अध्याय 235: योग और ध्यान से ब्रह्मज्ञान

सूत उवाच वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विष्णुरित्येव चिन्तयन्

sūta uvāca vedāntasāṅkhyasiddhāntabrahmajñānaṃ vadāmyaham |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirviṣṇurityeva cintayan

सूर्ये हृद्व्योम्नि वह्नौ च ज्योतिरेकं त्रिधा स्थितम् ।
यथा सर्पिः शीरस्थं गवां न कुरुते बलम्

sūrye hṛdvyomni vahnau ca jyotirekaṃ tridhā sthitam |
yathā sarpiḥ śīrasthaṃ gavāṃ na kurute balam

निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं तासां महा बलम् ।
तथा विष्णुः शरीरस्थो न करोति हितं नणाम्

nirgataṃ karmasaṃyuktaṃ dattaṃ tāsāṃ mahā balam |
tathā viṣṇuḥ śarīrastho na karoti hitaṃ naṇām

विनाराधनया देवः सर्वगः परमेश्वरः ।
आरुरुक्षुमतीनां तु कर्मज्ञानमुदाहृतम्

vinārādhanayā devaḥ sarvagaḥ parameśvaraḥ |
ārurukṣumatīnāṃ tu karmajñānamudāhṛtam

आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानं त्यागं परं मतम् ।
ज्ञातुमिच्छति शब्दादीन्रागो द्वेषोऽथ जायते

ārūḍhayogavṛkṣāṇāṃ jñānaṃ tyāgaṃ paraṃ matam |
jñātumicchati śabdādīnrāgo dveṣo'tha jāyate

लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् ।
हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम्

lobho mohaḥ krodha etairyuktaḥ pāpaṃ naraścaret |
hastāvupasthamudaraṃ vākcaturtho catuṣṭayam

एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः ।
परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा

etatsusaṃyataṃ yasya sa vipraḥ kathyate budhaiḥ |
paravittaṃ na gṛhṇāti na hiṃsāṃ kurute tathā

नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ ।
परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम्

nākṣakrīḍārato yastu hastau tasya susaṃyatau |
parastrīvarjanaratastasyopasthaṃ susaṃyatam

अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् ।
सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता

alolupamidaṃ bhuṅkte jaṭharaṃ tasya saṃyatam |
satyaṃ hitaṃ mitaṃ brūte yasmādvāktasya saṃyatā

यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः ।
ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा

yasya saṃyatānyetāni tasya kiṃ tapasādhvaraiḥ |
aikyaṃ yadbuddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvadā

सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् ।
भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः

sabījaṃ vāpi nirbojaṃ dhyānametatprakīrtitam |
bhruvormadhye sthitāṃ buddhiṃ viṣayeṣu yunakti yaḥ

हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते

handriyāṇāmuparame manasi hyavyavasthite

स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ ।
जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः

svapnānpaśyatyasau jīvo bāhyānābhyantarānatha |
jīvo jāgradavasthāyāmevamāhurvipāścitaḥ

हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि ।
यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते

hṛdi sthitaḥ sa tamasā mohito na smaratyapi |
yadā tasya kuto veti suṣuptiriti kathyate

जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा ।
उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी

jāgrato yasya no tandrā na moho na bhramastathā |
utpadyate na jānāti śabdārthaviṣayānvaśī

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा ।
बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च

indriyāṇi samāhṛtya viṣayebhyo manastathā |
buddhyāhaṅkāramapi ca prakṛtyā buddhimeva ca

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः ।
पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम्

saṃyamya prakṛtiṃ cāpi cicchaktyā kevale sthitaḥ |
paśyatyātmāni cātmānamātmanātmaprakāśakam

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् ।
तुरीयायामवस्थायामास्थितोऽसौ न संशयः

cidrūpamamṛtaṃ śuddhaṃ niṣkriyaṃ vyāpakaṃ śivam |
turīyāyāmavasthāyāmāsthito'sau na saṃśayaḥ

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः ।
पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि

śabdādayo guṇāḥ pañca sattvādyāśca guṇāstrayaḥ |
puryaṣṭakasya padmasya patrāṇyaṣṭau ca tāni hi

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका ।
कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि

sāmyāvasthā guṇakṛtā prakṛtistatra karṇikā |
karṇikāyāṃ sthito devo dehī cidrūpa eva hi

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् ।
यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः

puryaṣṭakaṃ parityajya prakṛtiñca guṇātmikām |
yadā yāti tadā jīvo yāti muktiṃ na saṃśayaḥ

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारोऽथ धारणा ।
ध्यानं समाधिरित्येते षड्योगस्य प्रसाधकाः

prāṇāyāmo japaścaiva pratyāhāro'tha dhāraṇā |
dhyānaṃ samādhirityete ṣaḍyogasya prasādhakāḥ

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः ।
जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

pāpakṣaye devatānāṃ prītirindriyasaṃyamaḥ |
japadhyānayuto garbho viparītastvagarbhakaḥ

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः ।
मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत्

ṣaṭtriṃśanmātrakaḥ śreṣṭhaścaturviṃśatimātrakaḥ |
madhyo dvādaśamātrastu oṅkāraṃ satataṃ japet

वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति । षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी

vācake praṇave jñāte vācyaṃ brahma prasīdati | ṣaṣṭhākṣaraśca japtavyo gāyattrī dvādaśākṣarī

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च ।
निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः

sarveṣāmindriyāṇāṃ tu pravṛtirviṣayeṣu ca |
nivṛttirmanasastasyāḥ pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः ।
सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ samāhṛtya hito hi saḥ |
sahasā saha buddhyā ca pratyāhāreṣu saṃsthitaḥ

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् ।
यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत्

prāṇāyāmairdvādaśabhiryāvatkālaḥkṛto bhavet |
yastāvatkālaparyantaṃ mano brahmaṇi dhārayet

तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः ।
तुष्येत नियतो युक्तः समाधिः सोऽभीधीयते

tasyaiva brahmaṇā proktaṃ dhyānaṃ dvādaśa dhāraṇāḥ |
tuṣyeta niyato yuktaḥ samādhiḥ so'bhīdhīyate

ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम्

dhyāyanna calate yasya manobhidhyāyato bhṛśam

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता ।
ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति

prāpyāvadhikṛtaṃ kālaṃ yāvatsā dhāraṇā smṛtā |
dhyeye saktaṃ mano yasya dhyeyamevānupaśyati

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् ।
ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन्

nānyaṃ padārthaṃ jānāti dhyānametatprakīrtitam |
dhyeye mano niścalatāṃ yāti dhyeyaṃ vicintayan

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः ।
ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः

yattaddhyānaṃ paraṃ proktaṃ munibhirdhyānacintakaiḥ |
dhyeyameva hi sarvatra dhyātā tanmayatāṃ gataḥ

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते ।
मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत्

paśyati dvaitarahitaṃ samādhiḥ so'bhidhīyate |
manaḥ saṅkalparahitamindriyārthānna cintayet

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते ।
ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः

yasya brahmaṇi saṃlīnaṃ samādhisthaṃ tadocyate |
dhyāyataḥ paramātmānamātmasthaṃ yasya yoginaḥ

मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः ।
चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता

manastanmayatāṃ yāti samādhisthaḥ sa kīrtitaḥ |
cittasya sthiratā bhrāntirdairmanasyaṃ pramādatā

योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः ।
स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत्

yogināṃ kathitā doṣā yogavighnapravartakāḥ |
sthityarthaṃ manasaḥ sarvaṃ sthūlarūpaṃ vicintayet

तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् ।
न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते

tadvrataṃ niścalībhūtaṃ sūyyasthaṃ sthiratāṃ vrajet |
na vinā paramātmānaṃ kiñcijjagati vidyate

विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति ।
ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम्

viśvarūpaṃ tamevaikamiti jñātvā vimuñcati |
oṅkāraṃ paramaṃ brahma dhyāyedabjasthitaṃ vibhum

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् ।
हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि

kṣetrakṣetrajñarahitaṃ japenmātrātrayānvitam |
hṛdi sañcintayetpūrvaṃ pradhānaṃ tasya copari

तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् ।
कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम्

tamo rajastathā sattvaṃ maṇḍalatritayaṃ kramāt |
kṛṣṇaraktasitaṃ tasminpuruṣaṃ jīvasaṃjñitam

तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् ।
ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः

tasyopari guṇaiśvaryamaṣṭapatraṃ saroruham |
jñānaṃ tu karṇikā tatra vijñānaṃ kesarāḥ smṛtāḥ

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः ।
कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु

vairāgyanālaṃ tatkando vaiṣṇavo dharma uttamaḥ |
karṇikāyāṃ sthitaṃ tatra jīvavanniścalaṃ vibhu

ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् ।
ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम्

dhyāyedurasi saṃyuktamoṅkāraṃ muktisādhakam |
dhyāyanyadi tyajetprāṇānyāti brahma svasannidhim

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् ।
आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः

hariṃ saṃsthāpya dehābje dhyāyanyo gī ca bhaktibhāk |
ātmānamātmanā kecitpaśyanti dhyānacakṣuṣaḥ

सांख्यबुद्ध्या तथैवान्ये योगेनान्ये तु योगिनः ।
ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं भवबन्धविभेदनम्

sāṃkhyabuddhyā tathaivānye yogenānye tu yoginaḥ |
brahmaprakāśakaṃ jñānaṃ bhavabandhavibhedanam

तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः ।
जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत्

tatraikacittatāyogo muktido nātra saṃśayaḥ |
jitendriyātmakaraṇo jñānadṛpto hi yo bhavet

स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः ।
आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः

sa muktaḥ kathyate yogī paramātmanyavasthitaḥ |
āsanasthānavidhayo na yogasya prasādhakāḥ

विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः ।
शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात्

vilambajanakāḥ sarve vistarāḥ parikīrtitāḥ |
śiśupālaḥ siddhimāpa smaraṇābhyāsagauravāt

योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना ।
सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च

yogābhyāsaṃ prakurvantaḥ pasyantyātmānamātmanā |
sarvabhūteṣu kāruṇyaṃ vidveṣaṃ viṣayeṣu ca

गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा

guptaśiśrodarādiśca kurvanyogī vimucyate |
indriyairindriyārthāṃstu na jānāti naro yadā

काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् ।
सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात्

kāṣṭhavadbrahmasaṃlīno yogī muktastadā bhavet |
sarvavarṇāḥ śriyaḥ sarvāḥ kṛtvā pāpāni bhasmasāt

ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् ।
मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः

dhyānāgninā ca medhāvī labhate paramāṃ gatim |
manthanāddṛśyate hyagnistadvaddhyānena vai hariḥ

ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः ।
बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः

brahmātmanoryadaikatvaṃ sa yogaścottamottamaḥ |
bāhyarūpairna muktistu cāntasthaiḥ syādyamādibhiḥ

साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च ।
प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते ।
अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता

sāṅkhyajñānena yogena vedāntaśravaṇena ca |
pratyakṣatātmano yā hi sā muktirabhidhīyate |
anātmanyātmarūpatvamasataḥ satsvarūpatā