अध्याय 46: वास्तु: इक्यासी पद और गृहविन्यास

वास्तुं संक्षेपतो वक्ष्ये गृहादौ विघ्ननाशनम् ।
ईशानकोणादारभ्य ह्येकाशीतिपदे यजेत्

vāstuṃ saṃkṣepato vakṣye gṛhādau vighnanāśanam |
īśānakoṇādārabhya hyekāśītipade yajet

ईशाने च शिरः पादौ नैर्ऋतेऽग्न्यनिले करौ ।
आवासवासवेश्मादौ पुरे ग्रामे वणिक्पथे

īśāne ca śiraḥ pādau nairṛte'gnyanile karau |
āvāsavāsaveśmādau pure grāme vaṇikpathe

प्रासादारामदुर्गेषु देवालयमठेषु च ।
द्वाविंशति सुरान्बाह्ये तदन्तश्च त्रयोदश

prāsādārāmadurgeṣu devālayamaṭheṣu ca |
dvāviṃśati surānbāhye tadantaśca trayodaśa

ईशश्चैवाथ पर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः ।
सूर्य्यः सत्यो भृगुश्चैव आकाशो वायुरेव च

īśaścaivātha parjanyo jayantaḥ kuliśāyudhaḥ |
sūryyaḥ satyo bhṛguścaiva ākāśo vāyureva ca

पूषा च वितथश्चैव ग्रहक्षेत्रयमावुभौ ।
गन्धर्वी भृगुराजस्तु मृगः पितृगणस्तथा

pūṣā ca vitathaścaiva grahakṣetrayamāvubhau |
gandharvī bhṛgurājastu mṛgaḥ pitṛgaṇastathā

दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो गणाधिपः ।
असुरः शेषपापौ
च रोगो ।डहिमुख
एव च

dauvāriko'tha sugrīvaḥ puṣpadanto gaṇādhipaḥ |
asuraḥ śeṣapāpau
ca rogo |ḍahimukha
eva ca

भल्लाटः सोमसर्पौ च अदितिश्चदितिस्तथा ।
बहिर्द्वात्रिंशदेते तु तदन्तश्चतुरः श्रृणु

bhallāṭaḥ somasarpau ca aditiścaditistathā |
bahirdvātriṃśadete tu tadantaścaturaḥ śrṛṇu

ईशानादिचतुष्कोणसंस्थितान्पूजयेद्धुधः ।
आपश्चैवाथ सावित्री जयो रुद्रस्तथैव च

īśānādicatuṣkoṇasaṃsthitānpūjayeddhudhaḥ |
āpaścaivātha sāvitrī jayo rudrastathaiva ca

मध्ये नवपदे ब्रह्मा तस्याष्टौ च समीपगान् ।
देवानेकोत्तरानेतान्पूर्वादौ नामतः श्रृणु

madhye navapade brahmā tasyāṣṭau ca samīpagān |
devānekottarānetānpūrvādau nāmataḥ śrṛṇu

अर्य्यमा सविता चैव विवस्वान्विबुधाधिपः ।
मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधरः क्रमात्

aryyamā savitā caiva vivasvānvibudhādhipaḥ |
mitro'tha rājayakṣmā ca tathā pṛthvīdharaḥ kramāt

अष्टमश्चापवत्सश्च परितो ब्रह्मणः स्मृताः ।
ईशानकोणादारभ्य दुर्गे च
वंश उच्यते

aṣṭamaścāpavatsaśca parito brahmaṇaḥ smṛtāḥ |
īśānakoṇādārabhya durge ca
vaṃśa ucyate

आग्नेयकोणादारभ्य वंशो भवति दुर्द्धरः ।
अदितिं हिमवन्तं च जयन्तं च इदं त्रयम्

āgneyakoṇādārabhya vaṃśo bhavati durddharaḥ |
aditiṃ himavantaṃ ca jayantaṃ ca idaṃ trayam

नायिका कालिका नाम शक्राद्गन्धर्वगाः पुनः ।
वास्तुदेवान्पूजयित्वा गृहप्रासादकृद्भवेत्

nāyikā kālikā nāma śakrādgandharvagāḥ punaḥ |
vāstudevānpūjayitvā gṛhaprāsādakṛdbhavet

सुरेज्यः पुरतः कार्यो यस्याग्नेय्यां महानसम् ।
कपिनिर्गमने येन पूर्वतः सत्रमण्डपम्

surejyaḥ purataḥ kāryo yasyāgneyyāṃ mahānasam |
kapinirgamane yena pūrvataḥ satramaṇḍapam

गन्धपुष्पगृहं कार्य्यमैशान्यां पट्टसंयुतम् ।
भाण्डागारं च कौबेर्य्यां गोष्ठागारं च वायवे

gandhapuṣpagṛhaṃ kāryyamaiśānyāṃ paṭṭasaṃyutam |
bhāṇḍāgāraṃ ca kauberyyāṃ goṣṭhāgāraṃ ca vāyave

उदगाश्रयं च वारुण्यां वातायनसमन्वितम् ।
समित्कुशेन्धनस्थानमायुधानां च नैर्ऋते

udagāśrayaṃ ca vāruṇyāṃ vātāyanasamanvitam |
samitkuśendhanasthānamāyudhānāṃ ca nairṛte

अभ्यागतालयं रम्यसशय्यासनपादुकम् ।
तोयाग्निदीपसद्भृत्यैर्युक्तं दक्षिणतो भवेत्

abhyāgatālayaṃ ramyasaśayyāsanapādukam |
toyāgnidīpasadbhṛtyairyuktaṃ dakṣiṇato bhavet

गृहान्तराणि सर्वाणि सजलैः कदलीगृहैः ।
पञ्चवर्णैश्च कुसुमैः शोभितानि प्रकल्पयेत्

gṛhāntarāṇi sarvāṇi sajalaiḥ kadalīgṛhaiḥ |
pañcavarṇaiśca kusumaiḥ śobhitāni prakalpayet

प्राकारं तद्बहिर्दद्यात्पञ्चहस्तप्रमाणतः ।
एवं विष्ण्वाश्रमं कुर्य्याद्वनैश्चोपवनैर्युतम्

prākāraṃ tadbahirdadyātpañcahastapramāṇataḥ |
evaṃ viṣṇvāśramaṃ kuryyādvanaiścopavanairyutam

चतुः षष्टिपदो वास्तुः प्रासादादौ प्रपूजितः ।
मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा द्विपदास्त्वर्य्यमादयः

catuḥ ṣaṣṭipado vāstuḥ prāsādādau prapūjitaḥ |
madhye catuṣpado brahmā dvipadāstvaryyamādayaḥ

कर्णे चैवाथ शिख्याद्यास्तथा देवाः प्रकीर्त्तिताः ।
तेभ्यो ह्युभयतः सार्द्धादन्येऽपि द्विपदाः सुराः

karṇe caivātha śikhyādyāstathā devāḥ prakīrttitāḥ |
tebhyo hyubhayataḥ sārddhādanye'pi dvipadāḥ surāḥ

चतुः षष्टिपदा देवा इत्येवं परिकीर्त्तिताः ।
चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी

catuḥ ṣaṣṭipadā devā ityevaṃ parikīrttitāḥ |
carakī ca vidārī ca pūtanā pāparākṣasī

ईशानाद्यास्ततो बाह्ये देवाद्या हेतुकादयः ।
हैतुकस्त्रिपुरान्तश्च अग्निवेतालकौ यमः

īśānādyāstato bāhye devādyā hetukādayaḥ |
haitukastripurāntaśca agnivetālakau yamaḥ

अग्निजिह्वः कालकश्च करालो ह्योकपादकः ।
ऐशान्यां भीमरूपस्तु पाताले प्रेतनायकः

agnijihvaḥ kālakaśca karālo hyokapādakaḥ |
aiśānyāṃ bhīmarūpastu pātāle pretanāyakaḥ

आकाशे गन्धमाली स्यात्क्षेत्रपालांस्ततो यजेत् ।
विस्ताराभिहतं दैर्घ्यं राशिं वास्तोस्तु कारयेत्

ākāśe gandhamālī syātkṣetrapālāṃstato yajet |
vistārābhihataṃ dairghyaṃ rāśiṃ vāstostu kārayet

कृत्वा च वसुभिर्भागं शेषं बद्धा यमादिशेत् ।
पुनर्गुणितमष्टाभिर्ऋक्षभागं तु भाजयेत्

kṛtvā ca vasubhirbhāgaṃ śeṣaṃ baddhā yamādiśet |
punarguṇitamaṣṭābhirṛkṣabhāgaṃ tu bhājayet

यच्छेषं तद्भवेदृक्षं भागैर्हृत्वाव्ययं भवेत् ।
ऋक्षं चतुर्गुणं कृत्वा नवभिर्भागहारितम्

yaccheṣaṃ tadbhavedṛkṣaṃ bhāgairhṛtvāvyayaṃ bhavet |
ṛkṣaṃ caturguṇaṃ kṛtvā navabhirbhāgahāritam

शेषमंशं विजानीयाद्देवलस्य मतं यथा ।
अष्टाभिर्गुणितं पिण्डं षष्टिभिर्भागहारितम्

śeṣamaṃśaṃ vijānīyāddevalasya mataṃ yathā |
aṣṭābhirguṇitaṃ piṇḍaṃ ṣaṣṭibhirbhāgahāritam

यच्छेषं तद्भवेज्जीवं मरणं भूतहारितम् ।
वास्तुक्रोडे गृहं कुर्य्यान्न पृष्ठे मानवः सदा

yaccheṣaṃ tadbhavejjīvaṃ maraṇaṃ bhūtahāritam |
vāstukroḍe gṛhaṃ kuryyānna pṛṣṭhe mānavaḥ sadā

वामपार्श्वेन स्वपिति नात्र कार्य्या विचारणा ।
सिंहकन्यातुलायां च द्वारं शुध्येदथोत्तरम्

vāmapārśvena svapiti nātra kāryyā vicāraṇā |
siṃhakanyātulāyāṃ ca dvāraṃ śudhyedathottaram

एवं च वृश्चिकादौ स्यात्पूर्वदक्षिणपश्चिमम् ।
द्वारं दीर्घार्द्धविस्तारं द्वाराण्यष्टौ स्मृतानि च

evaṃ ca vṛścikādau syātpūrvadakṣiṇapaścimam |
dvāraṃ dīrghārddhavistāraṃ dvārāṇyaṣṭau smṛtāni ca

सन्तानप्रेष्यनीचत्वं स्वयानं स्वर्णभूषणम् ।
सुतहीनं तु रौद्रेण वीर्य्यघ्नं दक्षिणे तथा

santānapreṣyanīcatvaṃ svayānaṃ svarṇabhūṣaṇam |
sutahīnaṃ tu raudreṇa vīryyaghnaṃ dakṣiṇe tathā

वह्नौ वध
श्चायुर्वृद्धिंपुत्त्रलाभसुतृप्तिदः ।
धनदे नृपपीडादमर्थघ्नं रोगदं जले

vahnau vadha
ścāyurvṛddhiṃputtralābhasutṛptidaḥ |
dhanade nṛpapīḍādamarthaghnaṃ rogadaṃ jale

नृपभीतिर्मृतापत्यं ह्यनपत्यं न वैरदम् ।
अर्थदं चार्थहान्यै च दोषदं पुत्रमृत्युदम्

nṛpabhītirmṛtāpatyaṃ hyanapatyaṃ na vairadam |
arthadaṃ cārthahānyai ca doṣadaṃ putramṛtyudam

द्वाराण्युत्तरसंज्ञानि पूर्वद्वाराणि वच्म्यहम् ।
अग्निभीतिर्बहु कन्याधनसम्मानकोपदम्

dvārāṇyuttarasaṃjñāni pūrvadvārāṇi vacmyaham |
agnibhītirbahu kanyādhanasammānakopadam

राजघ्नं कोपदं पूर्वे फलतो द्वारमीरितम् ।
ईशानादौ भवेत्पूर्वमाग्नेय्यादौ तु दक्षिणम्

rājaghnaṃ kopadaṃ pūrve phalato dvāramīritam |
īśānādau bhavetpūrvamāgneyyādau tu dakṣiṇam

नैर्ऋत्यादौ पश्चिमं स्याद्वायव्यादौ तु चोत्तरम् ।
अष्टभागे कृते भागे द्वाराणां च फलाफलम्

nairṛtyādau paścimaṃ syādvāyavyādau tu cottaram |
aṣṭabhāge kṛte bhāge dvārāṇāṃ ca phalāphalam

अश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधाः पूर्वादौ स्यादुदुम्बरः ।
गृहस्य शोभनः प्रोक्त ईशाने चैव शाल्मलिः ।
पूजितो विघ्नहारी स्यात्प्रासादस्य गृहस्य च

aśvatthaplakṣanyagrodhāḥ pūrvādau syādudumbaraḥ |
gṛhasya śobhanaḥ prokta īśāne caiva śālmaliḥ |
pūjito vighnahārī syātprāsādasya gṛhasya ca