अध्याय 69: मोती: उत्पत्ति, लक्षण और मूल्य

द्विपेन्द्रजीमूतवराहशङ्खमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि ।
मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां च शुक्त्युद्भवमेव भूरि

dvipendrajīmūtavarāhaśaṅkhamatsyāhiśuktyudbhavaveṇujāni |
muktāphalāni prathitāni loke teṣāṃ ca śuktyudbhavameva bhūri

तत्रैव चैकस्य हि मूलमात्र निविश्यते रत्नपदस्य जातु ।
वेध्यं तु शुक्तयुद्भवमेव तेषां शेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः

tatraiva caikasya hi mūlamātra niviśyate ratnapadasya jātu |
vedhyaṃ tu śuktayudbhavameva teṣāṃ śeṣāṇyavedhyāni vadanti tajjñāḥ

त्वक्सारनागेन्द्रतिमिप्रसूतं यच्छङ्खजं यच्च वरा हजातम् ।
प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासा शस्तानि माङ्गल्यतया तथापि

tvaksāranāgendratimiprasūtaṃ yacchaṅkhajaṃ yacca varā hajātam |
prāyo vimuktāni bhavanti bhāsā śastāni māṅgalyatayā tathāpi

या मौक्तिकानामिह जातयेऽष्टौ प्रकीर्त्तिता रत्नविनिश्चयज्ञैः ।
कम्बूद्भवं तेष्वधमं प्रदिष्टमुत्पद्यते यच्च गजेन्द्रकुम्भात्

yā mauktikānāmiha jātaye'ṣṭau prakīrttitā ratnaviniścayajñaiḥ |
kambūdbhavaṃ teṣvadhamaṃ pradiṣṭamutpadyate yacca gajendrakumbhāt

स्वयोनिमद्यच्छवितुल्यवर्णं शाङ्खं बृहल्लोलफलप्रमाणम् ।
उत्पद्यते वारणकुम्भमध्यादापीतवर्णं प्रभया विहीनम्

svayonimadyacchavitulyavarṇaṃ śāṅkhaṃ bṛhallolaphalapramāṇam |
utpadyate vāraṇakumbhamadhyādāpītavarṇaṃ prabhayā vihīnam

ये कम्बवः शांर्गमुखावमर्शपीतस्य शङ्खप्रवरस्य गोत्रे ।
मतङ्गजाश्चापि विशुद्धवंश्यास्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः

ye kambavaḥ śāṃrgamukhāvamarśapītasya śaṅkhapravarasya gotre |
mataṅgajāścāpi viśuddhavaṃśyāste mauktikānāṃ prabhavāḥ pradiṣṭāḥ

उत्पद्यते मौक्तिकमेषु वृत्तमापीतवर्णं प्रभया विहीनम् ।
पाठीनपृष्ठस्य समानवर्णं मीनात्सुवृत्तं लघु चातिसूक्ष्मम्

utpadyate mauktikameṣu vṛttamāpītavarṇaṃ prabhayā vihīnam |
pāṭhīnapṛṣṭhasya samānavarṇaṃ mīnātsuvṛttaṃ laghu cātisūkṣmam

उत्पद्यते वारिचराननेषु मत्स्याश्चे ते मध्यचराः पयोधेः ।
वराहदंष्ट्राप्रभवं प्रदिष्टं तस्यैव दंष्ट्रांकुरतुल्यवर्णम्

utpadyate vāricarānaneṣu matsyāśce te madhyacarāḥ payodheḥ |
varāhadaṃṣṭrāprabhavaṃ pradiṣṭaṃ tasyaiva daṃṣṭrāṃkuratulyavarṇam

क्वचित्कथञ्चित्स भुवः प्रदेशे प्रजायते सूकरवद्विशिष्टः ।
वर्षोपलानां समवर्णशोभं त्वक्सारपर्वप्रभवं प्रदिष्टम्

kvacitkathañcitsa bhuvaḥ pradeśe prajāyate sūkaravadviśiṣṭaḥ |
varṣopalānāṃ samavarṇaśobhaṃ tvaksāraparvaprabhavaṃ pradiṣṭam

ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्ये स्थाने प्ररोहन्ति न सार्वजन्ये ।
भौजं गमं मीनविशुद्धवृत्तं संस्थानतोऽत्युज्ज्वलवर्णशोभम्

te veṇavo divyajanopabhogye sthāne prarohanti na sārvajanye |
bhaujaṃ gamaṃ mīnaviśuddhavṛttaṃ saṃsthānato'tyujjvalavarṇaśobham

नितान्तधौतप्रविकल्पमाननिस्त्रिंशधारासमवर्णकान्ति ।
प्राप्यातिरत्नानि महाप्रभाणि राज्यं श्रियं वा महतीं दुरापाम्

nitāntadhautapravikalpamānanistriṃśadhārāsamavarṇakānti |
prāpyātiratnāni mahāprabhāṇi rājyaṃ śriyaṃ vā mahatīṃ durāpām

तेजोऽन्विताः पुण्यकृतो भवन्ति मुक्ताफलस्याहिशिरोभवस्य ।
जिज्ञासया रत्नधनं विधिज्ञैः शुभेमुहूर्त्ते प्रयतैः प्रयत्नात्

tejo'nvitāḥ puṇyakṛto bhavanti muktāphalasyāhiśirobhavasya |
jijñāsayā ratnadhanaṃ vidhijñaiḥ śubhemuhūrtte prayataiḥ prayatnāt

रक्षाविधानं सुमहद्विधाय हर्म्योपरिष्ठं क्रियते यदा तत् ।
तदा महादुन्दुभिमन्द्रघोषैर्विद्युल्लताविस्फुरितान्तरालैः

rakṣāvidhānaṃ sumahadvidhāya harmyopariṣṭhaṃ kriyate yadā tat |
tadā mahādundubhimandraghoṣairvidyullatāvisphuritāntarālaiḥ

पयोधराक्रान्तिविलम्बिनम्रैर्धनैवैराव्रियतेऽन्तरिक्षम् ।
न तं भुजङ्गा न तु यातुधाना न व्याधयो नाप्युपसर्गदोषाः

payodharākrāntivilambinamrairdhanaivairāvriyate'ntarikṣam |
na taṃ bhujaṅgā na tu yātudhānā na vyādhayo nāpyupasargadoṣāḥ

हिंसन्ति यस्याहिशिरः समुत्थं मुक्ताफलं तिष्ठति कोशमध्ये ।
नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्रीं विप्रद्गतं तद्विबुधा हरन्ति

hiṃsanti yasyāhiśiraḥ samutthaṃ muktāphalaṃ tiṣṭhati kośamadhye |
nābhyeti meghaprabhavaṃ dharitrīṃ vipradgataṃ tadvibudhā haranti

अर्चिः प्रभानावृतदिग्विभागमादित्यवददुः खविभाव्यबिम्बम् ।
तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दुनक्षत्रताराप्रभवं समग्रम्

arciḥ prabhānāvṛtadigvibhāgamādityavadaduḥ khavibhāvyabimbam |
tejastiraskṛtya hutāśanendunakṣatratārāprabhavaṃ samagram

दिवा यथा दीर्प्तिंकरं तथैव तमोऽवगाढास्वपि तन्निशासु ।
विचित्ररत्नद्युतिचारुतोया चतुः समुद्राभरणोपपन्ना

divā yathā dīrptiṃkaraṃ tathaiva tamo'vagāḍhāsvapi tanniśāsu |
vicitraratnadyuticārutoyā catuḥ samudrābharaṇopapannā

मूल्यं न वा स्यादिति निश्चयो मे कृत्स्ना मही तस्य सुवर्णपूर्णा ।
हीनोऽपियस्तल्लभते कदाचिद्विपाकयोगान्महतः शुभस्य

mūlyaṃ na vā syāditi niścayo me kṛtsnā mahī tasya suvarṇapūrṇā |
hīno'piyastallabhate kadācidvipākayogānmahataḥ śubhasya

सापत्न्यहीनां स महीं समग्रां भुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव ।
न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्य भाग्यैः प्रजानामपि तस्य जन्म

sāpatnyahīnāṃ sa mahīṃ samagrāṃ bhunakti tattiṣṭhati yāvadeva |
na kevalaṃ tacchubhakṛnnṛpasya bhāgyaiḥ prajānāmapi tasya janma

तद्योजनानां परितः सहस्त्रं सर्वाननर्थान्विमुखी करोति ।
नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णा दन्तावलिस्तस्य महासुरस्य

tadyojanānāṃ paritaḥ sahastraṃ sarvānanarthānvimukhī karoti |
nakṣatramāleva divo viśīrṇā dantāvalistasya mahāsurasya

विचित्रवर्णेषु विशुद्धवर्णा पयः सु पत्युः पयसां पपात ।
सम्पूर्णचन्द्रांशुकलापकान्तेर्मणिप्रवेकस्य महागुणस्य

vicitravarṇeṣu viśuddhavarṇā payaḥ su patyuḥ payasāṃ papāta |
sampūrṇacandrāṃśukalāpakāntermaṇipravekasya mahāguṇasya

तच्छुक्तिमत्सु स्थितिमाप बीजमासन्पुराऽप्यन्यभवानि यानि ।
यस्मिन्प्रदेशेऽम्बुनिधौ पपात सुचारुमुक्तामणिरत्नबीजम् ।
तस्मिन्पयस्तोयधरावकीर्णं शुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप

tacchuktimatsu sthitimāpa bījamāsanpurā'pyanyabhavāni yāni |
yasminpradeśe'mbunidhau papāta sucārumuktāmaṇiratnabījam |
tasminpayastoyadharāvakīrṇaṃ śuktau sthitaṃ mauktikatāmavāpa

सैंहलिकपारलौकिकसौराष्ट्रिकताम्रपर्णपारशवाः ।
कौबेरपाण्ड्यहाटकहेमकमित्याकरास्त्वष्टौ

saiṃhalikapāralaukikasaurāṣṭrikatāmraparṇapāraśavāḥ |
kauberapāṇḍyahāṭakahemakamityākarāstvaṣṭau

शुक्त्युद्भवं नातिनिकृष्टवर्णं प्रमाणसंस्थानगुणप्रभाभिः ।
उत्पद्यते वर्द्धनपारसीकपाताललोकान्तरसिंहलेषु

śuktyudbhavaṃ nātinikṛṣṭavarṇaṃ pramāṇasaṃsthānaguṇaprabhābhiḥ |
utpadyate varddhanapārasīkapātālalokāntarasiṃhaleṣu

चिन्त्या न तस्याकरजा विशेषा रूपे प्रमाणे च यतेत विद्वान् ।
न च व्यवस्थास्ति गुणागुणेषु सर्वत्र सर्वाकृतयो भवन्ति

cintyā na tasyākarajā viśeṣā rūpe pramāṇe ca yateta vidvān |
na ca vyavasthāsti guṇāguṇeṣu sarvatra sarvākṛtayo bhavanti

एतस्य शुक्तिप्रभस्य मुक्ताफलस्य चान्येन समुन्मितस्य ।
मूल्यं सहस्त्राणि तु रूपकाणां त्रिभिः शतैरप्याधिकानि पंच

etasya śuktiprabhasya muktāphalasya cānyena samunmitasya |
mūlyaṃ sahastrāṇi tu rūpakāṇāṃ tribhiḥ śatairapyādhikāni paṃca

यन्माषकार्द्धेन ततो विहीनं तत्पंचभागद्वयहीनमूल्यम् ।
यन्माषकांस्त्रीन्बिभृयात्सहस्त्रे द्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम्

yanmāṣakārddhena tato vihīnaṃ tatpaṃcabhāgadvayahīnamūlyam |
yanmāṣakāṃstrīnbibhṛyātsahastre dve tasya mūlyaṃ paramaṃ pradiṣṭam

अर्द्धाधिकौ द्वौ वहतोऽस्य मूल्यं त्रिभिः शतैरप्यधिकं सहस्त्रम् ।
द्विमाष कोन्मानितगौरवस्य शतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम्

arddhādhikau dvau vahato'sya mūlyaṃ tribhiḥ śatairapyadhikaṃ sahastram |
dvimāṣa konmānitagauravasya śatāni cāṣṭau kathitāni mūlyam

अर्द्धाधिकं माषकमुन्मितस्य समं च विंशत्रितयं शतानाम् ।
गुंजाश्च षड् धारयतः शते द्वे मूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ।
अध्यर्द्धमुन्मान
कृतं शतं स्यान्मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य

arddhādhikaṃ māṣakamunmitasya samaṃ ca viṃśatritayaṃ śatānām |
guṃjāśca ṣaḍ dhārayataḥ śate dve mūlyaṃ paraṃ tasya vadanti tajjñāḥ |
adhyarddhamunmāna
kṛtaṃ śataṃ syānmūlyaṃ guṇaistasya samanvitasya

यदि षोडशभिर्भवेदनूनंधरणं तत्प्रवदन्ति दार्विकाख्यम् ।
अधिकं दशभिः शतं च मूल्यं समवाप्नोत्यपि बालिशस्य हस्तात्

yadi ṣoḍaśabhirbhavedanūnaṃdharaṇaṃ tatpravadanti dārvikākhyam |
adhikaṃ daśabhiḥ śataṃ ca mūlyaṃ samavāpnotyapi bāliśasya hastāt

द्विगुणैर्दशभिर्भवेदनूनं धरणं तद्भवकं वदन्ति तज्ज्ञाः ।
नवसप्ततिमाप्नुयात्स्वमूल्यं यदि न स्याद्गुणसम्पदा विहीनम्

dviguṇairdaśabhirbhavedanūnaṃ dharaṇaṃ tadbhavakaṃ vadanti tajjñāḥ |
navasaptatimāpnuyātsvamūlyaṃ yadi na syādguṇasampadā vihīnam

त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्यं तस्येति कीर्त्त्यते ।
चत्वारिंशद्भवेत्तस्याः परं मूल्यं विनिश्चयः

triṃśatā dharaṇaṃ pūrṇaṃ śikyaṃ tasyeti kīrttyate |
catvāriṃśadbhavettasyāḥ paraṃ mūlyaṃ viniścayaḥ

चत्वारिंशद्र भवेत्तस्यास्त्रिंशन्मूल्यं लभेत् सा ।
पंचाशत्तु भवेत्सोमस्तस्य मूल्यं तु विंशतिः

catvāriṃśadra bhavettasyāstriṃśanmūlyaṃ labhet sā |
paṃcāśattu bhavetsomastasya mūlyaṃ tu viṃśatiḥ

षष्टिर्निकरशीर्षं स्यात्तस्या मूल्यं चतुर्दश ।
अशीतिर्नवतिश्चैव कूप्येति परिकीर्त्तिता ।
एकादश स्यान्नव च तयोर्मूल्यमनुक्रमात्

ṣaṣṭirnikaraśīrṣaṃ syāttasyā mūlyaṃ caturdaśa |
aśītirnavatiścaiva kūpyeti parikīrttitā |
ekādaśa syānnava ca tayormūlyamanukramāt

आदाय तत्सकलमेव ततोऽन्नभाण्डं जम्बीरजातरसयोजनया विपक्रम् ।
घृष्टं ततो मृदुतनूकृतपिण्डमूलैः कुर्य्याद्यथेष्टमनु मौक्तिकमाशु विद्धम्

ādāya tatsakalameva tato'nnabhāṇḍaṃ jambīrajātarasayojanayā vipakram |
ghṛṣṭaṃ tato mṛdutanūkṛtapiṇḍamūlaiḥ kuryyādyatheṣṭamanu mauktikamāśu viddham

मृल्लिप्तमत्स्यपुटमध्यगतं तु कृत्वा पश्चात्पचेत्तनु ततश्च बिडालपुट्या ।
दुग्धे ततः पयसि तं विपचेत्सुधायां पक्वं ततोऽपि पयसा शुचिचिक्रणेन

mṛlliptamatsyapuṭamadhyagataṃ tu kṛtvā paścātpacettanu tataśca biḍālapuṭyā |
dugdhe tataḥ payasi taṃ vipacetsudhāyāṃ pakvaṃ tato'pi payasā śucicikraṇena

शुद्धं ततो विमलवस्त्रनिघर्षणेन स्यान्मौक्तिकं विपुलसद्गुणकान्तियुक्तम् ।
व्याडिर्जगाद जगतां हि महाप्रभावः सिद्धो विदग्धहिततत्परया दयालुः

śuddhaṃ tato vimalavastranigharṣaṇena syānmauktikaṃ vipulasadguṇakāntiyuktam |
vyāḍirjagāda jagatāṃ hi mahāprabhāvaḥ siddho vidagdhahitatatparayā dayāluḥ

श्वेतकाचसमं तारं हेमांशशतयोजितम् ।
रसमध्ये प्रधार्य्येत मौक्तिकं देहभूषणम्

śvetakācasamaṃ tāraṃ hemāṃśaśatayojitam |
rasamadhye pradhāryyeta mauktikaṃ dehabhūṣaṇam

एवं हि सिंहले देशे कुर्वन्ति कुशला जनाः ।
यस्मिन्कृत्रिमसन्देहः क्वचिद्भवति मौक्तिके

evaṃ hi siṃhale deśe kurvanti kuśalā janāḥ |
yasminkṛtrimasandehaḥ kvacidbhavati mauktike

उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले ।
ब्रीहिभिर्मर्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम्

uṣṇe salavaṇe snehe niśāṃ tadvāsayejjale |
brīhibhirmardanīyaṃ vā śuṣkavastropaveṣṭitam

यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ।
सितं प्रमाणवत्स्निग्धं गुरु स्वच्छं सुनिर्मलम्

yattu nāyāti vaivarṇyaṃ vijñeyaṃ tadakṛtrimam |
sitaṃ pramāṇavatsnigdhaṃ guru svacchaṃ sunirmalam

तेजोऽधिकं सुवृत्तं च मौक्तिकं गुणवत्स्मृतम्

tejo'dhikaṃ suvṛttaṃ ca mauktikaṃ guṇavatsmṛtam

प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तं सितं सुवृत्तं समसूक्ष्मवेधम् ।
अक्रेतुरप्यावहति प्रमोदं यन्मौक्तिकं तद्गुणवत्प्रदिष्टम्

pramāṇavadgauravaraśmiyuktaṃ sitaṃ suvṛttaṃ samasūkṣmavedham |
akreturapyāvahati pramodaṃ yanmauktikaṃ tadguṇavatpradiṣṭam

एवं समस्तेन गुणोदयेन यन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् ।
न तस्य भर्त्तारमनर्थजात एकोऽपि कश्चित् समुपैति दोषः

evaṃ samastena guṇodayena yanmauktikaṃ yogamupāgataṃ syāt |
na tasya bharttāramanarthajāta eko'pi kaścit samupaiti doṣaḥ