अध्याय 54: प्रियव्रत के पुत्र और सात द्वीप

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान्ध्युतिमांस्तथा ।
मेधामेधातिथिर्भव्यः शबलः पुत्र एव च

agnīdhraścāgnibāhuśca vapuṣmāndhyutimāṃstathā |
medhāmedhātithirbhavyaḥ śabalaḥ putra eva ca

ज्योतिष्मान्दशमो जातः पुत्रा ह्येते प्रियव्रतात् ।
मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः

jyotiṣmāndaśamo jātaḥ putrā hyete priyavratāt |
medhāgnibāhuputrāstu trayo yogaparāyaṇāḥ

जातिस्मरा महाभागा नैराज्याय मनो दधुः ।
विभज्य सप्त द्वीपानि सप्तानां प्रददौ नृपः

jātismarā mahābhāgā nairājyāya mano dadhuḥ |
vibhajya sapta dvīpāni saptānāṃ pradadau nṛpaḥ

योजनानां प्रमाणेन पञ्चाशत्कोटिराप्लुता ।
जलोपरि मही याता नौरिवास्ते सरिज्जले

yojanānāṃ pramāṇena pañcāśatkoṭirāplutā |
jalopari mahī yātā naurivāste sarijjale

जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश्चापरो हर ।
कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः

jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaścāparo hara |
kuśaḥ krauñcastathā śākaḥ puṣkaraścaiva saptamaḥ

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः ।
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दाधिदुग्धजलैः समम्

ete dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ |
lavaṇekṣusurāsarpirdādhidugdhajalaiḥ samam

द्वीपात्तु द्विगुणो द्वीपः समुद्रश्च वृषध्वज ।
जम्बूद्वीपे स्थितो मेरुर्लक्षयोजनविस्तृतः

dvīpāttu dviguṇo dvīpaḥ samudraśca vṛṣadhvaja |
jambūdvīpe sthito merurlakṣayojanavistṛtaḥ

चतुरशीतिसाहस्त्रैर्योजनैरस्य चोच्छ्रयः ।
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वत्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः

caturaśītisāhastrairyojanairasya cocchrayaḥ |
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastāddvatriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ

अधः षोडशसाहस्त्रः कर्णिकाकारसंस्थितः ।
हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे

adhaḥ ṣoḍaśasāhastraḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ |
himavānhemakūṭaśca niṣadhaścāsya dakṣiṇe

नीलः श्वेतश्च श्रृंगी च उत्तरे वर्षपर्वताः ।
प्लक्षादिषु नरा रुद्र ये वसन्ति सनातनाः

nīlaḥ śvetaśca śrṛṃgī ca uttare varṣaparvatāḥ |
plakṣādiṣu narā rudra ye vasanti sanātanāḥ

शङ्कराथ न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन ।
जम्बूद्वीपेश्वरात्पुत्रा ह्यग्रीध्नादभवन्नव

śaṅkarātha na teṣvasti yugāvasthā kathañcana |
jambūdvīpeśvarātputrā hyagrīdhnādabhavannava

नाभिः किंपुरुषश्चैव हरिवर्षमिला वृतः ।
रम्यो हिरण्मयाख्यश्च कुरुर्भद्राश्व एव च

nābhiḥ kiṃpuruṣaścaiva harivarṣamilā vṛtaḥ |
ramyo hiraṇmayākhyaśca kururbhadrāśva eva ca

केतुमालो नृपस्तेभ्यस्तत्संज्ञान् खण्डकान्ददौ ।
नाभेस्तु मेरुदेव्यां तु पुत्रोऽभूदृषभो हर

ketumālo nṛpastebhyastatsaṃjñān khaṇḍakāndadau |
nābhestu merudevyāṃ tu putro'bhūdṛṣabho hara

तत्पुत्रो भरतो नाम शालग्रामे स्थितो व्रती ।
सुमतिर्भरतस्याभूत्तत्पुत्रस्तैजसोऽभवत्

tatputro bharato nāma śālagrāme sthito vratī |
sumatirbharatasyābhūttatputrastaijaso'bhavat

इन्द्रद्युम्नश्च तत्पुत्रः परमेष्ठी ततः स्मृतः ।
प्रतीहारश्चतत्पुत्रः प्रतिहर्त्ता तदात्मजः

indradyumnaśca tatputraḥ parameṣṭhī tataḥ smṛtaḥ |
pratīhāraścatatputraḥ pratiharttā tadātmajaḥ

सुतस्तस्मादथै जातः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः ।
पृथुश्च तत्सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः स्मृतः

sutastasmādathai jātaḥ prastārastatsuto vibhuḥ |
pṛthuśca tatsuto nakto naktasyāpi gayaḥ smṛtaḥ

नरो गयस्य तनयस्तत्पुत्रोभुद्विराडगतः ।
ततो धीमान्महातेजा भौवनस्तस्य चात्मजः

naro gayasya tanayastatputrobhudvirāḍagataḥ |
tato dhīmānmahātejā bhauvanastasya cātmajaḥ

त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजा रजस्तस्याप्यभूत्सुतः ।
शतजिद्रजसस्तस्य विष्वग्ज्योतिः सुतः स्मृतः

tvaṣṭā tvaṣṭuśca virajā rajastasyāpyabhūtsutaḥ |
śatajidrajasastasya viṣvagjyotiḥ sutaḥ smṛtaḥ