अध्याय 47: प्रासाद, उनके माप, मण्डप और परिसर

प्रासादानां लक्षणं च वक्ष्ये शौनक तच्छृणु ।
चतुः षष्टिपदं कृत्वा दिग्विदिक्षूपलक्षितम्

prāsādānāṃ lakṣaṇaṃ ca vakṣye śaunaka tacchṛṇu |
catuḥ ṣaṣṭipadaṃ kṛtvā digvidikṣūpalakṣitam

चतुष्कोणं चतुर्भिश्च द्वाराणि सूर्य्यसंख्यया ।
चत्वारिंशाष्टभिश्चैव भित्तीनां कल्पना भवेत्

catuṣkoṇaṃ caturbhiśca dvārāṇi sūryyasaṃkhyayā |
catvāriṃśāṣṭabhiścaiva bhittīnāṃ kalpanā bhavet

ऊर्द्ध्वक्षेत्रसमा जङ्घा जङ्घार्धद्विगुणं भवेत् ।
गर्भविस्तारविस्तीर्णः शुकाङ्घ्रिश्च विधीयते

ūrddhvakṣetrasamā jaṅghā jaṅghārdhadviguṇaṃ bhavet |
garbhavistāravistīrṇaḥ śukāṅghriśca vidhīyate

तत्त्रिभागेन कर्त्तव्यः पञ्चभागेन वा पुनः ।
निर्गमस्तु शुकाङ्घ्रेश्च उच्छ्रायः शिखरार्द्धगः

tattribhāgena karttavyaḥ pañcabhāgena vā punaḥ |
nirgamastu śukāṅghreśca ucchrāyaḥ śikharārddhagaḥ

चतुर्द्धा शिखरं कृत्वा त्रिभागे वेदिबन्धनम् ।
चतुर्थे पुनरस्यैव कण्ठमामूलसाधनम्

caturddhā śikharaṃ kṛtvā tribhāge vedibandhanam |
caturthe punarasyaiva kaṇṭhamāmūlasādhanam

अथ वापि समं वास्तुं कृत्वा षोडशभागिकम् ।
तस्य मध्ये चतुर्भागमादौ गर्भं तु कारयेत्

atha vāpi samaṃ vāstuṃ kṛtvā ṣoḍaśabhāgikam |
tasya madhye caturbhāgamādau garbhaṃ tu kārayet

चतुर्भागेन भित्तीनामुच्छ्रायः स्यात्प्रमाणतः

caturbhāgena bhittīnāmucchrāyaḥ syātpramāṇataḥ

द्विगुणः शिखरोच्छ्रायो भित्त्युच्छायाच्च मानतः ।
शिखरार्द्धस्य चार्द्धेन विधेयास्तु प्रदक्षिणाः

dviguṇaḥ śikharocchrāyo bhittyucchāyācca mānataḥ |
śikharārddhasya cārddhena vidheyāstu pradakṣiṇāḥ

चतुर्दिक्षु तथा ज्ञेयो निर्गमस्तुः तथा बुधैः ।
पञ्चभागेन संभज्य गर्भमानं विचक्षणः

caturdikṣu tathā jñeyo nirgamastuḥ tathā budhaiḥ |
pañcabhāgena saṃbhajya garbhamānaṃ vicakṣaṇaḥ

भागमेकं गृहीत्वा तु निर्गमं क्लपयेत्पुनः ।
गर्भसूत्रसमो भागादग्रतो मुखमण्डपः

bhāgamekaṃ gṛhītvā tu nirgamaṃ klapayetpunaḥ |
garbhasūtrasamo bhāgādagrato mukhamaṇḍapaḥ

एतत्सामान्यमुद्दिष्टं प्रासादस्य हि लक्षणम् ।
लिङ्गमानमथो वक्ष्ये पीठो लिङ्गसमो भवेत्

etatsāmānyamuddiṣṭaṃ prāsādasya hi lakṣaṇam |
liṅgamānamatho vakṣye pīṭho liṅgasamo bhavet

द्विगुणेन भवेद्रर्भः समन्ताच्छौनक ध्रुवम् ।
तद्द्विधा च भवेद्भीतिर्जंघा तद्विस्तरार्द्धगा

dviguṇena bhavedrarbhaḥ samantācchaunaka dhruvam |
taddvidhā ca bhavedbhītirjaṃghā tadvistarārddhagā

द्विगुणं शिखरं प्रोक्तं जङ्घायाश्चैव शौनक ।
पीठगर्भावरं कर्म तन्मानेन शुकाङ्घ्रिकम्

dviguṇaṃ śikharaṃ proktaṃ jaṅghāyāścaiva śaunaka |
pīṭhagarbhāvaraṃ karma tanmānena śukāṅghrikam

निर्गमस्तु समाख्यातः शेषं पूर्ववदेव तु ।
लिंगमानं स्मृतं ह्येतद्द्वारमानमथोच्यते

nirgamastu samākhyātaḥ śeṣaṃ pūrvavadeva tu |
liṃgamānaṃ smṛtaṃ hyetaddvāramānamathocyate

कराग्रं वेदवत्कृत्वा द्वारं भागाष्टमं भवेत् ।
विस्तरेण समाख्यातं द्विगुणंस्वेच्छया भवेत्

karāgraṃ vedavatkṛtvā dvāraṃ bhāgāṣṭamaṃ bhavet |
vistareṇa samākhyātaṃ dviguṇaṃsvecchayā bhavet

द्वारवत्पीठमध्ये तु शेषं शुषिरकं भवेत् ।
पादिकं शेषिकं भित्तिर्द्वारार्द्धेन परिग्रहात्

dvāravatpīṭhamadhye tu śeṣaṃ śuṣirakaṃ bhavet |
pādikaṃ śeṣikaṃ bhittirdvārārddhena parigrahāt

तद्विस्तारसमा जङ्घा शिखरं द्विगुणं भवेत् ।
शुकाङ्घ्रिः पूर्ववज्ज्ञेया निर्गमोच्छ्रायकं भवेत्

tadvistārasamā jaṅghā śikharaṃ dviguṇaṃ bhavet |
śukāṅghriḥ pūrvavajjñeyā nirgamocchrāyakaṃ bhavet

मण्डपे मानमेतत्तु स्वरूपं चापरं वदे ।
त्रैवेदं कारयेत्क्षेत्रं यत्र तिष्ठन्ति देवताः

maṇḍape mānametattu svarūpaṃ cāparaṃ vade |
traivedaṃ kārayetkṣetraṃ yatra tiṣṭhanti devatāḥ

इत्थं कृतेन मानेन बाह्यभागविनिर्गतम् ।
नेमिः पादेन विस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः

itthaṃ kṛtena mānena bāhyabhāgavinirgatam |
nemiḥ pādena vistīrṇā prāsādasya samantataḥ

गर्भं तु द्विगुणं कुर्य्यान्नेम्या मानं भवेदिह ।
स एव भित्तेरुत्सेधो शिखरो द्विगुणो मतः

garbhaṃ tu dviguṇaṃ kuryyānnemyā mānaṃ bhavediha |
sa eva bhitterutsedho śikharo dviguṇo mataḥ

प्रासादानां च वक्ष्यामि मानं योनिं च मानतः ।
वैराजः पुष्पकाख्यश्च कैलासो मालिकाह्वयः

prāsādānāṃ ca vakṣyāmi mānaṃ yoniṃ ca mānataḥ |
vairājaḥ puṣpakākhyaśca kailāso mālikāhvayaḥ

त्रिविष्टपं च पञ्चैते प्रासादाः सर्वयोनयः ।
प्रथमश्चतुरश्रो हि द्वितीयस्तु तदायतः

triviṣṭapaṃ ca pañcaite prāsādāḥ sarvayonayaḥ |
prathamaścaturaśro hi dvitīyastu tadāyataḥ

वृत्तो वृत्तायतश्चान्योऽष्टाश्रश्चेह च पञ्चमः ।
एतेभ्य एव सम्भूताः प्रासादाः सुमनोहराः

vṛtto vṛttāyataścānyo'ṣṭāśraśceha ca pañcamaḥ |
etebhya eva sambhūtāḥ prāsādāḥ sumanoharāḥ

सर्वप्रकृतिभूतेभ्यश्चत्वारिंशत्तथैव च ।
मेरुश्च मन्दरश्चैव विमानश्च तथापरः

sarvaprakṛtibhūtebhyaścatvāriṃśattathaiva ca |
meruśca mandaraścaiva vimānaśca tathāparaḥ

भद्रकः सर्वता भद्रो रुचको नन्दनस्तथा ।
नन्दिवर्द्धनसंज्ञश्च श्रीवत्सश्च नवेत्यमी

bhadrakaḥ sarvatā bhadro rucako nandanastathā |
nandivarddhanasaṃjñaśca śrīvatsaśca navetyamī

चतुरश्राः समुद्भूता वैराजादिति गम्यताम् ।
वलभी गृहराजश्च शालागृहं च मन्दिरम्

caturaśrāḥ samudbhūtā vairājāditi gamyatām |
valabhī gṛharājaśca śālāgṛhaṃ ca mandiram

विमानं च तथा ब्रह्ममन्दिरं भवनं तथा ।
उत्तम्भं शिबिका वेश्म नवैते पुष्पकोद्भवाः

vimānaṃ ca tathā brahmamandiraṃ bhavanaṃ tathā |
uttambhaṃ śibikā veśma navaite puṣpakodbhavāḥ

वलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मस्तथापरः ।
मुकुली चास्य उष्णीषी शङ्खश्च कलशस्तथा

valayo dundubhiḥ padmo mahāpadmastathāparaḥ |
mukulī cāsya uṣṇīṣī śaṅkhaśca kalaśastathā

गुवावृक्षस्तथान्यश्च वृत्ताः कैलाशसम्भवाः ।
गजोऽथ वृषभो हंसो गरुडः सिंहनामकः

guvāvṛkṣastathānyaśca vṛttāḥ kailāśasambhavāḥ |
gajo'tha vṛṣabho haṃso garuḍaḥ siṃhanāmakaḥ

भूमुखो भूधरश्चैव श्रीजयः पृथिवीधरः ।
वृत्तायताः समुद्भूता नवैते मणिकाह्वयात्

bhūmukho bhūdharaścaiva śrījayaḥ pṛthivīdharaḥ |
vṛttāyatāḥ samudbhūtā navaite maṇikāhvayāt

वज्रं चक्रं तथान्यच्च मुष्टिकं वभ्रुसंज्ञितम् ।
वक्रः स्वस्तिकखड्गौ च गदा श्रीवृक्ष एव च

vajraṃ cakraṃ tathānyacca muṣṭikaṃ vabhrusaṃjñitam |
vakraḥ svastikakhaḍgau ca gadā śrīvṛkṣa eva ca

विजयो नामतः श्वेतस्त्रिविष्टिपसमुद्भवाः ।
त्रिकोणं पद्ममर्द्धेन्दुश्चतुष्कोणं द्विरष्टकम्

vijayo nāmataḥ śvetastriviṣṭipasamudbhavāḥ |
trikoṇaṃ padmamarddhenduścatuṣkoṇaṃ dviraṣṭakam

यत्र तत्र विधातव्यं संस्थानं मण्डपस्य तु ।
राज्यं च विभवश्चैवः ह्यायुर्वर्द्वनमेव च

yatra tatra vidhātavyaṃ saṃsthānaṃ maṇḍapasya tu |
rājyaṃ ca vibhavaścaivaḥ hyāyurvardvanameva ca

पुत्रलाभः स्त्रियः पुष्टिस्त्रिकोणादिक्रमाद्भवेत् ।
कुर्य्याद्धजादिकं ख्यातद्वारि गर्भगृहं तथा

putralābhaḥ striyaḥ puṣṭistrikoṇādikramādbhavet |
kuryyāddhajādikaṃ khyātadvāri garbhagṛhaṃ tathā

मण्डपः समसंख्याभिर्गुणितः सूत्रकस्तथा ।
मण्डपस्य चतुर्थांशाद्भद्रः कार्य्यो विजानता

maṇḍapaḥ samasaṃkhyābhirguṇitaḥ sūtrakastathā |
maṇḍapasya caturthāṃśādbhadraḥ kāryyo vijānatā

स्पर्धागवाक्षकोपेतो निर्गवाक्षोऽथ वा भवेत् ।
सार्द्धभित्तिप्रमाणेन भितिमानेन वा पुनः

spardhāgavākṣakopeto nirgavākṣo'tha vā bhavet |
sārddhabhittipramāṇena bhitimānena vā punaḥ

भित्तेर्द्वैगुण्यतो वापि कर्त्तव्या मण्डपाः क्वचित् ।
प्रासादे मञ्चरी कार्य्या चित्रा विषमभूमिका

bhitterdvaiguṇyato vāpi karttavyā maṇḍapāḥ kvacit |
prāsāde mañcarī kāryyā citrā viṣamabhūmikā

परिमाणविरोधेन रेखावैषम्यभूषिता ।
आधारस्तु चतुर्द्धारश्चतुर्मण्डपशोभितः

parimāṇavirodhena rekhāvaiṣamyabhūṣitā |
ādhārastu caturddhāraścaturmaṇḍapaśobhitaḥ

शतश्रृङ्गसमायुक्तो मेरुः प्रासाद उत्तमः ।
मण्डपास्तस्य कर्त्तव्या भद्रैस्त्रिभिरलङ्कृताः

śataśrṛṅgasamāyukto meruḥ prāsāda uttamaḥ |
maṇḍapāstasya karttavyā bhadraistribhiralaṅkṛtāḥ

गठनाकारमानानां भिन्नाभिन्ना भवन्ति ते ।
कियन्तो येषु चाधारा निराधाराश्च केचन

gaṭhanākāramānānāṃ bhinnābhinnā bhavanti te |
kiyanto yeṣu cādhārā nirādhārāśca kecana

प्रतिच्छन्दकभेदेन प्रासादाः सम्भवन्ति ते ।
अन्योन्यासंस्करास्तेषां घटनानामभेदतः

praticchandakabhedena prāsādāḥ sambhavanti te |
anyonyāsaṃskarāsteṣāṃ ghaṭanānāmabhedataḥ

देवतानां विशेषाय प्रासादा बहवः स्मृताः ।
प्रासादे नियमो नास्ति देवतानां स्वयम्भुवाम्

devatānāṃ viśeṣāya prāsādā bahavaḥ smṛtāḥ |
prāsāde niyamo nāsti devatānāṃ svayambhuvām

तानेव देवतानां च पूर्वमानेन कारयेत् ।
चतुरश्रायतास्तत्त्र चतुष्कोणसमन्विताः

tāneva devatānāṃ ca pūrvamānena kārayet |
caturaśrāyatāstattra catuṣkoṇasamanvitāḥ

चन्द्रशालान्विता कार्य्या भेरीशिखरसंयुता ।
पुरतो वाहनानां च कर्त्तव्या लग्न
मण्डपाः

candraśālānvitā kāryyā bherīśikharasaṃyutā |
purato vāhanānāṃ ca karttavyā lagna
maṇḍapāḥ

नाट्यशाला च कर्त्तव्या द्वारदेशसमाश्रया ।
प्रसादे देवतानां च कार्य्या दिक्षु विदिक्ष्वपि

nāṭyaśālā ca karttavyā dvāradeśasamāśrayā |
prasāde devatānāṃ ca kāryyā dikṣu vidikṣvapi

द्वारपालाश्च कर्त्तव्या मुख्या गत्वा पृथक् पृथक् ।
किञ्चिददूरतः कार्य्या मठास्तत्रोपजीविनाम्

dvārapālāśca karttavyā mukhyā gatvā pṛthak pṛthak |
kiñcidadūrataḥ kāryyā maṭhāstatropajīvinām

प्रावृता जगती कार्य्या फलपुष्पजलान्विता ।
प्रसादेषु सुरांस्थाप्य पूजाभिः पूजयेन्नरः ।
वासुदेवः सर्वदेवः सर्वभाक् तद्गृहादिकृत्

prāvṛtā jagatī kāryyā phalapuṣpajalānvitā |
prasādeṣu surāṃsthāpya pūjābhiḥ pūjayennaraḥ |
vāsudevaḥ sarvadevaḥ sarvabhāk tadgṛhādikṛt