अध्याय 98: सुपात्र और दान के प्रकार

अन्येभ्यो ब्राह्मणाः श्रेष्ठास्तेभ्यश्चैव क्रियापराः

anyebhyo brāhmaṇāḥ śreṣṭhāstebhyaścaiva kriyāparāḥ

ब्रह्मवेत्ता च तेभ्योऽपि पात्रं विद्यात्तपोऽन्विताः ।
गोभूधान्यहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम्

brahmavettā ca tebhyo'pi pātraṃ vidyāttapo'nvitāḥ |
gobhūdhānyahiraṇyādi pātre dātavyamarcitam

विद्यातपोभ्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः ।
गृह्णन्प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च

vidyātapobhyāṃ hīnena na tu grāhyaḥ pratigrahaḥ |
gṛhṇanpradātāramadho nayatyātmānameva ca

दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः ।
याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतं तु शक्तितः

dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ |
yācitenāpi dātavyaṃ śraddhāpūtaṃ tu śaktitaḥ

हेमश्रृङ्गी शफैः रौप्यैः सुशीला वस्त्रसंयुता ।
सकांस्यापात्रा दातव्या क्षीरिणी गौः सदक्षिणा

hemaśrṛṅgī śaphaiḥ raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā |
sakāṃsyāpātrā dātavyā kṣīriṇī gauḥ sadakṣiṇā

दशसौवर्णिकं श्रृङ्गं शफं सप्तपलैः कृतम् ।
पञ्चाशत्पलिकं पात्रं कांस्यं वत्सस्य कीर्त्त्यते

daśasauvarṇikaṃ śrṛṅgaṃ śaphaṃ saptapalaiḥ kṛtam |
pañcāśatpalikaṃ pātraṃ kāṃsyaṃ vatsasya kīrttyate

स्वर्णपिप्पलपात्रेण वत्सो वा वत्सिकापि वा ।
अस्या अपि च दातव्यमपत्यं रोगवर्जितम्

svarṇapippalapātreṇa vatso vā vatsikāpi vā |
asyā api ca dātavyamapatyaṃ rogavarjitam

दाता स्वर्गमवाप्नोति वत्सरान्रोमसंमितान् ।
कपिला चेत्तारयते भूयश्चासप्तमं कुलम्

dātā svargamavāpnoti vatsarānromasaṃmitān |
kapilā cettārayate bhūyaścāsaptamaṃ kulam

यावद्वत्सस्य द्वौ पादौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते ।
तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति

yāvadvatsasya dvau pādau mukhaṃ yonyāṃ pradṛśyate |
tāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvadgarbhaṃ na muñcati

यथा कथञ्चिद्दत्त्वा गां धेनुं वाऽधेनुमेव वा ।
अरोगामपरिक्लिष्टां दाता स्वर्गे महीयते

yathā kathañciddattvā gāṃ dhenuṃ vā'dhenumeva vā |
arogāmaparikliṣṭāṃ dātā svarge mahīyate

श्रान्तसंवाहनं रोगिपरिचर्य्या सुरार्चनम् ।
पादशौचं द्विजोच्छिष्टमार्जनं गोप्रदानवत्

śrāntasaṃvāhanaṃ rogiparicaryyā surārcanam |
pādaśaucaṃ dvijocchiṣṭamārjanaṃ gopradānavat

द्विजाय यदभीष्टं तु दत्त्वा स्वर्गमवाप्नुयात् ।
भूदीपांश्चान्नवस्त्राणि सर्पिर्दत्त्वा व्रजेच्छ्रियम्

dvijāya yadabhīṣṭaṃ tu dattvā svargamavāpnuyāt |
bhūdīpāṃścānnavastrāṇi sarpirdattvā vrajecchriyam

गृहधान्यच्छत्रमाल्यवृक्षयानघृतं जलम् ।
शय्यानुलेपनं दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते

gṛhadhānyacchatramālyavṛkṣayānaghṛtaṃ jalam |
śayyānulepanaṃ dattvā svargaloke mahīyate

ब्रह्मदाता ब्रह्मलोकं प्राप्नोति सुरदुर्लभम् ।
वेदार्थयज्ञशास्त्राणि धर्मशास्त्राणि चैव हि

brahmadātā brahmalokaṃ prāpnoti suradurlabham |
vedārthayajñaśāstrāṇi dharmaśāstrāṇi caiva hi

मूल्येनापि लिखित्वापि ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।
एतन्मूलं जगद्यस्मादसृजत्पूर्वमीश्वरः

mūlyenāpi likhitvāpi brahmalokamavāpnuyāt |
etanmūlaṃ jagadyasmādasṛjatpūrvamīśvaraḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्य्यो वेदार्थसंग्रहः ।
इतिहासपुराणं वा लिखित्वा यः प्रयच्छति

tasmātsarvaprayatnena kāryyo vedārthasaṃgrahaḥ |
itihāsapurāṇaṃ vā likhitvā yaḥ prayacchati

ब्रह्मदानसमं पुण्यं प्राप्नोति द्विगुणोन्नतिम् ।
लोकायतं कुतर्कश्च प्राकृतम्लेच्छभाषितम्

brahmadānasamaṃ puṇyaṃ prāpnoti dviguṇonnatim |
lokāyataṃ kutarkaśca prākṛtamlecchabhāṣitam

न श्रोतव्यं द्विजेनैतदधो नयति तं द्विजम् ।
समर्थो यो न गृह्णीयाद्दातृलोकानवाप्नुयात्

na śrotavyaṃ dvijenaitadadho nayati taṃ dvijam |
samartho yo na gṛhṇīyāddātṛlokānavāpnuyāt

कुशाः शाकं पयो गन्धाः प्रत्याख्येया न वारि च ।
अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः

kuśāḥ śākaṃ payo gandhāḥ pratyākhyeyā na vāri ca |
ayācitāhṛtaṃ grāhyamapi duṣkṛtakarmaṇaḥ

अन्यत्र कुलटाषण्डपतितेभ्यो द्विषस्तथा ।
देवातिथ्यर्चनकृते पितृतृप्त्यर्थमेव च ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयादात्मतृप्त्यर्थमेव च

anyatra kulaṭāṣaṇḍapatitebhyo dviṣastathā |
devātithyarcanakṛte pitṛtṛptyarthameva ca |
sarvataḥ pratigṛhṇīyādātmatṛptyarthameva ca