अध्याय 58: सूर्य और ग्रहों के रथ

वक्ष्ये प्रमाणसंस्थाने सूर्य्यादीनां श्रृणुष्व मे ।
योजानानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव

vakṣye pramāṇasaṃsthāne sūryyādīnāṃ śrṛṇuṣva me |
yojānānāṃ sahastrāṇi bhāskarasya ratho nava

ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो वृषभध्वज ।
सार्द्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि च

īśādaṇḍastathaivāsya dviguṇo vṛṣabhadhvaja |
sārddhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni ca

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् ।
त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्नेमिन्यक्षयात्मके

yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam |
trinābhimati pañcāre ṣaṇneminyakṣayātmake

संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम् ।
चत्वारिंशत्सहस्त्राणि द्वितीयोऽक्षो विवस्वतः

saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam |
catvāriṃśatsahastrāṇi dvitīyo'kṣo vivasvataḥ

पञ्चान्यानि तु सार्द्धानि स्यन्दनस्य वृषध्वज ।
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तु युगार्द्धयोः

pañcānyāni tu sārddhāni syandanasya vṛṣadhvaja |
akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tu yugārddhayoḥ

ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धेन ध्रुवाधारे रथस्य वै ।
द्वितीयेऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले

hrasvo'kṣastadyugārddhena dhruvādhāre rathasya vai |
dvitīye'kṣe tu taccakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale

गायत्त्री सबृहत्युष्णिग्जगतीत्रिष्टुबेव च ।
अनुष्टुप्पङ्क्तिरित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो रवेः

gāyattrī sabṛhatyuṣṇigjagatītriṣṭubeva ca |
anuṣṭuppaṅktirityuktāśchandāṃsi harayo raveḥ

धाता क्रतुस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस्तथा ।
रथकृद्ग्रामणीर्हेतिस्तुम्बुरुश्चैत्रमासके

dhātā kratusthalā caiva pulastyo vāsukistathā |
rathakṛdgrāmaṇīrhetistumburuścaitramāsake

अर्य्यमा पुलहश्चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला ।
प्रहेतिः कच्छनीरश्च नारदश्चैव माधवे

aryyamā pulahaścaiva rathaujāḥ puñjikasthalā |
prahetiḥ kacchanīraśca nāradaścaiva mādhave

मित्रोऽत्रिस्तक्षको रक्षः पौरुषेयोऽथ मेनका ।
हाहा रथस्वनश्चैव ज्येष्ठे भानो रथे स्थिताः

mitro'tristakṣako rakṣaḥ pauruṣeyo'tha menakā |
hāhā rathasvanaścaiva jyeṣṭhe bhāno rathe sthitāḥ

वरुणो वसिष्ठो रम्भा सहजन्या कुहुर्बुधः ।
रथचित्रस्तथा शुक्रो वसन्त्याषाढसंज्ञिते

varuṇo vasiṣṭho rambhā sahajanyā kuhurbudhaḥ |
rathacitrastathā śukro vasantyāṣāḍhasaṃjñite

इन्द्रो विश्वावसुः स्त्रोत
एलापत्रस्तथाङ्गिराः ।
प्रम्लोचा च नभस्येते सर्पाश्चार्के तु सन्ति वै

indro viśvāvasuḥ strota
elāpatrastathāṅgirāḥ |
pramlocā ca nabhasyete sarpāścārke tu santi vai

विवस्वानुग्रसेनश्च भृगुरापूरणस्तथा ।
अनुम्लोचाशङ्खपालौ व्याघ्रो भाद्रपदे तथा

vivasvānugrasenaśca bhṛgurāpūraṇastathā |
anumlocāśaṅkhapālau vyāghro bhādrapade tathā

पूषा च सुरुचिर्धाता गौतमोऽथ धनञ्जयः ।
सुषेणोऽन्यो धृताची च वसन्त्याश्वयुजे रवौ

pūṣā ca surucirdhātā gautamo'tha dhanañjayaḥ |
suṣeṇo'nyo dhṛtācī ca vasantyāśvayuje ravau

विश्वावसुर्भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तदा ।
विश्वाची सेनजिच्चापः
कार्त्तिके चाधिकारिणः

viśvāvasurbharadvājaḥ parjanyairāvatau tadā |
viśvācī senajiccāpaḥ
kārttike cādhikāriṇaḥ

अंशुश्च काश्यपस्तार्क्ष्यो महापद्मस्तथोर्वशी ।
चित्रसेनस्तथा विद्युन्मार्गशीर्षाधिकारिणः

aṃśuśca kāśyapastārkṣyo mahāpadmastathorvaśī |
citrasenastathā vidyunmārgaśīrṣādhikāriṇaḥ

क्रतुर्भर्गस्तथोर्णायुः स्फूर्जः कर्कोटकस्तथा ।
अरिष्टनेमिश्चैवान्या पूर्वचित्तिवर्रात्सराः ।
पौषमासे वसन्त्येते सप्त भास्करमण्डले

kraturbhargastathorṇāyuḥ sphūrjaḥ karkoṭakastathā |
ariṣṭanemiścaivānyā pūrvacittivarrātsarāḥ |
pauṣamāse vasantyete sapta bhāskaramaṇḍale

त्वष्टाथ जमदग्निश्च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा ।
ब्रह्मापेतोऽथ ऋतजिद्धृतराष्ट्रश्च सप्तमः ।
माघमासे वसन्त्येते सप्त भास्करमण्डले

tvaṣṭātha jamadagniśca kambalo'tha tilottamā |
brahmāpeto'tha ṛtajiddhṛtarāṣṭraśca saptamaḥ |
māghamāse vasantyete sapta bhāskaramaṇḍale

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्य्यवर्च्चाश्च सत्यजित् ।
विश्वामित्रस्तथा रक्षो यज्ञापेतो हि फाल्गुने

viṣṇuraśvataro rambhā sūryyavarccāśca satyajit |
viśvāmitrastathā rakṣo yajñāpeto hi phālgune

सवितुर्मण्डले ब्रह्मन्विष्णुशक्त्युपबृंहिताः ।
स्तुवन्ति मुनयः सूर्य्यं गन्धर्वैर्गोयते पुरः

saviturmaṇḍale brahmanviṣṇuśaktyupabṛṃhitāḥ |
stuvanti munayaḥ sūryyaṃ gandharvairgoyate puraḥ

नृत्यन्त्योऽप्सरसो यान्ति सूर्य्यस्यानुनिशाचराः ।
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियतेऽभीषुसंग्रहः

nṛtyantyo'psaraso yānti sūryyasyānuniśācarāḥ |
vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate'bhīṣusaṃgrahaḥ

बालखिल्यास्तथैवैनं परिवार्य्य समासते ।
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः

bālakhilyāstathaivainaṃ parivāryya samāsate |
rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ ।
वार्य
ग्रनिद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्यच

vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caratyasau |
vārya
granidravyasambhūto rathaścandrasutasyaca

पिशंगेस्तुरगैर्युक्तः सोऽष्टाभिर्वायुवेगिभिः ।
सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूमिभवैर्हयैः

piśaṃgesturagairyuktaḥ so'ṣṭābhirvāyuvegibhiḥ |
savarūthaḥ sānukarṣo yukto bhūmibhavairhayaiḥ

सोपासङ्गपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान् ।
रथो भूमिसुतस्यापि तप्तकाञ्चनसन्निभः

sopāsaṅgapatākastu śukrasyāpi ratho mahān |
ratho bhūmisutasyāpi taptakāñcanasannibhaḥ

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् भौमस्यापि रथो महान्

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān bhaumasyāpi ratho mahān

पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसंभवैः ।
अष्टाभिः पाण्डरैर्युक्तैर्वाजिभिः काञ्चने रथे

padmarāgāruṇairaśvaiḥ saṃyukto vahnisaṃbhavaiḥ |
aṣṭābhiḥ pāṇḍarairyuktairvājibhiḥ kāñcane rathe

तिष्ठंस्तिष्ठति वर्षं वै राशौराशौ बृहस्पतिः ।
आकाशसम्भवैरश्वैः शवलैः स्यन्दनं युतम्

tiṣṭhaṃstiṣṭhati varṣaṃ vai rāśaurāśau bṛhaspatiḥ |
ākāśasambhavairaśvaiḥ śavalaiḥ syandanaṃ yutam

समारुह्य शनैर्याति मन्दगामी शनैश्चरः ।
स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम्

samāruhya śanairyāti mandagāmī śanaiścaraḥ |
svarbhānosturagā hyaṣṭau bhṛṅgābhā dhūsaraṃ ratham

सकृद्यक्तास्तु भूतेशबहन्त्यविरतं शिव ।
तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः

sakṛdyaktāstu bhūteśabahantyavirataṃ śiva |
tathā keturathasyāśvā aṣṭau te vātaraṃhasaḥ

पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः ।
द्वीपनद्यद्र्युदन्वन्तो भुवनानिहरेस्तनुः

palāladhūmavarṇābhā lākṣārasanibhāruṇāḥ |
dvīpanadyadryudanvanto bhuvanāniharestanuḥ