अध्याय 43: विष्णु का पवित्रारोपण और उसकी उत्पत्ति

पवित्रारोपणं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं हरेः ।
पुरा देवासुरे युद्धे ब्रह्माद्याः शरणं ययुः

pavitrāropaṇaṃ vakṣye bhuktimuktipradaṃ hareḥ |
purā devāsure yuddhe brahmādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ

विष्णुश्च तेषां देवानां ध्वजं ग्रैवेयकं ददौ ।
एतौ दृष्ट्वा विनङ्क्ष्यन्ति दानवानब्रवीद्धरिः

viṣṇuśca teṣāṃ devānāṃ dhvajaṃ graiveyakaṃ dadau |
etau dṛṣṭvā vinaṅkṣyanti dānavānabravīddhariḥ

विष्णूक्ते ह्यब्रवीन्नागो वासुकेरनुजस्तदा ।
वृणीत च पवित्राख्यं वरं चेदं वृषध्वज

viṣṇūkte hyabravīnnāgo vāsukeranujastadā |
vṛṇīta ca pavitrākhyaṃ varaṃ cedaṃ vṛṣadhvaja

ग्रैवेयं हरिदत्तं तु मन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति ।
इत्युक्ते तेन ते देवास्तन्नाम्ना तद्वरं विदुः

graiveyaṃ haridattaṃ tu mannāmnā khyātimeṣyati |
ityukte tena te devāstannāmnā tadvaraṃ viduḥ

प्रावृट्काले तु ये मर्त्त्या नार्चिष्यन्ति पवित्रकैः ।
तेषां सांवत्सरी पूजा विफला च भविष्यति

prāvṛṭkāle tu ye marttyā nārciṣyanti pavitrakaiḥ |
teṣāṃ sāṃvatsarī pūjā viphalā ca bhaviṣyati

तस्मात्सर्वेषु देवेषु पवित्रारोपणं क्रमात् ।
प्रतिपत्पौर्णमास्यान्ता यस्य या तिथिरुच्यते

tasmātsarveṣu deveṣu pavitrāropaṇaṃ kramāt |
pratipatpaurṇamāsyāntā yasya yā tithirucyate

द्वादश्यां विष्णवे कार्य्यं शुक्ले कृष्णेऽथ वा हर ।
व्यतीपातेऽयने चैव चन्द्रसूर्य्यग्रहे शिव

dvādaśyāṃ viṣṇave kāryyaṃ śukle kṛṣṇe'tha vā hara |
vyatīpāte'yane caiva candrasūryyagrahe śiva

विष्णवे वृद्धिकार्य्ये च गुरोरागमने तथा ।
नित्यं पवित्रमुद्दिष्टं प्रावृट्काले त्ववश्यकम्

viṣṇave vṛddhikāryye ca gurorāgamane tathā |
nityaṃ pavitramuddiṣṭaṃ prāvṛṭkāle tvavaśyakam

कौशेयं पट्टसूत्रं वा कार्पासं क्षौममेव वा ।
कुशसूत्र द्विजानां स्याद्राज्ञा कौशेयपट्टकम्

kauśeyaṃ paṭṭasūtraṃ vā kārpāsaṃ kṣaumameva vā |
kuśasūtra dvijānāṃ syādrājñā kauśeyapaṭṭakam

वैश्यानां चीरणं क्षौमं शूद्राणां शणवल्कजम् ।
कार्पासं पद्मजं चैव सर्वेषां शस्तमीश्वर

vaiśyānāṃ cīraṇaṃ kṣaumaṃ śūdrāṇāṃ śaṇavalkajam |
kārpāsaṃ padmajaṃ caiva sarveṣāṃ śastamīśvara

ब्राह्मण्या कर्त्तितं सूत्रं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ।
ॐ कारोऽथ शिवः सोमो ह्यग्निर्ब्रह्या फणी रविः

brāhmaṇyā karttitaṃ sūtraṃ triguṇaṃ triguṇīkṛtam |
oṃ kāro'tha śivaḥ somo hyagnirbrahyā phaṇī raviḥ

विघ्नेशो विष्णुरित्येते स्थितास्तन्तुषु देवताः ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रिसूत्रे देवताः स्मृताः

vighneśo viṣṇurityete sthitāstantuṣu devatāḥ |
brahmā viṣṇuśca rudraśca trisūtre devatāḥ smṛtāḥ

सौवर्णे राजते ताम्रे वैणवे मृन्मये न्यसेत् ।
अङ्गुष्ठेन चतुः षष्टिः श्रेष्ठं मध्यं तदर्द्धतः

sauvarṇe rājate tāmre vaiṇave mṛnmaye nyaset |
aṅguṣṭhena catuḥ ṣaṣṭiḥ śreṣṭhaṃ madhyaṃ tadarddhataḥ

तदर्द्धा तु कनिष्ठा स्यात्सूत्रमष्टोत्तरं शतम् ।
उत्तमं मध्यमं चैव कन्यसं पूर्ववत्क्रमात्

tadarddhā tu kaniṣṭhā syātsūtramaṣṭottaraṃ śatam |
uttamaṃ madhyamaṃ caiva kanyasaṃ pūrvavatkramāt

उत्तमोंऽगुष्ठमानेन मध्यमो मध्यमेन तु ।
कन्यसे च कनिष्ठेन अङ्गुल्या ग्रन्थयः स्मृताः

uttamoṃ'guṣṭhamānena madhyamo madhyamena tu |
kanyase ca kaniṣṭhena aṅgulyā granthayaḥ smṛtāḥ

विमाने स्थण्डिले चैव एतत्सामान्यलक्षणम् ।
शिवोद्धृतं पवित्रं तु प्रतिमायां च कारयेत्

vimāne sthaṇḍile caiva etatsāmānyalakṣaṇam |
śivoddhṛtaṃ pavitraṃ tu pratimāyāṃ ca kārayet

हृन्नाभिरू
रुमाने च जानुभ्यामवलम्बिनी ।
अष्टोत्तरसहस्त्रेण चत्वारो ग्रन्थयः स्मृताः

hṛnnābhirū
rumāne ca jānubhyāmavalambinī |
aṣṭottarasahastreṇa catvāro granthayaḥ smṛtāḥ

षट्त्रिं
शच्च चतुर्विशद्द्वादश ग्रन्थयोऽथवा ।
उत्तमादिषु विज्ञेयाः पर्वभिर्वा पवित्रकम्

ṣaṭtriṃ
śacca caturviśaddvādaśa granthayo'thavā |
uttamādiṣu vijñeyāḥ parvabhirvā pavitrakam

चर्चितं कुंकुमेनैव हरिद्राचन्दनेन वा ।
सोपवासः पवित्रन्तु पात्रस्थमधिवासयेत्

carcitaṃ kuṃkumenaiva haridrācandanena vā |
sopavāsaḥ pavitrantu pātrasthamadhivāsayet

अश्वत्थपत्रपुटके अष्टदिक्षु निवेशितम् ।
दण्डकाष्ठं कुशाग्रं च पूर्वे सङ्कर्षणेन तु

aśvatthapatrapuṭake aṣṭadikṣu niveśitam |
daṇḍakāṣṭhaṃ kuśāgraṃ ca pūrve saṅkarṣaṇena tu

रोचनाकुंकुमेनैव प्रद्युम्नेन तु दक्षिणे ।
युद्धार्थी फलसिद्ध्यर्थमनिरुद्धेन पश्चिमे

rocanākuṃkumenaiva pradyumnena tu dakṣiṇe |
yuddhārthī phalasiddhyarthamaniruddhena paścime

चन्दनं नीलयुक्तं च तिलभस्माक्षतं तथा ।
आग्नेयादिषु कोणेषु श्रियादीनां तु क्रमान्न्यसेत्

candanaṃ nīlayuktaṃ ca tilabhasmākṣataṃ tathā |
āgneyādiṣu koṇeṣu śriyādīnāṃ tu kramānnyaset

पवित्रं वासुदेवेन अभिमन्त्र्य सकृत्सकृत् ।
दृष्ट्वा पुनः प्रपूज्याथ वस्त्रेणाच्छाद्य यत्नतः

pavitraṃ vāsudevena abhimantrya sakṛtsakṛt |
dṛṣṭvā punaḥ prapūjyātha vastreṇācchādya yatnataḥ

देवस्य पुरतः स्थाप्यं प्रतिमामण्डलस्य वा ।
पश्चिमे दक्षिणे चैव उत्तरे पूर्ववत्क्रमात्

devasya purataḥ sthāpyaṃ pratimāmaṇḍalasya vā |
paścime dakṣiṇe caiva uttare pūrvavatkramāt

ब्राह्मादींश्चापि संस्थाप्य कलशं चापि पूजयेत् ।
अस्त्रेण मण्डलं कृत्वा नैवेद्यञ्च समर्पयेत्

brāhmādīṃścāpi saṃsthāpya kalaśaṃ cāpi pūjayet |
astreṇa maṇḍalaṃ kṛtvā naivedyañca samarpayet

अधिवास्य पवित्रं तु त्रिसूत्रेण नवेन वा ।
वेदिकां वेष्टयित्वा तु आत्मानं कलशं घृतम्

adhivāsya pavitraṃ tu trisūtreṇa navena vā |
vedikāṃ veṣṭayitvā tu ātmānaṃ kalaśaṃ ghṛtam

अग्निकुण्डं विमानं च मण्डपं गृहमेव च ।
सूत्रमेकं तु संगृह्य दद्याद्देवस्य मृर्धानि

agnikuṇḍaṃ vimānaṃ ca maṇḍapaṃ gṛhameva ca |
sūtramekaṃ tu saṃgṛhya dadyāddevasya mṛrdhāni

दत्त्वा पठेदिमं मन्त्रं पूजयित्वा महेश्वरम् ।
आवाहितोऽसि देवेश पूजार्थं परमेश्वर

dattvā paṭhedimaṃ mantraṃ pūjayitvā maheśvaram |
āvāhito'si deveśa pūjārthaṃ parameśvara

तत्प्रभातेऽर्चयिष्यामि सामग्र्याः सन्निधौ भव ।
एकरात्रं त्रिरात्रं वा अधिवास्य पवित्रकम्

tatprabhāte'rcayiṣyāmi sāmagryāḥ sannidhau bhava |
ekarātraṃ trirātraṃ vā adhivāsya pavitrakam

रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रातः संपूज्य केशवम् ।
आरोपयेत्क्रमेणैव ज्येष्ठमध्यकनीयसम्

rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā prātaḥ saṃpūjya keśavam |
āropayetkrameṇaiva jyeṣṭhamadhyakanīyasam

धूपयित्वा पवित्रं तु मन्त्रेणैवाभिमंत्रयेत् ।
प्रजप्तग्रन्थिकं चैव पूजयेत्कुसुमादिभिः

dhūpayitvā pavitraṃ tu mantreṇaivābhimaṃtrayet |
prajaptagranthikaṃ caiva pūjayetkusumādibhiḥ

गायत्त्र्या चार्चितं तेन देवं संपूज्य दापयेत् ।
समं पुत्रकलत्राद्यैः सूत्रपुच्छं तु धारयेत्

gāyattryā cārcitaṃ tena devaṃ saṃpūjya dāpayet |
samaṃ putrakalatrādyaiḥ sūtrapucchaṃ tu dhārayet

विशुद्धग्रन्थिकं रम्यं महापातकनाशनम् ।
सर्वपापक्षयं देव तवाग्रे धारयाम्यहम्

viśuddhagranthikaṃ ramyaṃ mahāpātakanāśanam |
sarvapāpakṣayaṃ deva tavāgre dhārayāmyaham

एवं धूपादिनाभ्यर्च्य मध्यमादीन्त्समर्पयेत् ।
पवित्रं वैष्णवं तेजः सर्वपातकनाशनम्

evaṃ dhūpādinābhyarcya madhyamādīntsamarpayet |
pavitraṃ vaiṣṇavaṃ tejaḥ sarvapātakanāśanam

धर्मकामार्थसिद्ध्यर्थं स्वकंठे धारयाम्यहम् ।
वनमालां समभ्यर्च्य स्वेन मन्त्रेण दापयेत्

dharmakāmārthasiddhyarthaṃ svakaṃṭhe dhārayāmyaham |
vanamālāṃ samabhyarcya svena mantreṇa dāpayet

नैवेद्यं विविधं दत्त्वा कुसुमादेर्बलिं हरेत् ।
अग्निं संतर्प्य तत्रापि द्वादशांगुलमानतः

naivedyaṃ vividhaṃ dattvā kusumāderbaliṃ haret |
agniṃ saṃtarpya tatrāpi dvādaśāṃgulamānataḥ

अष्टोत्तरशतेनैव दद्यादेकपवित्रकम् ।
आदौ दत्त्वार्घ्यमादित्ये तत्र चैकं पवित्रकम्

aṣṭottaraśatenaiva dadyādekapavitrakam |
ādau dattvārghyamāditye tatra caikaṃ pavitrakam

विष्वक्सेनं ततः प्रार्च्य सुरुमर्घ्यादिभिर्हर ।
देवस्याग्रे पठेन्मन्त्रं कृताञ्जलिपुटः स्थितः

viṣvaksenaṃ tataḥ prārcya surumarghyādibhirhara |
devasyāgre paṭhenmantraṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पूजनादि कृतं मया ।
तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

jñānato'jñānato vāpi pūjanādi kṛtaṃ mayā |
tatsarvaṃ pūrṇamevāstu tvatprasādātsureśvara

मणिविद्रुममालभिर्मन्दारकुसुमादिभिः ।
इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज

maṇividrumamālabhirmandārakusumādibhiḥ |
iyaṃ sāṃvatsarī pūjā tavāstu garuḍadhvaja

वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि ।
तद्वत्पवित्रं तन्तूनां मालां त्वं हृदये धर

vanamālā yathā deva kaustubhaṃ satataṃ hṛdi |
tadvatpavitraṃ tantūnāṃ mālāṃ tvaṃ hṛdaye dhara

एवं प्रार्थ्य द्विजान् भोज्य दत्त्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ।
विसर्जयेत्तु तेनैव सायाह्ने त्वपरेऽहनि

evaṃ prārthya dvijān bhojya dattvā tebhyaśca dakṣiṇām |
visarjayettu tenaiva sāyāhne tvapare'hani

सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मया ।
व्रजेः पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः

sāṃvatsarīmimāṃ pūjāṃ sampādya vidhivanmayā |
vrajeḥ pavitrakedānīṃ viṣṇulokaṃ visarjitaḥ