अध्याय 81: भारत के महान तीर्थ

सर्वतीर्थानि वक्ष्यामि गङ्गा तीर्थोत्तमोत्तमा ।
सर्वत्र सुलभा गङ्गात्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

sarvatīrthāni vakṣyāmi gaṅgā tīrthottamottamā |
sarvatra sulabhā gaṅgātriṣu sthāneṣu durlabhā

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे ।
प्रयागं परमं तीर्थं मृतानां भुक्तिमुक्तिदम्

gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame |
prayāgaṃ paramaṃ tīrthaṃ mṛtānāṃ bhuktimuktidam

सेवनात्कृतपिण्डानां पापजित्कामदं नृणाम् ।
वाराणसी परं तीर्थं विश्वेशो यत्र केशवः

sevanātkṛtapiṇḍānāṃ pāpajitkāmadaṃ nṛṇām |
vārāṇasī paraṃ tīrthaṃ viśveśo yatra keśavaḥ

कुरुक्षेत्रं परं तीर्थं दानाद्यैर्भुक्तिमुक्तिदम् ।
प्रभासं परं तीर्थं सोमनाथो हि तत्र च

kurukṣetraṃ paraṃ tīrthaṃ dānādyairbhuktimuktidam |
prabhāsaṃ paraṃ tīrthaṃ somanātho hi tatra ca

द्वारका च पुरी रम्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिका ।
प्राची सरस्वती पुण्या सप्तसारस्वतं परम्

dvārakā ca purī ramyā bhuktimuktipradāyikā |
prācī sarasvatī puṇyā saptasārasvataṃ param

केदारं सर्वपापघ्नं स
म्भलग्राम उत्तमः ।
नरनारायणं तीर्थं मुक्त्यै वदरिकाश्रमः

kedāraṃ sarvapāpaghnaṃ sa
mbhalagrāma uttamaḥ |
naranārāyaṇaṃ tīrthaṃ muktyai vadarikāśramaḥ

श्वेतद्वीपं पुरी माया नैमिषं पुष्करं परम् ।
अयोध्यां चार्घ्यतीर्थं तु चित्रकूटं च गोमती

śvetadvīpaṃ purī māyā naimiṣaṃ puṣkaraṃ param |
ayodhyāṃ cārghyatīrthaṃ tu citrakūṭaṃ ca gomatī

वैनायकं महीतीर्थं रामगिर्य्याश्रमं परम् ।
काञ्चीपुरी तुङ्गभद्रा श्रीशैलं सेतुबन्धनम्

vaināyakaṃ mahītīrthaṃ rāmagiryyāśramaṃ param |
kāñcīpurī tuṅgabhadrā śrīśailaṃ setubandhanam

रामेश्वरं परं तीर्थं कार्त्तिकेयं तथोत्तमम् ।
भृगुतुङ्गं कामतीर्थं तीर्थं चामरकंटकम्

rāmeśvaraṃ paraṃ tīrthaṃ kārttikeyaṃ tathottamam |
bhṛgutuṅgaṃ kāmatīrthaṃ tīrthaṃ cāmarakaṃṭakam

उज्जयिन्यां महाकालः कुब्जके श्रीधरो हरिः ।
कुब्जाम्रकं महातीर्थं कालसर्पिश्च कामदम्

ujjayinyāṃ mahākālaḥ kubjake śrīdharo hariḥ |
kubjāmrakaṃ mahātīrthaṃ kālasarpiśca kāmadam

महाकेशी च कावेरी चन्द्रभागा विपाशया ।
एकाम्रं च तथा तीर्थं ब्रह्मेशं देवकोटकम्

mahākeśī ca kāverī candrabhāgā vipāśayā |
ekāmraṃ ca tathā tīrthaṃ brahmeśaṃ devakoṭakam

मथुरा च पुरी रम्या शोणश्चैव महानदः ।
जम्बूसरो महातीर्थं तानि तीर्थानि विद्धि च

mathurā ca purī ramyā śoṇaścaiva mahānadaḥ |
jambūsaro mahātīrthaṃ tāni tīrthāni viddhi ca

सूर्य्यः शिवो गणो देवी हरिर्यत्र च तिष्ठति ।
एतेषु च यथान्येषु स्नानं दानं जपस्तपः

sūryyaḥ śivo gaṇo devī hariryatra ca tiṣṭhati |
eteṣu ca yathānyeṣu snānaṃ dānaṃ japastapaḥ

पूजा श्राद्धं पिण्डदानं सर्वं भवति चाक्षयम् ।
शालग्रामं सर्वदं स्यात्तीर्थं पशुपतेः परम्

pūjā śrāddhaṃ piṇḍadānaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam |
śālagrāmaṃ sarvadaṃ syāttīrthaṃ paśupateḥ param

कोकामुखं च वाराहं भा
ण्डीरं स्वामिसंज्ञकम् ।
लो
हदण्डे महाविष्णुर्मन्दारे मधुसूदनः

kokāmukhaṃ ca vārāhaṃ bhā
ṇḍīraṃ svāmisaṃjñakam |
lo
hadaṇḍe mahāviṣṇurmandāre madhusūdanaḥ

कामरूपं महातीर्थं कामाख्या
यत्र तिष्ठति ।
पुण्ड्रवर्द्धनकं तीर्थं कार्त्तिकेयश्च यत्र च

kāmarūpaṃ mahātīrthaṃ kāmākhyā
yatra tiṣṭhati |
puṇḍravarddhanakaṃ tīrthaṃ kārttikeyaśca yatra ca

विरजस्तु महातीर्थं तीर्थं श्रीपुरुषोत्तमम् ।
महेन्द्रपर्वतस्तीर्थं कावेरी च नदी परा

virajastu mahātīrthaṃ tīrthaṃ śrīpuruṣottamam |
mahendraparvatastīrthaṃ kāverī ca nadī parā

गोदावरी महातीर्थं पयोष्णी वरदा नदी ।
विन्ध्यः पापहरं तीर्थं नर्मदाभेद उत्तमः

godāvarī mahātīrthaṃ payoṣṇī varadā nadī |
vindhyaḥ pāpaharaṃ tīrthaṃ narmadābheda uttamaḥ

गोकर्णं परमं तीर्थं तीर्थं माहिष्मती पुरी ।
कालञ्जरं महीतीर्थं शुक्लतीर्थमनुत्तमम्

gokarṇaṃ paramaṃ tīrthaṃ tīrthaṃ māhiṣmatī purī |
kālañjaraṃ mahītīrthaṃ śuklatīrthamanuttamam

कृते शौचे मुक्तिदं च शार्ङ्गधारी तदन्तिके ।
विरजं सर्वदं तीर्थं स्वर्णाक्षं तीर्थमुत्तमम्

kṛte śauce muktidaṃ ca śārṅgadhārī tadantike |
virajaṃ sarvadaṃ tīrthaṃ svarṇākṣaṃ tīrthamuttamam

नन्दितीर्थं मुक्तिदं च कोटितीर्थफलप्रदम् ।
नासिक्यं च महातीर्थं गोवर्द्धनमतः परम्

nanditīrthaṃ muktidaṃ ca koṭitīrthaphalapradam |
nāsikyaṃ ca mahātīrthaṃ govarddhanamataḥ param

कृष्णवेणीं भीमरथीं गण्डकीं या त्विरावती ।
तीर्थं बिन्दुसरः पुण्यं विष्णुपादोदकं परम्

kṛṣṇaveṇīṃ bhīmarathīṃ gaṇḍakīṃ yā tvirāvatī |
tīrthaṃ bindusaraḥ puṇyaṃ viṣṇupādodakaṃ param

ब्रह्मध्यानं परं तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः ।
दमस्तीर्थं तु परमं भवशुद्धिः परं तथा

brahmadhyānaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthamindriyanigrahaḥ |
damastīrthaṃ tu paramaṃ bhavaśuddhiḥ paraṃ tathā

ज्ञानह्रदे ध्यानजले रागद्वेषमलापहे ।
यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्

jñānahrade dhyānajale rāgadveṣamalāpahe |
yaḥ snāti mānase tīrthe sa yāti paramāṃ gatim

इदं तीर्थमिदं नेति ये नरा भेददर्शिनः ।
तेषां विधीयते तीर्थगमनं तत्फलं च यत्

idaṃ tīrthamidaṃ neti ye narā bhedadarśinaḥ |
teṣāṃ vidhīyate tīrthagamanaṃ tatphalaṃ ca yat

सर्वं ब्रह्मेतियोऽवेति नातीर्थं तस्य किञ्चन ।
एतेषु स्नानदानानि श्राद्धं पिण्डमथाक्षयम्

sarvaṃ brahmetiyo'veti nātīrthaṃ tasya kiñcana |
eteṣu snānadānāni śrāddhaṃ piṇḍamathākṣayam

सर्वा नद्यः सर्वशैलाः तीर्थं देवादिसेवितम् ।
श्रीरङ्गं च हरेस्तीर्थं तापी श्रेष्ठा महानदी

sarvā nadyaḥ sarvaśailāḥ tīrthaṃ devādisevitam |
śrīraṅgaṃ ca harestīrthaṃ tāpī śreṣṭhā mahānadī

सप्तगोदावरं तीर्थं तीर्थं कोणगिरिः परम् ।
महालक्ष्मीर्यत्र देवी प्रणीता परमा नदी

saptagodāvaraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ koṇagiriḥ param |
mahālakṣmīryatra devī praṇītā paramā nadī

सह्याद्रौ देवदेवेश एकवीरः सुरेश्वरी ।
गङ्गाद्वारे कुशावर्त्ते विन्ध्यके नीलपर्वते

sahyādrau devadeveśa ekavīraḥ sureśvarī |
gaṅgādvāre kuśāvartte vindhyake nīlaparvate

स्नात्वा कनखले तीर्थे स भवेन्न पुनर्भवे ।
(सूत उवाच)
एतान्यन्यानि तीर्थानि स्नानाद्यैः सर्वदानि हि

snātvā kanakhale tīrthe sa bhavenna punarbhave |
(sūta uvāca)
etānyanyāni tīrthāni snānādyaiḥ sarvadāni hi

श्रुत्वाऽब्रवीद्धरेर्ब्रह्मा व्यासं दक्षादिसंयुतम् ।
एतान्युक्त्वा च तीर्थानि पुनस्तीर्थोत्तमोत्तमम् ।
गयाख्यं प्राह सर्वेषामक्षयं ब्रह्मलोकदम्

śrutvā'bravīddharerbrahmā vyāsaṃ dakṣādisaṃyutam |
etānyuktvā ca tīrthāni punastīrthottamottamam |
gayākhyaṃ prāha sarveṣāmakṣayaṃ brahmalokadam