अध्याय 87: चौदह मनु और उनके मन्वन्तर

चतुर्दशमनून्वक्ष्ये तत्सुताश्च शुकादिकान् ।
मनुः स्वायम्भुवः पूर्वमग्निघ्राद्याश्च तत्सुताः

caturdaśamanūnvakṣye tatsutāśca śukādikān |
manuḥ svāyambhuvaḥ pūrvamagnighrādyāśca tatsutāḥ

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महातेजा ऋषयः सप्तकीर्त्तिताः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahātejā ṛṣayaḥ saptakīrttitāḥ

जयाख्याशाचमिताख्याश्च शुक्रा यामास्तथैव च ।
गणा द्वादशकाश्चैति चत्वारः सोमपायिनः

jayākhyāśācamitākhyāśca śukrā yāmāstathaiva ca |
gaṇā dvādaśakāścaiti catvāraḥ somapāyinaḥ

विश्वभुग्वामदेवेन्द्रो बाष्कलिस्तदरिर्ह्यभूत् ।
स हतो विष्णुना दैत्यश्चक्रेण सुमहात्मना

viśvabhugvāmadevendro bāṣkalistadarirhyabhūt |
sa hato viṣṇunā daityaścakreṇa sumahātmanā

मनुः स्वारोचिषश्चाथ तत्पुत्रो मण्डलेश्वरः ।
चैत्रको विनतश्चैव कर्णान्तो विद्युतो रविः

manuḥ svārociṣaścātha tatputro maṇḍaleśvaraḥ |
caitrako vinataścaiva karṇānto vidyuto raviḥ

बृहद्गुणो नभश्चैव महाबलपराक्रमः ।
ऊर्ज स्तम्बस्तथा प्राण ऋषभो निश्चल
स्तथा

bṛhadguṇo nabhaścaiva mahābalaparākramaḥ |
ūrja stambastathā prāṇa ṛṣabho niścala
stathā

दत्तो
लिश्चावरीवांश्च ऋष्यः सप्तकीर्त्तिताः ।
तुषिता द्वादश प्रोक्तास्तथा पारावताश्च ये

datto
liścāvarīvāṃśca ṛṣyaḥ saptakīrttitāḥ |
tuṣitā dvādaśa proktāstathā pārāvatāśca ye

इन्द्रो विपश्चिद्देवानां तद्रिपुः पुरुकृत्सरः ।
जघान हस्तिरूपेण भगवान्मधुसूदनः

indro vipaściddevānāṃ tadripuḥ purukṛtsaraḥ |
jaghāna hastirūpeṇa bhagavānmadhusūdanaḥ

औत्तमस्य मनोः पुत्रा आजश्च परशुस्तथा ।
विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः

auttamasya manoḥ putrā ājaśca paraśustathā |
vinītaśca suketuśca sumitraḥ subalaḥ śuciḥ

देवो देवावृधो रुद्र महोत्साहोजितस्तथा ।
रथौजा ऊर्द्ध्वबाहुश्च शरणश्चानघो मुनिः

devo devāvṛdho rudra mahotsāhojitastathā |
rathaujā ūrddhvabāhuśca śaraṇaścānagho muniḥ

सुतपाः शङ्कुरित्येते ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः ।
वशवर्त्तिस्वधामानः शिवाः सत्याः प्रतर्दनाः

sutapāḥ śaṅkurityete ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ |
vaśavarttisvadhāmānaḥ śivāḥ satyāḥ pratardanāḥ

पञ्च देवगणाः प्रोक्ता सर्वे द्वादशकास्तु ते ।
इन्द्रः स्वशान्तिस्तच्छुक्रः प्रलम्बो नाम दानवः

pañca devagaṇāḥ proktā sarve dvādaśakāstu te |
indraḥ svaśāntistacchukraḥ pralambo nāma dānavaḥ

मत्स्यरूपी हरिर्विष्णुस्तं जघान च दानवम् ।
तामसस्य मनोः पुत्रा जानुजङ्घोऽथ निर्भयः

matsyarūpī harirviṣṇustaṃ jaghāna ca dānavam |
tāmasasya manoḥ putrā jānujaṅgho'tha nirbhayaḥ

नवख्यातिर्नयश्चैव प्रियभृत्यो विविक्षिपः ।
हवुष्कधिः प्रस्तलाक्षः कृबन्धुः कृतस्तथा

navakhyātirnayaścaiva priyabhṛtyo vivikṣipaḥ |
havuṣkadhiḥ prastalākṣaḥ kṛbandhuḥ kṛtastathā

ज्योतिर्धामा पृथुः
काव्यश्चैत्रश्चेताग्निहेमकाः ।
मुनयः कीर्त्तिताः सप्त सुरागाः सुधियस्तथा

jyotirdhāmā pṛthuḥ
kāvyaścaitraścetāgnihemakāḥ |
munayaḥ kīrttitāḥ sapta surāgāḥ sudhiyastathā

हरयो देवतानां च चत्वारः पञ्च
विंशकाः ।
गणा इन्द्रः शिविस्तस्य शत्रुर्भोमरथाः स्मृताः

harayo devatānāṃ ca catvāraḥ pañca
viṃśakāḥ |
gaṇā indraḥ śivistasya śatrurbhomarathāḥ smṛtāḥ

हरिणा कूर्मरूपेण हतो भीमरथोऽसुरः ।
रैवतस्य मनोः पुत्रो महा प्राणश्च साधकः

hariṇā kūrmarūpeṇa hato bhīmaratho'suraḥ |
raivatasya manoḥ putro mahā prāṇaśca sādhakaḥ

वन
बन्धुर्निरमित्रः प्रत्यङ्गः परहा शुचिः ।
दृढव्रतः केतुश्रृङ्गं ऋषयस्तस्य वर्ण्यते

vana
bandhurniramitraḥ pratyaṅgaḥ parahā śuciḥ |
dṛḍhavrataḥ ketuśrṛṅgaṃ ṛṣayastasya varṇyate

वेदश्रीर्वेदबाहुश्च ऊर्द्ध्वबाहुस्तथैव च ।
हिरण्यरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रः
स्वधाम च

vedaśrīrvedabāhuśca ūrddhvabāhustathaiva ca |
hiraṇyaromā parjanyaḥ satyanetraḥ
svadhāma ca

अभूतरजसश्चैव तथा देवाश्वमेधसः ।
वैकुण्ठ (ण्ठाः श्चामृत
श्चैव चत्वारो देवतागणाः

abhūtarajasaścaiva tathā devāśvamedhasaḥ |
vaikuṇṭha (ṇṭhāḥ ścāmṛta
ścaiva catvāro devatāgaṇāḥ

गणे चतुर्दश सुरा विभुरिन्द्रः प्रतापवान् ।
शान्तः शत्रुर्हतो दैत्यो हंसरूपेण विष्णुना

gaṇe caturdaśa surā vibhurindraḥ pratāpavān |
śāntaḥ śatrurhato daityo haṃsarūpeṇa viṣṇunā

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रा उरुः पुरुर्महाबलः ।
शतद्युम्नस्तपस्वी च सत्यबाहुः
कृतिस्तथा

cākṣuṣasya manoḥ putrā uruḥ pururmahābalaḥ |
śatadyumnastapasvī ca satyabāhuḥ
kṛtistathā

अग्निष्णुरतिरात्रश्च सुद्युम्नश्च तथा नरः ।
हविष्मानुत्तमः श्रीमान्स्व
धामा विरजस्तथा

agniṣṇuratirātraśca sudyumnaśca tathā naraḥ |
haviṣmānuttamaḥ śrīmānsva
dhāmā virajastathā

अभिमानः सहिष्णुश्च मधुश्रीऋर्षयः स्मृताः ।
आर्य्याः प्रसूता भाव्याश्च लेखाश्च पृथुकास्तथा

abhimānaḥ sahiṣṇuśca madhuśrīṛrṣayaḥ smṛtāḥ |
āryyāḥ prasūtā bhāvyāśca lekhāśca pṛthukāstathā

अष्टकस्य गणाः पञ्च तथा प्रोक्ता दिवौकसाम् ।
इन्द्रो मनोजवः शत्रुर्महाकालो महाभुजः

aṣṭakasya gaṇāḥ pañca tathā proktā divaukasām |
indro manojavaḥ śatrurmahākālo mahābhujaḥ

अश्वरूपेण स हतो हरिणा लोकधारिणा ।
मनोर्वैवस्वतस्येते पुत्रा विष्णुपरायणाः

aśvarūpeṇa sa hato hariṇā lokadhāriṇā |
manorvaivasvatasyete putrā viṣṇuparāyaṇāḥ

इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ।
नरिष्यन्तस्तथा पांशुर्नभो नेदिष्ठ एव च

ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca |
nariṣyantastathā pāṃśurnabho nediṣṭha eva ca

करूषश्च पृषध्रश्च सुद्युम्नश्च मनोः सुताः ।
अत्रिर्वसिष्ठो भगवाञ्जमदग्निश्च कश्यपः

karūṣaśca pṛṣadhraśca sudyumnaśca manoḥ sutāḥ |
atrirvasiṣṭho bhagavāñjamadagniśca kaśyapaḥ

गौतमश्च भरद्वाजो विशामित्रोऽथ सप्तमः ।
तथा ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतः परिकीर्त्तिताः

gautamaśca bharadvājo viśāmitro'tha saptamaḥ |
tathā hyekonapañcāśanmarutaḥ parikīrttitāḥ

आदित्या वसवः साध्यागणा द्वादशकास्रयः ।
एकादशा तथा रुद्रा वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः

ādityā vasavaḥ sādhyāgaṇā dvādaśakāsrayaḥ |
ekādaśā tathā rudrā vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ

द्वावश्विनौ विनिर्दिष्टौ विश्वेदेवास्तथा दशा ।
दशौवाङ्गिरसो देवा नव देवगणास्तथा

dvāvaśvinau vinirdiṣṭau viśvedevāstathā daśā |
daśauvāṅgiraso devā nava devagaṇāstathā

तेजस्वी नाम वै शक्रो हिरण्याक्षो रिपुः स्मृतः ।
हतो वराहरूपेण हरिण्याख्योऽथ विष्णुना

tejasvī nāma vai śakro hiraṇyākṣo ripuḥ smṛtaḥ |
hato varāharūpeṇa hariṇyākhyo'tha viṣṇunā

वक्ष्ये मनोर्भविष्यस्य सावर्ण्याख्यस्य वै सुतान् ।
विजयश्चार्ववीरश्च निर्मोहः सत्यवाक्कृतिः

vakṣye manorbhaviṣyasya sāvarṇyākhyasya vai sutān |
vijayaścārvavīraśca nirmohaḥ satyavākkṛtiḥ

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च वाचः सङ्गतिरेव च ।
अश्वत्थामा कृपो व्यासो गालवो दीप्तिमानथ

variṣṭhaśca gariṣṭhaśca vācaḥ saṅgatireva ca |
aśvatthāmā kṛpo vyāso gālavo dīptimānatha

ऋष्यश्रृङ्गस्तथा राम ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः ।
सुतपा अमृताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः

ṛṣyaśrṛṅgastathā rāma ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ |
sutapā amṛtābhāśca mukhyāścāpi tathā surāḥ

तेषां गणस्तु देवाना मेकैको विंशकः स्मृतः ।
विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति

teṣāṃ gaṇastu devānā mekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ |
virocanasutasteṣāṃ balirindro bhaviṣyati

दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् ।
ऋद्धिमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिमवाप्स्यति

dattvemāṃ yācamānāya viṣṇave yaḥ padatrayam |
ṛddhimindrapadaṃ hitvā tataḥ siddhimavāpsyati

वारुणेर्दक्षसावर्णेर्नवमस्य सुताञ्छृणु ।
धृतिकेतुर्दोप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः ।
पृथुश्रवा बृहदूद्युम्न ऋचीको बृहतो गुणः

vāruṇerdakṣasāvarṇernavamasya sutāñchṛṇu |
dhṛtiketurdoptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ |
pṛthuśravā bṛhadūdyumna ṛcīko bṛhato guṇaḥ

मेधातिथिर्द्युतिश्चैव सबलो वसुरेव च ।
ज्योतिष्मान्हव्यकव्यौ च ऋषयो विभुरीश्वरः

medhātithirdyutiścaiva sabalo vasureva ca |
jyotiṣmānhavyakavyau ca ṛṣayo vibhurīśvaraḥ

परो मरीचिर्गर्भश्च स्व
धर्माणश्च ते त्रयः ।
देशशत्रु) कालकाक्षस्तद्धन्ता पद्मनाभकः

paro marīcirgarbhaśca sva
dharmāṇaśca te trayaḥ |
deśaśatru) kālakākṣastaddhantā padmanābhakaḥ

धर्मपुत्रस्य पुत्रांस्तु दशमस्य मनोः श्रृणु ।
सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिश्रेण्यश्च वीर्य्यवान्

dharmaputrasya putrāṃstu daśamasya manoḥ śrṛṇu |
sukṣetraścottamaujāśca bhūriśreṇyaśca vīryyavān

शतानीको निरमित्रो वृषसेनो जयद्रथः ।
भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च शान्तिरिन्द्रः प्रतापवान्

śatānīko niramitro vṛṣaseno jayadrathaḥ |
bhūridyumnaḥ suvarcāśca śāntirindraḥ pratāpavān

अयो
मूर्त्तिर्हविष्मांश्च सुकृतिश्चाव्ययस्तथा ।
नाभागोऽप्रतिमौजाश्च सौरभ ऋषयस्तथा

ayo
mūrttirhaviṣmāṃśca sukṛtiścāvyayastathā |
nābhāgo'pratimaujāśca saurabha ṛṣayastathā

प्राणाख्याः शतसंख्यास्तु देवतानां गणस्तदा ।
तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः ।
बलिः शत्रुस्तं हरिश्च गदया घातयिष्यति

prāṇākhyāḥ śatasaṃkhyāstu devatānāṃ gaṇastadā |
teṣāmindraśca bhavitā śāntirnāma mahābalaḥ |
baliḥ śatrustaṃ hariśca gadayā ghātayiṣyati

रुद्र पुत्रस्य ते पुत्रान्वक्ष्याम्येकादशस्य तु ।
सर्वत्रगः सुशर्मा च देवानीकः पुरुर्गुरुः

rudra putrasya te putrānvakṣyāmyekādaśasya tu |
sarvatragaḥ suśarmā ca devānīkaḥ pururguruḥ

क्षेत्रवर्णो दृढेषुश्च आर्द्रकः पुत्रकस्तथा ।
हविष्मांश्च हविष्यश्च वरुणो विश्वविस्तरौ

kṣetravarṇo dṛḍheṣuśca ārdrakaḥ putrakastathā |
haviṣmāṃśca haviṣyaśca varuṇo viśvavistarau

विष्णुश्चैवाग्नितेजाश्च ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः ।
विहंगमाः कामङ्गमा निर्माणरुचयस्तथा

viṣṇuścaivāgnitejāśca ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ |
vihaṃgamāḥ kāmaṅgamā nirmāṇarucayastathā

एकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चैन्द्रश्च वै वृषः ।
दशग्रीवो रिपुस्तस्य श्रीरूपी घातयिष्यति

ekaikastriṃśakasteṣāṃ gaṇaścaindraśca vai vṛṣaḥ |
daśagrīvo ripustasya śrīrūpī ghātayiṣyati

मनोस्तु दक्षपुत्रस्य द्वादशस्यात्मजाञ्छृणु ।
देववानु पदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः

manostu dakṣaputrasya dvādaśasyātmajāñchṛṇu |
devavānu padevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ

मित्रवान्मित्रदेवश्च मित्रबिन्दुश्च वीर्य्यवान् ।
मित्रवाहः प्रवाहश्च दक्षपुत्रमनोः सुताः

mitravānmitradevaśca mitrabinduśca vīryyavān |
mitravāhaḥ pravāhaśca dakṣaputramanoḥ sutāḥ

तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्त्तिस्तपोरतिः ।
तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमश्च तपोधनाः

tapasvī sutapāścaiva tapomūrttistaporatiḥ |
tapodhṛtirdyutiścānyaḥ saptamaśca tapodhanāḥ

स्वधर्माणः सुतपसो हरितो रोहितास्तथा ।
सुरारयो गणाश्चैते प्रत्येकं दशको गणः

svadharmāṇaḥ sutapaso harito rohitāstathā |
surārayo gaṇāścaite pratyekaṃ daśako gaṇaḥ

ऋतधामा च भद्रे
न्द्रस्तारको नाम तद्रिपुः ।
हरिर्नपुंसको भूत्वा घातयिष्यति शङ्कर

ṛtadhāmā ca bhadre
ndrastārako nāma tadripuḥ |
harirnapuṃsako bhūtvā ghātayiṣyati śaṅkara

त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोः पुत्राम्निबोध मे ।
चित्रसेनो विचित्रश्च तपोधर्मरतो धृतिः

trayodaśasya raucyasya manoḥ putrāmnibodha me |
citraseno vicitraśca tapodharmarato dhṛtiḥ

सुनेत्रः क्षेत्रवृत्तिश्च सुनयो धर्मपो दृढः ।
धृतिमानव्ययश्चैव निशारूपो निरुत्सुकः

sunetraḥ kṣetravṛttiśca sunayo dharmapo dṛḍhaḥ |
dhṛtimānavyayaścaiva niśārūpo nirutsukaḥ

निर्मोहस्तत्त्वदर्शो च ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः ।
स्व
रोमाणः स्व
धर्माणः स्व
कर्माणस्तथामराः

nirmohastattvadarśo ca ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ |
sva
romāṇaḥ sva
dharmāṇaḥ sva
karmāṇastathāmarāḥ

त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्ते देवानां तत्र वै गणाः ।
इन्द्रो दिवस्पतिः शत्रुस्त्विष्टिभो नाम दानवः

trayastriṃśadvibhedāste devānāṃ tatra vai gaṇāḥ |
indro divaspatiḥ śatrustviṣṭibho nāma dānavaḥ

मायूरेण च रूपेण घातयिष्यति माधवः ।
चतुर्दशस्य भौत्यस्य श्रृणु पुत्रान्मनोर्मम

māyūreṇa ca rūpeṇa ghātayiṣyati mādhavaḥ |
caturdaśasya bhautyasya śrṛṇu putrānmanormama

उरुर्गभीरो धृष्टश्च तरस्वीग्रा
ह एव च ।
अभिमानि प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दनस्तथा ।
तेजस्वी दुर्लभश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः

ururgabhīro dhṛṣṭaśca tarasvīgrā
ha eva ca |
abhimāni pravīraśca jiṣṇuḥ saṃkrandanastathā |
tejasvī durlabhaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मागधश्च तथा शुचिः ।
अजितो मुक्तशुक्रौ च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

agnīdhraścāgnibāhuśca māgadhaśca tathā śuciḥ |
ajito muktaśukrau ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

चाक्षुषाः कर्मनिष्ठाश्च पवित्रा भ्राजिनस्तथा ।
वचावृथा देवगणाः पञ्च प्रोक्तास्तु सप्तकाः

cākṣuṣāḥ karmaniṣṭhāśca pavitrā bhrājinastathā |
vacāvṛthā devagaṇāḥ pañca proktāstu saptakāḥ

शुचिरिन्द्रो महादैत्यो रिपुहन्ता हरिः स्वयम् ।
एको देवश्चतुर्द्धा तु व्यासरूपेण विष्णुना

śucirindro mahādaityo ripuhantā hariḥ svayam |
eko devaścaturddhā tu vyāsarūpeṇa viṣṇunā

कृतस्ततः पुराणानि विद्याश्चाष्टादशैव तु ।
अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः

kṛtastataḥ purāṇāni vidyāścāṣṭādaśaiva tu |
aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

पुराणं धर्मशास्त्रं च आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् ।
धनुर्वेदश्च गान्धर्वो विद्या ह्यष्टादशैव ताः

purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca āyurvedārthaśāstrakam |
dhanurvedaśca gāndharvo vidyā hyaṣṭādaśaiva tāḥ