः प्रीणयन्त्येव नरं श्राद्धकृतं द्विजाः ।
आयुः प्रजा धनं विद्यां स्वर्गमोक्षसुखानि च

vastrādyāḥ prīṇayantyeva naraṃ śrāddhakṛtaṃ dvijāḥ |
āyuḥ prajā dhanaṃ vidyāṃ svargamokṣasukhāni ca

प्रयच्छति यथा राज्यं प्रीत्या नित्यं पितामहः

prayacchati yathā rājyaṃ prītyā nityaṃ pitāmahaḥ