अध्याय 55: जम्बूद्वीप के वर्ष और भारत के जनपद

मध्ये त्विलावृतो वर्षो भद्राश्वः पूर्वतोऽद्भुतः ।
पूर्वदक्षिणतो वर्षो हिरण्वान्वृषभध्वज

madhye tvilāvṛto varṣo bhadrāśvaḥ pūrvato'dbhutaḥ |
pūrvadakṣiṇato varṣo hiraṇvānvṛṣabhadhvaja

ततः किम्पुरुषो वर्षो मेरोर्दक्षिणतः स्मृतः ।
भारतो दक्षिणे प्रोक्तो हरिर्दक्षिणपश्चिमे

tataḥ kimpuruṣo varṣo merordakṣiṇataḥ smṛtaḥ |
bhārato dakṣiṇe prokto harirdakṣiṇapaścime

पश्चिमे केतुमालश्च रम्यकः पश्चिमोत्तरे ।
उत्तरे च कुरोर्वर्षः कल्पवृक्षसमावृतः

paścime ketumālaśca ramyakaḥ paścimottare |
uttare ca kurorvarṣaḥ kalpavṛkṣasamāvṛtaḥ

सिद्धिः स्वाभाविकी रुद्र वर्जयित्वा तु भारतम् ।
इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तितमान्

siddhiḥ svābhāvikī rudra varjayitvā tu bhāratam |
indradvīpaḥ kaśerumāṃstāmravarṇo gabhastitamān

नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा ।
अयं तुनवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः

nāgadvīpaḥ kaṭāhaśca siṃhalo vāruṇastathā |
ayaṃ tunavamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ

पूर्वे किरातास्तस्यास्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ।
अन्ध्रा दक्षिणतो रुद्र तुरष्कास्त्वपि चोत्तरे

pūrve kirātāstasyāste paścime yavanāḥ sthitāḥ |
andhrā dakṣiṇato rudra turaṣkāstvapi cottare

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तरवासिनः ।
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः

brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaravāsinaḥ |
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ।
वेदस्मृति र्नर्मदा च वरदा सुरसा शिवा

vindhyaśca pāriyātraśca saptātra kulaparvatāḥ |
vedasmṛti rnarmadā ca varadā surasā śivā

तापी पयोष्णी सरयूः कावेरी गोमती तथा ।
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी महानदी

tāpī payoṣṇī sarayūḥ kāverī gomatī tathā |
godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇī mahānadī

केतुमाला ताम्रपर्णो चन्द्रभागा सरस्वती ।
ऋषिकुल्या च कावेरी मृत्तगङ्गा पयस्विनी

ketumālā tāmraparṇo candrabhāgā sarasvatī |
ṛṣikulyā ca kāverī mṛttagaṅgā payasvinī

विदर्भा च शतद्रूश्च नद्यः पापहराः शुभाः ।
आसां पिबन्ति सलिलं मध्यदेशादयो जनाः

vidarbhā ca śatadrūśca nadyaḥ pāpaharāḥ śubhāḥ |
āsāṃ pibanti salilaṃ madhyadeśādayo janāḥ

पाञ्चालाः कुरवो मत्स्या यौधेयाः सपटच्चराः ।
कुन्तयः शूरसेनाश्च मध्यदेशजनाः स्मृताः

pāñcālāḥ kuravo matsyā yaudheyāḥ sapaṭaccarāḥ |
kuntayaḥ śūrasenāśca madhyadeśajanāḥ smṛtāḥ

वृषध्वज जनाः पाद्माः सूतमागधचेदयः ।
काशय
श्च विदेहाश्च पूर्वस्यां कोशलास्तथा

vṛṣadhvaja janāḥ pādmāḥ sūtamāgadhacedayaḥ |
kāśaya
śca videhāśca pūrvasyāṃ kośalāstathā

कलिंगवंगपुण्ड्रांगा वैदर्भा मूलकास्तथा ।
विन्ध्यान्तर्निलया देशाः पूर्वदक्षिणतः स्मृताः

kaliṃgavaṃgapuṇḍrāṃgā vaidarbhā mūlakāstathā |
vindhyāntarnilayā deśāḥ pūrvadakṣiṇataḥ smṛtāḥ

पुलन्दाश्मकजीमूतनयराष्ट्रनिवासिनः ।
कर्णा
टकम्बोजघणा दक्षिणापथवासिनः

pulandāśmakajīmūtanayarāṣṭranivāsinaḥ |
karṇā
ṭakambojaghaṇā dakṣiṇāpathavāsinaḥ

अम्बष्ठद्रविडा लाटाः काम्बोजाः स्त्रीमुखाः शकाः ।
आनर्त्तवासिनश्चैव ज्ञेया यक्षिणपश्चिमे

ambaṣṭhadraviḍā lāṭāḥ kāmbojāḥ strīmukhāḥ śakāḥ |
ānarttavāsinaścaiva jñeyā yakṣiṇapaścime

स्त्रीराज्याः सैन्धवा म्लेच्छा नास्ति का यवनास्तथा ।
पश्चिमेन च विज्ञेया माथुरा नैषधैः सह

strīrājyāḥ saindhavā mlecchā nāsti kā yavanāstathā |
paścimena ca vijñeyā māthurā naiṣadhaiḥ saha

माण्डव्याश्च तुषाराश्च मूलिकाश्वमुखाः खशाः ।
महाकेशा महानादा देशास्तूत्तरपश्चिमे

māṇḍavyāśca tuṣārāśca mūlikāśvamukhāḥ khaśāḥ |
mahākeśā mahānādā deśāstūttarapaścime

लम्ब
का स्तननागाश्च माद्रगान्धारबाह्लिकाः ।
हिमाचलालया म्लेच्छा उदीचीं दिशमाश्रिताः

lamba
kā stananāgāśca mādragāndhārabāhlikāḥ |
himācalālayā mlecchā udīcīṃ diśamāśritāḥ

त्रिगर्त्तनीलकोलात
ब्रह्मपुत्राः सटङ्कणाः ।
अभीषाहाः सकाश्मीरा उदक्पर्वेण कीर्त्तिताः

trigarttanīlakolāta
brahmaputrāḥ saṭaṅkaṇāḥ |
abhīṣāhāḥ sakāśmīrā udakparveṇa kīrttitāḥ