अध्याय 236: भगवान नारद को आत्मज्ञान सिखाते हैं

आत्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः ।
अद्वैतं साङ्ख्यमित्याहुर्योगस्तत्रैकचित्तता

ātmajñānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ |
advaitaṃ sāṅkhyamityāhuryogastatraikacittatā

अद्वैतयोगसम्पन्नास्ते मुच्यन्तेऽतिबन्धनात् ।
अतीतारब्धमागामि कर्म नश्यति बोधतः

advaitayogasampannāste mucyante'tibandhanāt |
atītārabdhamāgāmi karma naśyati bodhataḥ

सद्विचारकुठारेण च्छिन्नसंसारपादपः ।
ज्ञानवैराग्यतीर्थेन लभते वैष्णवं पदम्

sadvicārakuṭhāreṇa cchinnasaṃsārapādapaḥ |
jñānavairāgyatīrthena labhate vaiṣṇavaṃ padam

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च माया त्रिपुरमुच्यते ।
अत्रैवान्तर्गतं सर्वं शाश्वते नाद्वये पदे

jāgratsvapnasuṣuptaṃ ca māyā tripuramucyate |
atraivāntargataṃ sarvaṃ śāśvate nādvaye pade

नामरूपक्रियाहीनं सर्वं तत्परमं पदम् ।
जगत्कृत्वेश्वरोऽनन्तं स्वयमत्र प्रविष्टवान्

nāmarūpakriyāhīnaṃ sarvaṃ tatparamaṃ padam |
jagatkṛtveśvaro'nantaṃ svayamatra praviṣṭavān

वेदाहमेतं पुरुषं चिद्रूपं तमसः परम् ।
सोऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये

vedāhametaṃ puruṣaṃ cidrūpaṃ tamasaḥ param |
so'hamasmīti mokṣāya nānyaḥ panthā vimuktaye

श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानानां चैव साधनम् ।
यज्ञदानतपस्तीर्थवेदैर्मुक्तिर्न लभ्यते

śravaṇaṃ mananaṃ dhyānaṃ jñānānāṃ caiva sādhanam |
yajñadānatapastīrthavedairmuktirna labhyate

त्यागेन केनचिद्ध्यानपूजाकर्मादिभिर्यथा ।
द्विविधं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च

tyāgena kenaciddhyānapūjākarmādibhiryathā |
dvividhaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca

यज्ञादयो विमुक्तानां निष्कामानां विमुक्तये ।
अन्तः करणशुद्ध्यर्थमूचुरेवात्र केचन

yajñādayo vimuktānāṃ niṣkāmānāṃ vimuktaye |
antaḥ karaṇaśuddhyarthamūcurevātra kecana

एकेन जन्मना ज्ञानन्मुक्तिर्न द्वैतभाविनाम् ।
योगभ्रष्टाः कुयोगाश्च विप्रा योगिकुलोद्भवाः

ekena janmanā jñānanmuktirna dvaitabhāvinām |
yogabhraṣṭāḥ kuyogāśca viprā yogikulodbhavāḥ

कर्मणा बध्यते जन्तुर्ज्ञानान्मुक्तो भवाद्भवेत् ।
आत्मज्ञानन्त्वाश्रयेद्वै अज्ञानं यदतोऽन्यथा

karmaṇā badhyate janturjñānānmukto bhavādbhavet |
ātmajñānantvāśrayedvai ajñānaṃ yadato'nyathā

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः ।
तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः

yadā sarve vimucyante kāmā yesyahṛdi sthitāḥ |
tadāmṛtatvamāpnoti jīvanneva na saṃśayaḥ

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च ।
अनन्तत्वान्नदेशोऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः

vyāpakatvātkathaṃ yāti ko yāti kva sa yāti ca |
anantatvānnadeśo'sti amūrtitvādgatiḥ kutaḥ

अद्वयत्वान्न कोऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः ।
एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति
कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम्

advayatvānna ko'pyasti bodhatvājjaḍatā kutaḥ |
ekoddiṣṭaṃ yadanyasya mativāggatisaṃsthiti
kathamākāśakalpasya gatirāgatisaṃsthiti |
jāgratsvapnasuṣuptaṃ ca māyayā parikalpitam

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् ।
यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः

vastu taijasakaṃ prājñe yattu puṇyamakhaṇḍakam |
yathā te priyātmā naḥ sarveṣāṃ ca tathā priyaḥ

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते ।
सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने

bodhamārge yathā cittaṃ sarveṣāṃ ca tathā mate |
sarvadā sarvabhūtānāṃ sarvasya ca mahāmune

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् ।
जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च

nāhamatrātmavijñānaṃ tasmātpūrṇaṃ nirantaram |
jāgratsvapnaṃ tathā vṛttaṃ sauṣuptasukhameva ca

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते ।
सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा

smaraṇaṃ vismṛtārthasya nāsti cetkasya jāyate |
satyamastu tathā vāṇu aśarīraṃ paraṃ tathā

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् ।
सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत्

nāsti cetsukhaduḥ khānāṃ sarveṣāṃ vedanaṃ katham |
sadā sarvatra sarvajñaḥ sarvasya hṛdaye na yet

साक्षिभूतः समाश्रित्य को जानाति विचेष्टितम् ।
सत्य ज्ञानानन्त भिन्नं स्यान्नसत्यं ज्ञानतः पृथक्

sākṣibhūtaḥ samāśritya ko jānāti viceṣṭitam |
satya jñānānanta bhinnaṃ syānnasatyaṃ jñānataḥ pṛthak

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् ।
त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम्

nānantyātpṛthagānandaṃ nāpyamānandataḥ pṛthak |
tvameva paramaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇam

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् ।
यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम्

ahaṃ brahma paraṃ tattvaṃ jñātvā tvakhilavidbhavet |
yathaikamṛnmaye jñāte sarvametaccarācaram

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् ।
ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत्

yathaikahemamaṇinā sarvaṃ hemamayaṃ bhavet |
jñānaṃ tathaivamīśena jñānināpyakhilaṃ jagat

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते ।
यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते

yathāndhakāradoṣeṇa rajjuḥ samyaṅnadṛśyate |
yathā saṃmohadoṣeṇa cātmā samyaṅnadṛśyate

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् ।
व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते

sarpadhārādibhirbhedarainyathā vastukalpanam |
vyomādinā sarūpādyairanyathātmā prakalpyate

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते ।
व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा

pratyakṣamapi yaddravyandurdarśamiti bhāṣate |
vyomādinā sarūpādyairanyathā kalpitaistathā

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा ।
मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत्

tathā hi rajjururagaḥ śuktiḥ kārajataṃ yathā |
mṛgatṛṣṇāpathāyāmbhastṛptiṃ viṣṇo tathā jagat

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ ।
ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा

hāhiṣṇodvijā kathi dbhohamitidṛ |
grahanāśātpunardhyāyanbrāhmaṇyaṃ manyate yathā

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते ।
मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते

māyāviṣṭastathā jīvo dehohamiti manyate |
māyānāśātpunaḥ svīyarūpaṃ brahmāsmi manyate

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते ।
स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना

grahanāśādyathā mānyajanokrūramavekṣate |
svarūpadarśanāccāyaṃ māyā nāśantayā vinā

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् ।
एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा

anāditvaṃ samaṃ dvābhyāṃ svarūpaṃ tadvilakṣaṇam |
ekaḥ satyaṃ tathā bhāgī vicāreṇa paraṃ mṛṣā

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया ।
मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत्

ajopi hi sakṛtpretya saṃbhavāmyātmamāyayā |
māyecchayā dvidhā sa syātpatiḥ patnī sukhaṃ jagat

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् ।
चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च

aṣṭāviṃśatibhedaistu traiguṇyaṃ vidyate pṛthak |
caturaśītirlakṣyante naranāryākṛtīni ca

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा ।
आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः

eṣuviśvaṃ prabhavati khaṇḍajaṃ māyayā yathā |
ādāvante ca santyete nāmarūpakriyādayaḥ

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः ।
यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः

sattāvakalpanaṃ kāle na santi paramārthataḥ |
yathā rathādayaḥ svapne santo naiva ca satyataḥ

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ ।
द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ
योः

tathā jāgradavasthāyāṃ bhūtāni na tu sannidhau |
dvairūpyaṃ māyayā yāti jāgratsvapnapadajña
yoḥ

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये ।
सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते

evametatparaṃ brahma svapnajāgratpadadvaye |
suṣuptamacalaṃ rūpamadvayaṃ padamucyate

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते ।
आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी

māyāvicārasiddhaiva vicāreṇa vilīyate |
āpātarahitā sāpi kalpanā kālavartinī

एवं तस्या
त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा ।
सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः

evaṃ tasyā
tmanādityaṃ siddhamekasya satyajā |
satostitvaṃ vasātitvādastitvāsatyatāṃ tataḥ

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना ।
न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् ।
दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये

jñānaṃ tatopyananto naḥ pūrṇontaḥ śukamātmanā |
na nityabhāvājjātohamakṛtvādamṛtosmyaham |
dīpavaddhṛdaye jyotirahaṃ brahmāsmi muktaye