अध्याय 59: नक्षत्र, उनके देवता और शुभ अशुभ योग

ज्योतिश्चक्रं भुवो मानमुक्त्वा प्रोवाच केशवः ।
चतुर्लक्षं ज्योतिषस्य सारं रुद्राय सर्वदः

jyotiścakraṃ bhuvo mānamuktvā provāca keśavaḥ |
caturlakṣaṃ jyotiṣasya sāraṃ rudrāya sarvadaḥ

कृत्तिकास्त्वग्निदेवत्या रोहिण्यो ब्रह्मणः स्मृताः ।
इल्वलाः सोमदेवत्या रौद्रं चार्द्रमुदाहृतम्

kṛttikāstvagnidevatyā rohiṇyo brahmaṇaḥ smṛtāḥ |
ilvalāḥ somadevatyā raudraṃ cārdramudāhṛtam

पुनर्वसुस्तथादित्यस्तिष्यश्च गुरुदैवतः ।
अश्लेषाः सर्पदेवत्या मघाश्च पितृदेवताः

punarvasustathādityastiṣyaśca gurudaivataḥ |
aśleṣāḥ sarpadevatyā maghāśca pitṛdevatāḥ

भाग्याश्च पूर्वफल्गुन्य अर्य्यमा च तथोत्तरः ।
सावित्रश्च तथा हस्ता चित्रा त्वष्टा प्रकीर्त्तितः

bhāgyāśca pūrvaphalgunya aryyamā ca tathottaraḥ |
sāvitraśca tathā hastā citrā tvaṣṭā prakīrttitaḥ

स्वाती च वायुदेवत्या नक्षत्रं परिकीर्त्तितम् ।
इन्द्राग्निदेवता प्रोक्ता विशाखा वृषभध्वज

svātī ca vāyudevatyā nakṣatraṃ parikīrttitam |
indrāgnidevatā proktā viśākhā vṛṣabhadhvaja

मैत्रमृक्षमनूराधा ज्येष्ठा शाक्रं प्रकीर्त्तितम् ।
तथा निर्ऋतिदेवत्यो मूलस्तज्ज्ञैरुदाहृतः

maitramṛkṣamanūrādhā jyeṣṭhā śākraṃ prakīrttitam |
tathā nirṛtidevatyo mūlastajjñairudāhṛtaḥ

आप्यास्त्वाषाढपूर्वास्तु उत्तरा वैश्वदेवताः ।
ब्राह्मश्चैवाभिजित्प्रोक्तः श्रवणा वैष्णवः स्मृतः

āpyāstvāṣāḍhapūrvāstu uttarā vaiśvadevatāḥ |
brāhmaścaivābhijitproktaḥ śravaṇā vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ

वासवस्तु तथा ऋक्षं धनिष्ठा प्रोच्यते बुधैः ।
तथा शतभिषा प्रोक्तं नक्षत्रं वारुणं शिव

vāsavastu tathā ṛkṣaṃ dhaniṣṭhā procyate budhaiḥ |
tathā śatabhiṣā proktaṃ nakṣatraṃ vāruṇaṃ śiva

आजं भाद्रपदा पूर्वा अहिर्ब्रुध्न्यस्तथोत्तरा ।
पौष्णं च रेवती ऋक्षमश्वयुक्चाश्वदैवतम्

ājaṃ bhādrapadā pūrvā ahirbrudhnyastathottarā |
pauṣṇaṃ ca revatī ṛkṣamaśvayukcāśvadaivatam

भरण्यृक्षं तथा याम्यं प्रोक्तास्ते ऋक्षदेवताः ।
ब्रह्माणी संस्थिता पूर्वे प्रितपन्नवमीतिथौ

bharaṇyṛkṣaṃ tathā yāmyaṃ proktāste ṛkṣadevatāḥ |
brahmāṇī saṃsthitā pūrve pritapannavamītithau

माहेश्वरी चोत्तरे च द्वितीया दशामीतिथौ ।
पञ्चम्यां च त्रयोदश्यां वाराही दक्षिणे स्थिता

māheśvarī cottare ca dvitīyā daśāmītithau |
pañcamyāṃ ca trayodaśyāṃ vārāhī dakṣiṇe sthitā

षष्ठ्यां चैव चतुर्दश्यामिन्द्राणी पश्चिमे स्थिता ।
सप्तम्यां पौर्णमास्यां च चामुण्डा वायुगोचरे

ṣaṣṭhyāṃ caiva caturdaśyāmindrāṇī paścime sthitā |
saptamyāṃ paurṇamāsyāṃ ca cāmuṇḍā vāyugocare

अष्टम्यमावास्ययोगे महालक्ष्मीशगोचरे ।
एकादश्यां तृतीयायामग्निकोणे तु वैष्णवी

aṣṭamyamāvāsyayoge mahālakṣmīśagocare |
ekādaśyāṃ tṛtīyāyāmagnikoṇe tu vaiṣṇavī

द्वादश्यां च चतुर्थ्यां तु कौमारी नैर्ऋते तथा ।
योगिनीसम्मुखेनैव गमनादि न कारयेत्

dvādaśyāṃ ca caturthyāṃ tu kaumārī nairṛte tathā |
yoginīsammukhenaiva gamanādi na kārayet

अश्विनीमैत्ररेवत्यो मृगमूलपुनर्वसु ।
पुष्या हस्ता तथा ज्येष्ठा प्रस्थाने श्रेष्ठमुच्यते

aśvinīmaitrarevatyo mṛgamūlapunarvasu |
puṣyā hastā tathā jyeṣṭhā prasthāne śreṣṭhamucyate

हस्तादिपञ्चऋक्षाणि उत्तरात्रयमेव च ।
अश्विनी रोहिणी पुष्या धनिष्ठा च पुनर्वसु

hastādipañcaṛkṣāṇi uttarātrayameva ca |
aśvinī rohiṇī puṣyā dhaniṣṭhā ca punarvasu

वस्त्रप्रावरणे श्रेष्ठो नक्षत्राणां गणः स्मृतः ।
कृत्तिका भरण्यश्लेषा मघा मूलविशाखयोः

vastraprāvaraṇe śreṣṭho nakṣatrāṇāṃ gaṇaḥ smṛtaḥ |
kṛttikā bharaṇyaśleṣā maghā mūlaviśākhayoḥ

त्रीणि, पूर्वा तथा चैव अधोवक्राः प्रकीर्त्तिताः ।
एषु वापीतडागादिकूपभूमितृणानि च

trīṇi, pūrvā tathā caiva adhovakrāḥ prakīrttitāḥ |
eṣu vāpītaḍāgādikūpabhūmitṛṇāni ca

देवागारस्य खननं निधानखननं तथा ।
गणितं ज्योतिषारम्भं खनिबिलप्रवेशनम्

devāgārasya khananaṃ nidhānakhananaṃ tathā |
gaṇitaṃ jyotiṣārambhaṃ khanibilapraveśanam

कुर्य्यादधोगतान्येव अन्यानि च वृषध्वज ।
रेवती चाश्विनी चित्रा स्वाती हस्ता पुनर्वसु

kuryyādadhogatānyeva anyāni ca vṛṣadhvaja |
revatī cāśvinī citrā svātī hastā punarvasu

अनुराधा मृगो ज्येष्ठा एते पार्श्वमुखाः स्मृताः ।
गजोष्ट्राश्वबलीवर्ददमनं महिषस्य च

anurādhā mṛgo jyeṣṭhā ete pārśvamukhāḥ smṛtāḥ |
gajoṣṭrāśvabalīvardadamanaṃ mahiṣasya ca

बीजानां वपनं कुर्य्याद्गमनागमनादिकम् ।
चक्रयन्त्ररथानां च नावादीनां प्रवाहणम्

bījānāṃ vapanaṃ kuryyādgamanāgamanādikam |
cakrayantrarathānāṃ ca nāvādīnāṃ pravāhaṇam

पार्श्वेषु यानि कर्माणि कुर्य्यादेतेषु तान्यपि ।
रोहिण्यार्द्रां तथा पुष्या धनिष्ठा चोत्तरात्रयम्

pārśveṣu yāni karmāṇi kuryyādeteṣu tānyapi |
rohiṇyārdrāṃ tathā puṣyā dhaniṣṭhā cottarātrayam

वारुणं श्रवणं चैव नव चोर्ध्वमुखाः स्मृताः ।
एषु राज्याभिषेकं च पट्टबन्धं च कारयेत्

vāruṇaṃ śravaṇaṃ caiva nava cordhvamukhāḥ smṛtāḥ |
eṣu rājyābhiṣekaṃ ca paṭṭabandhaṃ ca kārayet

ऊर्ध्वमुख्यान्युच्छ्रितानि सर्वाण्येतेषु कारयेत् ।
चतुर्थी चाशुभा षष्ठी अष्टमी नवमी तथा

ūrdhvamukhyānyucchritāni sarvāṇyeteṣu kārayet |
caturthī cāśubhā ṣaṣṭhī aṣṭamī navamī tathā

अमावास्या पूर्णिमा च तद्वादशी च चतुर्दशी ।
अशुक्ला प्रतिपच्छ्रेष्ठा द्वितीया चन्द्रसूनुना

amāvāsyā pūrṇimā ca tadvādaśī ca caturdaśī |
aśuklā pratipacchreṣṭhā dvitīyā candrasūnunā

तृतीया भूमिपुत्रेण चतुर्थी च शनैश्चरे ।
गुरौ शुभा पञ्चमी स्यात्षष्ठी मङ्गलशुक्रयोः

tṛtīyā bhūmiputreṇa caturthī ca śanaiścare |
gurau śubhā pañcamī syātṣaṣṭhī maṅgalaśukrayoḥ

सप्तमी सोमपुत्रेण अष्टमी कुजभास्करौ ।
नवमी चन्द्रवा
रेण दशमी तु गुरौ शुभा

saptamī somaputreṇa aṣṭamī kujabhāskarau |
navamī candravā
reṇa daśamī tu gurau śubhā

एकादश्या गुरुशुक्रौ द्वादश्यां च पुनर्बुधः ।
त्रयोदशी शुक्रभौमौ शनौ श्रेष्ठा चतुर्दशी

ekādaśyā guruśukrau dvādaśyāṃ ca punarbudhaḥ |
trayodaśī śukrabhaumau śanau śreṣṭhā caturdaśī

पौर्णमास्यप्यमावास्या श्रेष्ठा स्याच्च बृहस्पतौ ।
द्वादशीं दहते भानुः शशी चैकादशीं दहेत्

paurṇamāsyapyamāvāsyā śreṣṭhā syācca bṛhaspatau |
dvādaśīṃ dahate bhānuḥ śaśī caikādaśīṃ dahet

कुजो दहेच्च दशमीं नवमीं च बुधो दहेत् ।
अष्टमीं दहते जीवः सप्तमीं भार्गवो दहेत्

kujo dahecca daśamīṃ navamīṃ ca budho dahet |
aṣṭamīṃ dahate jīvaḥ saptamīṃ bhārgavo dahet

सूर्य्यपुत्रो दहेत्षष्ठीं गमनाद्यासु नास्ति वै ।
प्रतिपन्नवमीष्वेव चतुर्दश्यष्टमीषु च

sūryyaputro dahetṣaṣṭhīṃ gamanādyāsu nāsti vai |
pratipannavamīṣveva caturdaśyaṣṭamīṣu ca

बुधवारे प्रस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् ।
मेषे कर्कटके षष्ठी कन्यायां मिथुनेऽष्टमी

budhavāre prasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet |
meṣe karkaṭake ṣaṣṭhī kanyāyāṃ mithune'ṣṭamī

वृषे कुम्भे चतुर्थो च द्वादशी मकरे तुले ।
दशमी वृश्चिके सिंहे धनुर्मोने चतुर्दशी

vṛṣe kumbhe caturtho ca dvādaśī makare tule |
daśamī vṛścike siṃhe dhanurmone caturdaśī

एता दग्धा न गन्तव्यं पीडादिः किल मानवैः ।
विशाखात्रयमादित्ये पूर्वाषाढात्रये शशी

etā dagdhā na gantavyaṃ pīḍādiḥ kila mānavaiḥ |
viśākhātrayamāditye pūrvāṣāḍhātraye śaśī

धनिष्ठात्रितयं भौमे बुधे वै रेवतीत्रयम् ।
रोहिण्यादित्रयं जीवे शुक्रे पुष्यात्रयं शिव

dhaniṣṭhātritayaṃ bhaume budhe vai revatītrayam |
rohiṇyāditrayaṃ jīve śukre puṣyātrayaṃ śiva

शनिवारे वर्जयेच्च उत्तराफल्गुनीत्रयम् ।
एषु योगेषु चोत्पातमृत्युरोगादिकं भवेत्

śanivāre varjayecca uttarāphalgunītrayam |
eṣu yogeṣu cotpātamṛtyurogādikaṃ bhavet

मूलेऽर्कः श्रवणे चन्द्रः प्रोष्ठपद्युत्तरे कुजः ।
कृत्तिकासु बुधश्चैव गुरौ रुद्र पुनर्वसुः

mūle'rkaḥ śravaṇe candraḥ proṣṭhapadyuttare kujaḥ |
kṛttikāsu budhaścaiva gurau rudra punarvasuḥ

पूर्वफल्गुनी शुक्रे च स्वातिश्चैव शनैश्वरे ।
एतै चामृतयोगाः स्युः सर्वकार्य्यप्रसाधकाः

pūrvaphalgunī śukre ca svātiścaiva śanaiśvare |
etai cāmṛtayogāḥ syuḥ sarvakāryyaprasādhakāḥ

कालं प्रवध्यन्नि शक्तिदा नेष्टमंद ।
पर्वादिस्तु ज्ञेयः कालः कालविशारदैः

kālaṃ pravadhyanni śaktidā neṣṭamaṃda |
parvādistu jñeyaḥ kālaḥ kālaviśāradaiḥ

एकीकृत्याक्षरान्मात्रं नाम्नोः स्त्रीपुंसयोस्त्रिभिः ।
भागे द्विशेषे स्त्रीनाशः पुसः स्यादेकशून्ययोः

ekīkṛtyākṣarānmātraṃ nāmnoḥ strīpuṃsayostribhiḥ |
bhāge dviśeṣe strīnāśaḥ pusaḥ syādekaśūnyayoḥ

विष्कम्भे घटिकाः पंच शूले सप्त प्रकीर्तिताः ।
षड्गण्डे चातिगण्डे च नव व्याघातवज्रयोः

viṣkambhe ghaṭikāḥ paṃca śūle sapta prakīrtitāḥ |
ṣaḍgaṇḍe cātigaṇḍe ca nava vyāghātavajrayoḥ

व्यतीपाते च परिघे वैधृते च दिनेदिने ।
एतै मृत्युयुता ह्येषु सर्वकर्माणि वर्जयेत्

vyatīpāte ca parighe vaidhṛte ca dinedine |
etai mṛtyuyutā hyeṣu sarvakarmāṇi varjayet

हस्तेऽर्कश्च गुरुः पुष्ये अनुराधा बुधे शुभा ।
रोहिणी च शनौ श्रेष्ठा सौमं सोमेन वै शुभम्

haste'rkaśca guruḥ puṣye anurādhā budhe śubhā |
rohiṇī ca śanau śreṣṭhā saumaṃ somena vai śubham

शुक्रे च रेवती श्रेष्ठा अश्विनी मंगले शुभा ।
एतेषु सिद्धियोगा वै सर्वदोषविनाशनाः

śukre ca revatī śreṣṭhā aśvinī maṃgale śubhā |
eteṣu siddhiyogā vai sarvadoṣavināśanāḥ

भार्गवे भरणी चैव सोमे चित्रा वृषध्वज ।
भौमे चै वोत्तराषाढा धनिष्ठा च बुधे हर

bhārgave bharaṇī caiva some citrā vṛṣadhvaja |
bhaume cai vottarāṣāḍhā dhaniṣṭhā ca budhe hara

गुरौ शतभिषा रुद्र शुक्रे वै रोहिणी तथा ।
शनौ च रेवती शम्भो विषयोगाः प्रकीर्त्तिताः

gurau śatabhiṣā rudra śukre vai rohiṇī tathā |
śanau ca revatī śambho viṣayogāḥ prakīrttitāḥ

पुष्यः पुनर्वसुश्चैव रेवती चित्रया सह ।
श्रवणं च धनिष्ठा च हस्ताश्वनीमृगास्तथा

puṣyaḥ punarvasuścaiva revatī citrayā saha |
śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca hastāśvanīmṛgāstathā

कुर्य्याच्छतभिषायां च जातकर्मादि मानवः ।
विशाखा चोत्तरात्रीणि मघार्द्रा भरणी तथा ।
आश्लेषा कृत्तिका रुद्र प्रस्थाने मरणप्रदाः

kuryyācchatabhiṣāyāṃ ca jātakarmādi mānavaḥ |
viśākhā cottarātrīṇi maghārdrā bharaṇī tathā |
āśleṣā kṛttikā rudra prasthāne maraṇapradāḥ