अध्याय 239: तीन शरीर और साक्षी आत्मा

सन्नपि ब्रह्म तस्मात्खं मरुत्खाच्च ततोऽनलः

sannapi brahma tasmātkhaṃ marutkhācca tato'nalaḥ

अग्नेरापस्ततः पृथ्वी प्रपञ्चाकृतिसूतिका ।
ततः सप्तदशं लिङ्गं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

agnerāpastataḥ pṛthvī prapañcākṛtisūtikā |
tataḥ saptadaśaṃ liṅgaṃ pañcakarmendriyāṇi ca

वाक्पाणिपादं पायुश्चाप्युपस्थमथ धीन्द्रियम् ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं स्यात्पञ्च वायवः

vākpāṇipādaṃ pāyuścāpyupasthamatha dhīndriyam |
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ syātpañca vāyavaḥ

प्राणोपानः समानश्च व्यानस्तूदान एव च ।
मनोन्तः करणं धीश्च स्यान्मनः संशयात्मकम्

prāṇopānaḥ samānaśca vyānastūdāna eva ca |
manontaḥ karaṇaṃ dhīśca syānmanaḥ saṃśayātmakam

बुद्धिर्निश्चयरूपा तु एतत्सूक्ष्मस्वरूपकम् ।
हिरण्यगर्भमात्मीयसूत्रं तत्कार्यालिङ्गकम्

buddhirniścayarūpā tu etatsūkṣmasvarūpakam |
hiraṇyagarbhamātmīyasūtraṃ tatkāryāliṅgakam

पञ्चीकृतानि भूतानि ह्यपञ्चीकृतभूततः ।
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो ब्रह्माण्डं समजायत

pañcīkṛtāni bhūtāni hyapañcīkṛtabhūtataḥ |
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo brahmāṇḍaṃ samajāyata

लोकप्रसिद्धं स्थूलाख्यं शरीरं चरणादिमत् ।
पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यं तत्स्थमेव च

lokaprasiddhaṃ sthūlākhyaṃ śarīraṃ caraṇādimat |
pañcīkṛtāni bhūtāni tatkāryaṃ tatsthameva ca

सर्वं शरीरजातं च प्राणिनां स्थूलमीरितम् ।
त्रिधाह्रि परमात्मस्थं शरीरं प्रोच्यते बुधैः

sarvaṃ śarīrajātaṃ ca prāṇināṃ sthūlamīritam |
tridhāhri paramātmasthaṃ śarīraṃ procyate budhaiḥ

देहद्वयाभिगामी च त्वमथो जीव एकतः ।
स्वभेदवाक्याद्ब्रह्मैव प्रविष्टं देहयोर्द्वयोः

dehadvayābhigāmī ca tvamatho jīva ekataḥ |
svabhedavākyādbrahmaiva praviṣṭaṃ dehayordvayoḥ

जलार्क्ववद्वदरवज्जीवः प्राणादिधारणः ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी जीवः स च स्मृतः

jalārkvavadvadaravajjīvaḥ prāṇādidhāraṇaḥ |
jāgratsvapnasuṣuptīnāṃ sākṣī jīvaḥ sa ca smṛtaḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यैर्व्यातिरिक्तश्च निर्गुणः ।
निर्गातावयवोसंगो नित्यशुद्धस्वभावकः

jāgratsvapnasuṣuptyākhyairvyātiriktaśca nirguṇaḥ |
nirgātāvayavosaṃgo nityaśuddhasvabhāvakaḥ

परमात्मैव यज्जाग्रत्स्वप्नाद्यैर्यस्त्रिधा मतः ।
अन्तः करणराशेश्चैवान्तः करणःस्थितः

paramātmaiva yajjāgratsvapnādyairyastridhā mataḥ |
antaḥ karaṇarāśeścaivāntaḥ karaṇaḥsthitaḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीश्च पश्यतो विकृतिः सदा ।
फलक्रियाकारकयोर्जाग्रदादीन्वदाम्यहम्

jāgratsvapnasuṣuptīśca paśyato vikṛtiḥ sadā |
phalakriyākārakayorjāgradādīnvadāmyaham

इन्द्रियैरथ विज्ञानं जाग्रत्स्थानमुदीरितम् ।
जाग्रत्संस्कारसंभूतप्रत्ययो विषयार्थिनः

indriyairatha vijñānaṃ jāgratsthānamudīritam |
jāgratsaṃskārasaṃbhūtapratyayo viṣayārthinaḥ

स्वप्नं सुषुप्तिः करणोपसंघाते धियः
स्थित ।
ब्रह्मणः कारणावस्थायां स्थितिः कालकात्मना

svapnaṃ suṣuptiḥ karaṇopasaṃghāte dhiyaḥ
sthita |
brahmaṇaḥ kāraṇāvasthāyāṃ sthitiḥ kālakātmanā

क्रमतोक्रमतो जीवो जाग्रदादि स पश्यति ।
समाध्यारंभकाले तु पूर्वमेवावधारयेत्

kramatokramato jīvo jāgradādi sa paśyati |
samādhyāraṃbhakāle tu pūrvamevāvadhārayet

मुमुक्षावथ संजाते अन्तः करणकेवले ।
विलापयेत्क्षेत्रजातं तत्क्षेत्रं परिशेषयेत्

mumukṣāvatha saṃjāte antaḥ karaṇakevale |
vilāpayetkṣetrajātaṃ tatkṣetraṃ pariśeṣayet

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भाण्डादि व्यतिरिक्तकम् ।
यथा मृदो घटो भिन्नो नास्ति तत्कार्यतस्तथा

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo bhāṇḍādi vyatiriktakam |
yathā mṛdo ghaṭo bhinno nāsti tatkāryatastathā

पञ्चीकृतानि भूतानि अपञ्चीकृतभूततः ।
शंसंति व्यतिरेकेण शिष्टाः सूक्ष्मशरीरकम्

pañcīkṛtāni bhūtāni apañcīkṛtabhūtataḥ |
śaṃsaṃti vyatirekeṇa śiṣṭāḥ sūkṣmaśarīrakam

अपञ्चीकृतभूतेभ्यो न लिङ्गं व्यतिरिक्तकम् ।
पृथ्व्याधारं विना नास्ति विना नास्ति च तेन सा

apañcīkṛtabhūtebhyo na liṅgaṃ vyatiriktakam |
pṛthvyādhāraṃ vinā nāsti vinā nāsti ca tena sā

तेजश्च वायुना नास्ति वायुः खेन विना न हि ।
यद्ब्रह्मणा च खं नास्ति शुद्ध ब्रह्म विना च खम्

tejaśca vāyunā nāsti vāyuḥ khena vinā na hi |
yadbrahmaṇā ca khaṃ nāsti śuddha brahma vinā ca kham

शुद्धभावस्तदा जाग्रत्स्वप्नादीनामसंभवः ।
जीवत्ववर्जितः प्राप्तात्मचैतन्यानुरूपतः

śuddhabhāvastadā jāgratsvapnādīnāmasaṃbhavaḥ |
jīvatvavarjitaḥ prāptātmacaitanyānurūpataḥ

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यं ब्रह्माद्वितीयकम् ।
तत्त्वंपदान्तौ शिष्टौ च तत्कारो ब्रह्मवाचकः

nityaṃ śuddhaṃ buddhamuktaṃ satyaṃ brahmādvitīyakam |
tattvaṃpadāntau śiṣṭau ca tatkāro brahmavācakaḥ

उकारश्च अकारश्च मकारोयमृगद्वयः ।
ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्मज्ञानमज्ञानवर्धनम्

ukāraśca akāraśca makāroyamṛgadvayaḥ |
brahmāhamasmyahaṃ brahmajñānamajñānavardhanam

अयमात्मा परं ज्योतिश्चिन्नामानन्दरूपकः ।
सत्यं ज्ञानमनतं हि त्वमसीति श्रुतीरितम्

ayamātmā paraṃ jyotiścinnāmānandarūpakaḥ |
satyaṃ jñānamanataṃ hi tvamasīti śrutīritam

अहं ब्रह्मास्मि निर्लेपमहं ब्रह्मास्मि सर्वगम् ।
योसावादित्यपुरुषसोसावहमनादिमत् ।
गीतासारोर्ऽजुनायोक्तो येन ब्रह्मणि वै लयः

ahaṃ brahmāsmi nirlepamahaṃ brahmāsmi sarvagam |
yosāvādityapuruṣasosāvahamanādimat |
gītāsāror'junāyokto yena brahmaṇi vai layaḥ