अध्याय 56: बाहरी द्वीप, उनके राजा और नदियाँ

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य च ।
ज्येष्ठः शान्तभवो नाम शिशिरस्तदन्तरः

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya ca |
jyeṣṭhaḥ śāntabhavo nāma śiśirastadantaraḥ

सुखोदयस्तथा नन्दः शिवः क्षेमक एव च ।
ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते

sukhodayastathā nandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca |
dhruvaśca saptamasteṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te

गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दुन्दुभिस्तथा ।
सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश्चात्र सप्तमः

gomedaścaiva candraśca nārado dundubhistathā |
somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaścātra saptamaḥ

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः ।
अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः

anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ |
amṛtā sukṛtā caiva saptaitāstatra nimnagāḥ

वपुष्मान्शाल्मलस्येशस्तत्सुता वर्षनामकाः ।
श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा

vapuṣmānśālmalasyeśastatsutā varṣanāmakāḥ |
śveto'tha haritaścaiva jīmūto rohitastathā

वैद्युतो मानसश्चैव सप्रभशाचपि सप्तमः ।
कुमुदश्चोन्नतो द्रोणो महिषोऽथ बलाहकः

vaidyuto mānasaścaiva saprabhaśācapi saptamaḥ |
kumudaśconnato droṇo mahiṣo'tha balāhakaḥ

क्रौञ्चः ककुद्मान्ह्येते वै गिरयः सरितस्त्विमाः ।
योनितोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ल विमोचनी

krauñcaḥ kakudmānhyete vai girayaḥ saritastvimāḥ |
yonitoyā vitṛṣṇā ca candrā śukla vimocanī

विधृतिः सप्तमी तासां स्मृताः पापप्रशान्तिदाः ।
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राः श्रृणुष्वतान्

vidhṛtiḥ saptamī tāsāṃ smṛtāḥ pāpapraśāntidāḥ |
jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrāḥ śrṛṇuṣvatān

उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लम्बनो धृतिः ।
प्रभाकरोऽथ कपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः

udbhido veṇumāṃścaiva dvairatho lambano dhṛtiḥ |
prabhākaro'tha kapilastannāmā varṣapaddhatiḥ

विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा ।
कुशेशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः

vidrumo hemaśailaśca dyutimānpuṣpavāṃstathā |
kuśeśayo hariścaiva saptamo mandarācalaḥ

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सन्मतिस्तथा ।
विद्युदभ्रा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः

dhūtapāpā śivā caiva pavitrā sanmatistathā |
vidyudabhrā mahī cānyā sarvapāpaharāstvimāḥ

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः ।
कुशलो मन्दगश्चोष्णः पीवरोऽथोन्धकारकः

krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ |
kuśalo mandagaścoṣṇaḥ pīvaro'thondhakārakaḥ

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता हर ।
क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्ध
कारकः

muniśca dundubhiścaiva saptaite tatsutā hara |
krauñcaśca vāmanaścaiva tṛtīyaścāndha
kārakaḥ

दिवावृत्पञ्चमश्चान्यो दुन्दुभिः पुण्डरीकवान् ।
गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा

divāvṛtpañcamaścānyo dundubhiḥ puṇḍarīkavān |
gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrirmanojavā

ख्यातिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः ।
शाकद्वीपेश्वराद्भव्यात्सप्त पुत्राः प्रजज्ञिरे

khyātiśca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ |
śākadvīpeśvarādbhavyātsapta putrāḥ prajajñire

जलद्श्च कुमारश्च सुकुमारोरुणी बकः ।
कुसुमोदः समोदार्किः सप्तमश्च महाद्रुमः

jaladśca kumāraśca sukumāroruṇī bakaḥ |
kusumodaḥ samodārkiḥ saptamaśca mahādrumaḥ

सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या ।
इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा

sukumārī kumārī ca nalinī dhenukā ca yā |
ikṣuśca veṇukā caiva gabhastī saptamī tathā

शबलात्पुष्करेशाच्च महावीरश्च धातकिः ।
अभूद्वर्षद्वयं चैव मानसोत्तरपर्वतः

śabalātpuṣkareśācca mahāvīraśca dhātakiḥ |
abhūdvarṣadvayaṃ caiva mānasottaraparvataḥ

योजनानां सहस्त्राणि ऊर्द्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।
तावच्चैव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahastrāṇi ūrddhvaṃ pañcāśaducchritaḥ |
tāvaccaiva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः ।
स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते लोकसंस्थितिः

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ |
svādūdakasya purato dṛśyate lokasaṃsthitiḥ

द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता ।
लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुताविस्तृतः ।
तमसा पर्वतो व्याप्तस्तमोऽप्यण्डकटाहतः

dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā |
lokālokastataḥ śailo yojanāyutāvistṛtaḥ |
tamasā parvato vyāptastamo'pyaṇḍakaṭāhataḥ