अध्याय 88: रुचि और पितरों का कर्म संवाद

हरिर्मन्वन्तराण्याह ब्रह्मादिभ्यो हराय च ।
मार्कण्डेयः पितृस्तो त्रं क्रौञ्चुकिं प्राह तच्छृणु

harirmanvantarāṇyāha brahmādibhyo harāya ca |
mārkaṇḍeyaḥ pitṛsto traṃ krauñcukiṃ prāha tacchṛṇu

रुचिः प्रजापतिः पूर्वं निर्ममो निरहंकृतिः ।
अत्रस्तोऽमितमायी च चचार पृथिवीमिमाम्

ruciḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ nirmamo nirahaṃkṛtiḥ |
atrasto'mitamāyī ca cacāra pṛthivīmimām

अनग्निमनिकेतं तमेकाहारमनाश्रमम् ।
विमुक्तसङ्गं तं दृष्ट्वा प्रोचुः स्वपितरो मुनिम्

anagnimaniketaṃ tamekāhāramanāśramam |
vimuktasaṅgaṃ taṃ dṛṣṭvā procuḥ svapitaro munim

वत्स कस्मात्त्वया पुण्यो न कृतो दार संग्रहः ।
स्वर्गापवर्गहे
तुत्वाद्वन्धस्तेनानिशं
विना

vatsa kasmāttvayā puṇyo na kṛto dāra saṃgrahaḥ |
svargāpavargahe
tutvādvandhastenāniśaṃ
vinā

गृही समस्तदेवानां पितॄणां च तथार्हणम् ।
ऋषीणामर्थिनां चैव कुर्वल्लो कानवाप्नुयात्

gṛhī samastadevānāṃ pitṝṇāṃ ca tathārhaṇam |
ṛṣīṇāmarthināṃ caiva kurvallo kānavāpnuyāt

स्वाहोच्चारणतो देवान्स्वधोच्चारणतः पितृन् ।
विभजत्यन्नदानेन भृत्याद्यानतिथीनपि

svāhoccāraṇato devānsvadhoccāraṇataḥ pitṛn |
vibhajatyannadānena bhṛtyādyānatithīnapi

सत्त्वं दैवादृणाद्वन्धमिममस्मदृणादपि ।
अवाप्तोऽसि मनुष्यर्षे भूतेभ्यश्च दिनेदिने

sattvaṃ daivādṛṇādvandhamimamasmadṛṇādapi |
avāpto'si manuṣyarṣe bhūtebhyaśca dinedine

अनुत्पाद्य सुतान्देवानसन्तर्प्य पितॄस्तथा ।
अकृत्वा च कथं मौण्ड्यं स्वर्गतिं प्राप्तुमिच्छसि

anutpādya sutāndevānasantarpya pitṝstathā |
akṛtvā ca kathaṃ mauṇḍyaṃ svargatiṃ prāptumicchasi

क्लेशबोधैककं पुत्रं अन्यायेन भवेत्तव ।
मृतस्य नरकं त्यक्त्वा क्लेशं एवान्यजन्मनि

kleśabodhaikakaṃ putraṃ anyāyena bhavettava |
mṛtasya narakaṃ tyaktvā kleśaṃ evānyajanmani

परिग्रहोऽतिदुः खाय पापाया धोगतेस्तथा ।
भवत्यतो मया पूर्वं न कृतो दारसंग्रहः

parigraho'tiduḥ khāya pāpāyā dhogatestathā |
bhavatyato mayā pūrvaṃ na kṛto dārasaṃgrahaḥ

आत्मनः संशयोपायः क्रियते क्षणमन्त्रणात् ।
स्वमुक्तिहेतुर्न भवत्यसावपि परिग्रहात्

ātmanaḥ saṃśayopāyaḥ kriyate kṣaṇamantraṇāt |
svamuktiheturna bhavatyasāvapi parigrahāt

प्रक्षाल्यतेऽनुदिवसं य आत्मा निष्परिग्रहः ।
मम त्वपङ्कदिग्धोऽपि विद्याम्भोभिर्वरं हि तत्

prakṣālyate'nudivasaṃ ya ātmā niṣparigrahaḥ |
mama tvapaṅkadigdho'pi vidyāmbhobhirvaraṃ hi tat

अनेकभवसंभूतकर्मपङ्काङ्कितो बुधैः ।
आत्मा तत्त्वज्ञानतोयैः प्रक्षाल्यो नियतेन्द्रियैः

anekabhavasaṃbhūtakarmapaṅkāṅkito budhaiḥ |
ātmā tattvajñānatoyaiḥ prakṣālyo niyatendriyaiḥ

युक्तं प्रक्षालनं कर्त्तुमात्मनोऽपि यतेन्द्रियैः ।
किं तु नोपायमार्गोऽयं यतस्त्वं पुत्र वर्त्तसे

yuktaṃ prakṣālanaṃ karttumātmano'pi yatendriyaiḥ |
kiṃ tu nopāyamārgo'yaṃ yatastvaṃ putra varttase

पञ्चयज्ञैस्तपोदानैरशुभं नुदतस्तव ।
फलाभिसन्धिरहितैः पूर्वकम शुभाशुभैः

pañcayajñaistapodānairaśubhaṃ nudatastava |
phalābhisandhirahitaiḥ pūrvakama śubhāśubhaiḥ

एवं न बन्धो भवति कुर्वतः कारणात्मकम् ।
न च बन्धाय तत्कर्म भवत्यनतिसन्निभम्

evaṃ na bandho bhavati kurvataḥ kāraṇātmakam |
na ca bandhāya tatkarma bhavatyanatisannibham

पूर्वकर्म कृतं भोगैः क्षीयते ह्यनिशन्तथा ।
सुखदुः खात्मकैर्वत्स पुण्या पुण्यात्मकं नृणाम्

pūrvakarma kṛtaṃ bhogaiḥ kṣīyate hyaniśantathā |
sukhaduḥ khātmakairvatsa puṇyā puṇyātmakaṃ nṛṇām

एवं प्रक्षाल्यते प्राज्ञैरात्मा बन्धाच्च रक्ष्यते ।
रक्ष्यश्च स्वविवेकैर्न पापपङ्केन दह्यते

evaṃ prakṣālyate prājñairātmā bandhācca rakṣyate |
rakṣyaśca svavivekairna pāpapaṅkena dahyate

अविद्या पच्यते वेदे कर्ममार्गात्पितामहाः ।
तत्कथं कर्मणो मार्गे भवन्तो योजयन्ति माम्

avidyā pacyate vede karmamārgātpitāmahāḥ |
tatkathaṃ karmaṇo mārge bhavanto yojayanti mām

पितर उचुः ।
अविद्या सर्वमेवैतत्कर्मणैतन्मृषा वचः ।
किं तु विद्यापरिप्राप्तौ हेतुः कर्म न संशयः

pitara ucuḥ |
avidyā sarvamevaitatkarmaṇaitanmṛṣā vacaḥ |
kiṃ tu vidyāpariprāptau hetuḥ karma na saṃśayaḥ

विहिताकरणानर्थो न सद्भिः क्रियते तु यः ।
संयमो मुक्तये योऽन्यः प्रत्युताधोगतिप्रदः

vihitākaraṇānartho na sadbhiḥ kriyate tu yaḥ |
saṃyamo muktaye yo'nyaḥ pratyutādhogatipradaḥ

प्रक्षालयामीति भवान्यदेतन्मन्यते वरम् ।
विहिताकरणोद्भूतैः पापैस्त्वमपि दह्यसे

prakṣālayāmīti bhavānyadetanmanyate varam |
vihitākaraṇodbhūtaiḥ pāpaistvamapi dahyase

अविद्याप्युपकाराय विषवज्जायते नृणाम् ।
अनुष्ठानाभ्युपायेन बन्धयोग्यापि नो हि सा

avidyāpyupakārāya viṣavajjāyate nṛṇām |
anuṣṭhānābhyupāyena bandhayogyāpi no hi sā

तस्माद्वत्स कुरुष्व त्वं विधिवद्दारसंग्रहम् ।
आजन्म विफलन्तेऽस्तु असम्प्राप्यान्यलौकिकम्

tasmādvatsa kuruṣva tvaṃ vidhivaddārasaṃgraham |
ājanma viphalante'stu asamprāpyānyalaukikam

वृद्धोऽहं साम्प्रतं को मे पितरः सम्प्रिदास्यति ।
भार्यान्तथा दरिद्रस्य दुष्करो दारसंग्रहः

vṛddho'haṃ sāmprataṃ ko me pitaraḥ sampridāsyati |
bhāryāntathā daridrasya duṣkaro dārasaṃgrahaḥ

अस्माकं पतनं वत्स भवतश्चाप्यधोगतिः ।
नूनं भावि भवित्री च नाभिनन्दसि नो वचः

asmākaṃ patanaṃ vatsa bhavataścāpyadhogatiḥ |
nūnaṃ bhāvi bhavitrī ca nābhinandasi no vacaḥ

इत्युक्त्वा पितरस्तस्य पश्यतो मुनिसत्तम ।
बभूवुः सहसाऽदृश्या दीपा वातहता इव

ityuktvā pitarastasya paśyato munisattama |
babhūvuḥ sahasā'dṛśyā dīpā vātahatā iva

मुनिः क्रौंचुकये प्राह मार्कण्डेयो महातपाः ।
रुचिवृत्तान्तमखिलं पितृसंवादलक्षणम्

muniḥ krauṃcukaye prāha mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
rucivṛttāntamakhilaṃ pitṛsaṃvādalakṣaṇam