अध्याय 84: गया यात्रा और श्राद्ध की विधि

उद्यतस्तु गयां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।
विधाय कापटं विषं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणम्

udyatastu gayāṃ gantuṃ śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
vidhāya kāpaṭaṃ viṣaṃ grāmasyāpi pradakṣiṇam

ततो ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः

tato grāmāntaraṃ gatvā śrāddhaśeṣasya bhojanam |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ gacchetpratigrahavivarjitaḥ

गृहाच्चलितमात्रस्य गयायां गमनं प्रति ।
स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां तु पदे पदे

gṛhāccalitamātrasya gayāyāṃ gamanaṃ prati |
svargārohaṇasopānaṃ pitṝṇāṃ tu pade pade

मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः ।
वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम्

muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ |
varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām

दिवा च सर्वदा रात्रौ गयायां श्राद्धकृद्भवेत् ।
वाराणस्यां कृतं श्राद्धं तीर्थे शोणनदे तथा

divā ca sarvadā rātrau gayāyāṃ śrāddhakṛdbhavet |
vārāṇasyāṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ tīrthe śoṇanade tathā

पुनः पुनामहानद्यां श्राद्धी स्वर्गं पितॄन्नयेत् ।
उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्

punaḥ punāmahānadyāṃ śrāddhī svargaṃ pitṝnnayet |
uttaraṃ mānasaṃ gatvā siddhiṃ prāpnotyanuttamām

तस्मिन्निवर्त्तयेच्छ्राद्धं स्नानं चैव निवर्त्तयेत् ।
कामान्स लभते दिव्यान्मोक्षोपायं च सर्वशः

tasminnivarttayecchrāddhaṃ snānaṃ caiva nivarttayet |
kāmānsa labhate divyānmokṣopāyaṃ ca sarvaśaḥ

दक्षिणं मानसं गत्वा मौनी पिण्डादि कारयेत् ।
ऋणत्रयापाकरणं लभेद्दक्षिणमानसे

dakṣiṇaṃ mānasaṃ gatvā maunī piṇḍādi kārayet |
ṛṇatrayāpākaraṇaṃ labheddakṣiṇamānase

सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानां च भयङ्करैः ।
लेलिहानैर्महाघोरैरक्षतैः पन्नगोत्तमैः

siddhānāṃ prītijananaiḥ pāpānāṃ ca bhayaṅkaraiḥ |
lelihānairmahāghorairakṣataiḥ pannagottamaiḥ

नाम्ना कनखलं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणसेवितम्

nāmnā kanakhalaṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭhasya devarṣigaṇasevitam

तत्र स्नात्वा दिवं याति श्राद्धं दत्तमथाक्षयम् ।
सूर्य्यं नत्वा त्विदं कुर्य्यात्कृतपिण्डादिसत्क्रियः

tatra snātvā divaṃ yāti śrāddhaṃ dattamathākṣayam |
sūryyaṃ natvā tvidaṃ kuryyātkṛtapiṇḍādisatkriyaḥ

कव्यवाहस्तथा सोमो यमश्चैवार्य्यमा तथा ।
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः

kavyavāhastathā somo yamaścaivāryyamā tathā |
agniṣvāttā barhiṣadaḥ somapāḥ pitṛdevatāḥ

आगच्छन्तु महाभागा युषमाभी रक्षितास्त्विह ।
मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः

āgacchantu mahābhāgā yuṣamābhī rakṣitāstviha |
madīyāḥ pitaro ye ca kule jātāḥ sanābhayaḥ

तेषां पिण्डप्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम् ।
कृतपिण्डः फल्गुतीर्थे पश्यैद्देवं पितामहम्

teṣāṃ piṇḍapradānārthamāgato'smi gayāmimām |
kṛtapiṇḍaḥ phalgutīrthe paśyaiddevaṃ pitāmaham

गदाधरं ततः पश्येत्पितॄणामनृणामनृणो भवेत् ।
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्

gadādharaṃ tataḥ paśyetpitṝṇāmanṛṇāmanṛṇo bhavet |
phalgutīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā devaṃ gadādharam

आत्मानं तारयेत्सद्यो दश पूर्वान्दशापरान् ।
प्रथमेह्निविधिः प्रोक्तो द्वितीयदिवसे व्रजेत्

ātmānaṃ tārayetsadyo daśa pūrvāndaśāparān |
prathamehnividhiḥ prokto dvitīyadivase vrajet

धर्मारण्यं मतङ्गस्य वाप्यां पिण्डादिकृद्भवेत् ।
धर्मारण्यं समासाद्य वाजपेयफलं लभेत्

dharmāraṇyaṃ mataṅgasya vāpyāṃ piṇḍādikṛdbhavet |
dharmāraṇyaṃ samāsādya vājapeyaphalaṃ labhet

राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं स्याद्ब्रह्मतीर्थके ।
श्राद्धं पिण्डोदकं कार्य्यं मध्ये वै कूपयूपयोः

rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ syādbrahmatīrthake |
śrāddhaṃ piṇḍodakaṃ kāryyaṃ madhye vai kūpayūpayoḥ

कूपोदकेन तत्कार्य्यं पितॄणां दत्तमक्षयम् ।
तृतीयेऽह्नि ब्रह्मसदो गत्वा स्नात्वाथ तर्पणम्

kūpodakena tatkāryyaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam |
tṛtīye'hni brahmasado gatvā snātvātha tarpaṇam

कृत्वा श्राद्धादिकं पिण्डं मध्ये वै यूपकूपयोः ।
गोप्रचारसमीपस्था आब्रह्म ब्रह्मकल्पिताः

kṛtvā śrāddhādikaṃ piṇḍaṃ madhye vai yūpakūpayoḥ |
gopracārasamīpasthā ābrahma brahmakalpitāḥ

तेषां सेवनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ।
यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत्

teṣāṃ sevanamātreṇa pitaro mokṣagāminaḥ |
yūpaṃ pradakṣiṇīkṛtya vājapeyaphalaṃ labhet

फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽहनि स्नात्वा देवादितर्पणम् ।
कृत्वा श्राद्धंगयाशीर्षे कुर्याद्रुद्रपदादिषु

phalgutīrthe caturthe'hani snātvā devāditarpaṇam |
kṛtvā śrāddhaṃgayāśīrṣe kuryādrudrapadādiṣu

पिण्डान्देहिमुखे व्यासे पंचाग्नौ च पदत्रये ।
सूर्य्येन्दुकार्त्तिकेयेषु कृतं श्राद्धं तथाक्षयम्

piṇḍāndehimukhe vyāse paṃcāgnau ca padatraye |
sūryyendukārttikeyeṣu kṛtaṃ śrāddhaṃ tathākṣayam

श्राद्धं तु नवदेवत्यं कुर्य्याद्द्वादशदैवतम् ।
अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां मृतवासरे

śrāddhaṃ tu navadevatyaṃ kuryyāddvādaśadaivatam |
anvaṣṭakāsu vṛddhau ca gayāyāṃ mṛtavāsare

अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह ।
स्नात्वा दशाश्वमेधे तु दृष्ट्वा देवं पितामहम्

atra mātuḥ pṛthak śrāddhamanyatra patinā saha |
snātvā daśāśvamedhe tu dṛṣṭvā devaṃ pitāmaham

रुद्रपादं नरः स्पृष्ट्वा न चेहावर्त्तते पुनः ।
त्रिर्वित्तपूर्णां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात्

rudrapādaṃ naraḥ spṛṣṭvā na cehāvarttate punaḥ |
trirvittapūrṇāṃ pṛthivīṃ dattvā yatphalamāpnuyāt

स तत्फलमवाप्नोति कृत्वा श्राद्धं गयाशिरे ।
शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दद्याद्गयाशिरे

sa tatphalamavāpnoti kṛtvā śrāddhaṃ gayāśire |
śamīpatrapramāṇena piṇḍaṃ dadyādgayāśire

पितरो यान्ति देवत्वं नात्र कार्य्या विचारणा ।
मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता

pitaro yānti devatvaṃ nātra kāryyā vicāraṇā |
muṇḍapṛṣṭe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā

अल्पेन तपसा तत्र महापुण्यमवाप्नुयात् ।
गयाशीर्षे तु यः पिण्डान्नाम्ना येषां तु निर्वपेत्

alpena tapasā tatra mahāpuṇyamavāpnuyāt |
gayāśīrṣe tu yaḥ piṇḍānnāmnā yeṣāṃ tu nirvapet

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः ।
पञ्चमेऽह्नि गंदालोले स्नात्वा वटतले ततः

narakasthā divaṃ yānti svargasthā mokṣamāpnuyuḥ |
pañcame'hni gaṃdālole snātvā vaṭatale tataḥ

पिण्डान्दद्यात्पितॄणां च सकलं तारयेत्कुलम् ।
वटमूलं समासाद्य शाकेनोष्णोदकेन वा

piṇḍāndadyātpitṝṇāṃ ca sakalaṃ tārayetkulam |
vaṭamūlaṃ samāsādya śākenoṣṇodakena vā

एकस्मिन् भोजिते विप्र कोटिर्भवति भोजिताः ।
कृते श्राद्धेऽक्षयवटे दृष्ट्वा च प्रपितामहम्

ekasmin bhojite vipra koṭirbhavati bhojitāḥ |
kṛte śrāddhe'kṣayavaṭe dṛṣṭvā ca prapitāmaham

अक्षयान्लभते लोकान्कुलानामुद्धरेच्छतम् ।
एष्टव्या बहवः पुत्त्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्

akṣayānlabhate lokānkulānāmuddharecchatam |
eṣṭavyā bahavaḥ puttrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet

यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।
प्रेतः कश्चित्समुद्दिश्य वणिजं कञ्चिदब्रवीत्

yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet |
pretaḥ kaścitsamuddiśya vaṇijaṃ kañcidabravīt

मम नाम्ना गयाशीर्षे पिण्डनिर्वपणं कुरु ।
प्रेतभावाद्विमुक्तः स्यांस्वर्गदो दातुरेव च

mama nāmnā gayāśīrṣe piṇḍanirvapaṇaṃ kuru |
pretabhāvādvimuktaḥ syāṃsvargado dātureva ca

श्रुत्वा वणिग्गयाशीर्ष प्रेतराजाय पिण्डकम् ।
प्रददावनुजैः सार्द्धं स्वपितृभ्यस्ततो ददौ

śrutvā vaṇiggayāśīrṣa pretarājāya piṇḍakam |
pradadāvanujaiḥ sārddhaṃ svapitṛbhyastato dadau

सर्वे मुक्ता विशालोऽपि सपुत्रोऽभुच्च पिंडदः ।
विशालायां विशालोऽभूद्राजपुत्रोब्रवीद्द्विजान्

sarve muktā viśālo'pi saputro'bhucca piṃḍadaḥ |
viśālāyāṃ viśālo'bhūdrājaputrobravīddvijān

कथं पुत्रादयः स्युर्मे विप्राश्चोतुर्विशालकम् ।
गयायां पिण्डदानेन तव सर्वं भविष्यति

kathaṃ putrādayaḥ syurme viprāścoturviśālakam |
gayāyāṃ piṇḍadānena tava sarvaṃ bhaviṣyati

विशालोऽथ गयाशीर्ष पिण्डदोऽभूच्च पुत्रवान् ।
दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं कृष्णं पुरुषमब्रवीत्

viśālo'tha gayāśīrṣa piṇḍado'bhūcca putravān |
dṛṣṭvākāśe sitaṃ raktaṃ kṛṣṇaṃ puruṣamabravīt

के यूयं तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकम् ।
अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकं गतः शुभम्

ke yūyaṃ teṣu caivaikaḥ sitaḥ proce viśālakam |
ahaṃ sitaste janaka indralokaṃ gataḥ śubham

मम पुत्र पिता रक्तो ब्रह्महा पापकृत्परम् ।
अयं पितामहः कृष्ण ऋषयोऽनेन घातिताः

mama putra pitā rakto brahmahā pāpakṛtparam |
ayaṃ pitāmahaḥ kṛṣṇa ṛṣayo'nena ghātitāḥ

अवीचिं नरकं प्राप्तौ मुक्तौ जातौ च पिण्डदः ।
मुक्तीकृतास्ततः सर्वे व्रजामः स्वर्गमुत्तमम्

avīciṃ narakaṃ prāptau muktau jātau ca piṇḍadaḥ |
muktīkṛtāstataḥ sarve vrajāmaḥ svargamuttamam

कृतकृत्यो विशालोऽपि राज्यं कृत्वा दिवं ययौ ।
येऽस्मत्कुले तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः

kṛtakṛtyo viśālo'pi rājyaṃ kṛtvā divaṃ yayau |
ye'smatkule tu pitaro luptapiṇḍodakakriyāḥ

ये चाप्यकृतचूडास्तु ये च गर्भाद्विनिस्सृताः ।
येषां दाहो न क्रियाच येऽग्निदग्धास्तथापरे

ye cāpyakṛtacūḍāstu ye ca garbhādvinissṛtāḥ |
yeṣāṃ dāho na kriyāca ye'gnidagdhāstathāpare

भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ।
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṃ gatim |
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ

माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ।
तथा मातामहश्चैव प्रमातामह एव च

mātā pitāmahī caiva tathaiva prapitāmahī |
tathā mātāmahaścaiva pramātāmaha eva ca

वृद्धप्रमातामहश्च तथा मातामही परम् ।
प्रमातामही तथा वृद्धप्रमातामहीति वै

vṛddhapramātāmahaśca tathā mātāmahī param |
pramātāmahī tathā vṛddhapramātāmahīti vai

अन्येषां चैव पिंडोऽयमक्षय्यमुपतिष्ठताम्

anyeṣāṃ caiva piṃḍo'yamakṣayyamupatiṣṭhatām