अध्याय 49: वर्ण और चारों आश्रमों के धर्म

सर्गादिकृद्धरिश्चैव पूज्यः स्वायम्भुवादिभिः ।
विप्राद्यैः स्वेन धर्मेण तद्धर्मं व्यास वै श्रृणु

sargādikṛddhariścaiva pūjyaḥ svāyambhuvādibhiḥ |
viprādyaiḥ svena dharmeṇa taddharmaṃ vyāsa vai śrṛṇu

यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः ।
अध्यापनञ्चाध्ययनं षट् कर्माणिद्विजोत्तमे

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigrahaḥ |
adhyāpanañcādhyayanaṃ ṣaṭ karmāṇidvijottame

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः ।
दण्डस्तस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣattriyavaiśyayoḥ |
daṇḍastasya kṛṣirvaiśyasya śasyate

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् ।
कारुकर्म तथाऽऽजीवोपाकयज्ञोऽपि धर्मतः

śuśrūṣaiva dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmasādhanam |
kārukarma tathā''jīvopākayajño'pi dharmataḥ

भिक्षाचर्य्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च ।
सन्ध्याकर्माग्निकार्य्यञ्च धर्मोऽयं ब्रह्मचारिणः

bhikṣācaryyātha śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca |
sandhyākarmāgnikāryyañca dharmo'yaṃ brahmacāriṇaḥ

सर्वेषामाश्रमाणां च द्वैविध्यं तु चतुर्विधम् ।
ब्रह्मचार्य्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः

sarveṣāmāśramāṇāṃ ca dvaividhyaṃ tu caturvidham |
brahmacāryyupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ

योऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् ।
उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः

yo'dhītya vidhivadvedān gṛhasthāśramamāvrajet |
upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ

अग्नयोऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् ।
गृहस्थस्य समासेन धर्मोऽयं द्विजसत्तम

agnayo'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārcanam |
gṛhasthasya samāsena dharmo'yaṃ dvijasattama

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् ।
कुटुम्बभरणे युक्तः साधकोऽसौ गृही भवेत्

udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet |
kuṭumbabharaṇe yuktaḥ sādhako'sau gṛhī bhavet

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्य्याधनादिकम् ।
एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः

ṛṇāni trīṇyapākṛtya tyaktvā bhāryyādhanādikam |
ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa maukṣikaḥ

भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च ।
संविभागो यथान्यायं धर्मोऽयं वनवासिनः

bhūmau mūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca |
saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmo'yaṃ vanavāsinaḥ

तपस्तप्यति योऽरण्ये यजेद्देवाञ्जुहोति च ।
स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसोत्तमः

tapastapyati yo'raṇye yajeddevāñjuhoti ca |
svādhyāye caiva nirato vanasthastāpasottamaḥ

तपसा कर्शितोऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।
सन्यासी स हि विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

tapasā karśito'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet |
sanyāsī sa hi vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः ।
ज्ञानाय वर्त्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

yogābhyāsarato nityamārurukṣurjitendriyaḥ |
jñānāya varttate bhikṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः ।
सम्यक् चन्दनम् सम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते

yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ |
samyak candanam sampannaḥ sa yogī bhikṣurucyate

भैक्ष्यं श्रुतं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः ।
सम्यक् च ज्ञानवैराग्यं धर्मोऽयं भिक्षुके मतः

bhaikṣyaṃ śrutaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ |
samyak ca jñānavairāgyaṃ dharmo'yaṃ bhikṣuke mataḥ

ज्ञानसन्यासिनः केचिद्वेदसन्यासिनोऽपरे ।
कर्मसन्यासिनः केचित्त्रिविधः पारमेष्ठिकः

jñānasanyāsinaḥ kecidvedasanyāsino'pare |
karmasanyāsinaḥ kecittrividhaḥ pārameṣṭhikaḥ

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः क्षत्त्र एवं च ।
तृतीयोऽन्त्याश्रमी प्रोक्तो योगमूर्त्तिंसमास्थितः

yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ kṣattra evaṃ ca |
tṛtīyo'ntyāśramī prokto yogamūrttiṃsamāsthitaḥ

प्रथमा भावना पूर्वे मोक्षे त्वक्ष
रभावना ।
तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी

prathamā bhāvanā pūrve mokṣe tvakṣa
rabhāvanā |
tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī

धर्मात्संजायते मोक्षो ह्यर्थात्कामोऽभिजायते ।
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम्

dharmātsaṃjāyate mokṣo hyarthātkāmo'bhijāyate |
pravṛttiśca nivṛttiśca dvividhaṃ karma vaidikam

ज्ञानं पूर्वं निवृत्तं स्यात्प्रवृत्तं चाग्निदेवकृत् ।
क्षमा दमो दया दानमलोभा
भ्यास एव च

jñānaṃ pūrvaṃ nivṛttaṃ syātpravṛttaṃ cāgnidevakṛt |
kṣamā damo dayā dānamalobhā
bhyāsa eva ca

आर्जवं चान्सूया च तीर्थानुसरणं तथा ।
सत्यं संतोष आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः

ārjavaṃ cānsūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā |
satyaṃ saṃtoṣa āstikyaṃ tathā cendriyanigrahaḥ

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ।
अहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमरूक्षता

devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ |
ahiṃsā priyavāditvamapaiśunyamarūkṣatā

एते आश्रमिका धर्माश्चतुर्वर्ण्यं ब्रवीम्यतः ।
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

ete āśramikā dharmāścaturvarṇyaṃ bravīmyataḥ |
prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām

स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधरममनुवर्त्तताम्

sthānamaindraṃ kṣattriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām |
vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharamamanuvarttatām

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारे च वर्त्तताम् ।
अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्

gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāre ca varttatām |
aṣṭāśītisahastrāṇāmṛṣīṇāmūrddhvaretasām

स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव वन
वासिनाम् ।
सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्थानं तद्वै वनौकसाम्

smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva vana
vāsinām |
saptarṣoṇāṃ tu yatsthānaṃ sthānaṃ tadvai vanaukasām

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्द्ध्वरेतसाम् ।
आनन्दं ब्रह्म तत्स्थानं यस्मान्नावर्त्तते मुनिः

yatīnāṃ yatacittānāṃ nyāsināmūrddhvaretasām |
ānandaṃ brahma tatsthānaṃ yasmānnāvarttate muniḥ

योगिनाममृतस्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् ।
आनन्दमैश्वरं यस्मान्मुक्तो नावर्त्तते नरः

yogināmamṛtasthānaṃ vyomākhyaṃ paramākṣaram |
ānandamaiśvaraṃ yasmānmukto nāvarttate naraḥ

मुक्तिरष्टाङ्गविज्ञानात्संक्षेपात्तद्वदे श्रृणु ।
यमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंसनम्

muktiraṣṭāṅgavijñānātsaṃkṣepāttadvade śrṛṇu |
yamāḥ pañca tvahiṃsādyā ahiṃsā prāṇyahiṃsanam

सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वाग्रहं परम् ।
अमैथुनं ब्रह्मचर्य्यं सर्वत्यागोऽपरिग्रहः

satyaṃ bhūtahitaṃ vākyamasteyaṃ svāgrahaṃ param |
amaithunaṃ brahmacaryyaṃ sarvatyāgo'parigrahaḥ

नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्यमाभ्यन्तरं द्विधा ।
शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चोंद्रियनिग्रहः

niyamāḥ pañca satyādyā bāhyamābhyantaraṃ dvidhā |
śaucaṃ tuṣṭiśca santoṣastapaścoṃdriyanigrahaḥ

स्वाध्यायः स्यान्मन्त्रजापः प्रणिधानं हरेर्यजिः ।
आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः

svādhyāyaḥ syānmantrajāpaḥ praṇidhānaṃ hareryajiḥ |
āsanaṃ padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ

मन्त्रध्यान तो गर्भो विपरीतो ह्यगर्भकः ।
एवं द्विधा त्रिधाप्युक्तं पुरणात्पूरकः स च

mantradhyāna to garbho viparīto hyagarbhakaḥ |
evaṃ dvidhā tridhāpyuktaṃ puraṇātpūrakaḥ sa ca

कुम्भको निश्चलत्वाच्च रेचनाद्रेचकस्त्रिधा ।
लघुर्द्वादशमात्रः स्याच्चतुर्विंशतिकः परः

kumbhako niścalatvācca recanādrecakastridhā |
laghurdvādaśamātraḥ syāccaturviṃśatikaḥ paraḥ

षट्त्रिंशन्मात्रिकः श्रेष्ठः प्रत्याहारश्च रोधनम् ।
ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्याद्धारणा मनसो धृतिः

ṣaṭtriṃśanmātrikaḥ śreṣṭhaḥ pratyāhāraśca rodhanam |
brahmātmacintā dhyānaṃ syāddhāraṇā manaso dhṛtiḥ

अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः ।
अहमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम्

ahaṃ brahmetyavasthānaṃ samādhirbrahmaṇaḥ sthitiḥ |
ahamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakam

ब्रह्म विज्ञानमानन्दः स तत्त्वमसि केवलम् ।
अहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्म अशरीरमानिन्द्रियम्

brahma vijñānamānandaḥ sa tattvamasi kevalam |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ brahma aśarīramānindriyam

अहम्मनोबुद्धिमहदहङ्कारादिवर्जितम् ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियुक्तज्योतिस्तदीयकम्

ahammanobuddhimahadahaṅkārādivarjitam |
jāgratsvapnasuṣuptyādiyuktajyotistadīyakam

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ।
योऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमखण्डितम् ।
इति ध्यायन्विमुच्येत् ब्राह्मणो भवबन्धनात्

nityaṃ śuddhaṃ buddhamuktaṃ satyamānandamadvayam |
yo'sāvādityapuruṣaḥ so'sāvahamakhaṇḍitam |
iti dhyāyanvimucyet brāhmaṇo bhavabandhanāt