अध्याय 230: सब साधनों से ऊपर नारायण का ध्यान

आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।
इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ |
idamekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā

किं तस्य दानैः किन्तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः ।
यो नित्यं ध्यायते देवं नारायणमनन्यधीः

kiṃ tasya dānaiḥ kintīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ |
yo nityaṃ dhyāyate devaṃ nārāyaṇamananyadhīḥ

षष्टिस्तीर्थसहस्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च ।
नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ṣaṣṭistīrthasahasrāṇi ṣaṣṭistīrthaśatāni ca |
nārāyaṇapraṇāmasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

प्रयश्चित्तान्यशेषाणि तपः कर्माणि यानि वै ।
विद्धि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्

prayaścittānyaśeṣāṇi tapaḥ karmāṇi yāni vai |
viddhi teṣāmaśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param

कृतपापेऽनुरक्तिश्च यस्य पुंसः प्रजायते ।
प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरेः संस्मरणं परम्

kṛtapāpe'nuraktiśca yasya puṃsaḥ prajāyate |
prāyaścittantu tasyaikaṃ hareḥ saṃsmaraṇaṃ param

मुहूर्तमपि यो ध्यायेन्नारायणमतन्द्रितः ।
सोऽपि स्वर्गतिमाप्नोति किं पुनस्तत्परायणः

muhūrtamapi yo dhyāyennārāyaṇamatandritaḥ |
so'pi svargatimāpnoti kiṃ punastatparāyaṇaḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु योगस्थस्य च योगिनः ।
या काचिन्मनसो वृत्तिः सा भवत्यच्युताश्रयात्

jāgratsvapnasuṣupteṣu yogasthasya ca yoginaḥ |
yā kācinmanaso vṛttiḥ sā bhavatyacyutāśrayāt

उत्तिष्ठन्निपतन्विष्णुं प्रलपन्विविशंस्तथा ।
भुञ्जञ्जाग्रच्च गोविन्दं माधवं यश्च संस्मरेत्

uttiṣṭhannipatanviṣṇuṃ pralapanviviśaṃstathā |
bhuñjañjāgracca govindaṃ mādhavaṃ yaśca saṃsmaret

स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः कुर्याच्चित्तं जनार्दने ।
एषा शास्त्रानुसारोक्तिः किमन्यैर्बहुभाषितैः

svesve karmaṇyabhirataḥ kuryāccittaṃ janārdane |
eṣā śāstrānusāroktiḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ

ध्यानमेव परो धर्मो ध्यानमेव परं तपः ।
ध्यानमेव परं शौचं तस्माद्ध्यानपरो भवेत्

dhyānameva paro dharmo dhyānameva paraṃ tapaḥ |
dhyānameva paraṃ śaucaṃ tasmāddhyānaparo bhavet

नास्ति विष्णोः परं ध्थेयं तपो नानशनात्परम् ।
तस्मात्प्रधानमत्रोक्तं वासुदेवस्य चिन्तनम्

nāsti viṣṇoḥ paraṃ dhtheyaṃ tapo nānaśanātparam |
tasmātpradhānamatroktaṃ vāsudevasya cintanam

यद्दुर्लभं परं प्राप्यं मनसो यन्न गोचरम् ।
तदप्यप्रार्थितं ध्यातो ददाति मधुसूदनः

yaddurlabhaṃ paraṃ prāpyaṃ manaso yanna gocaram |
tadapyaprārthitaṃ dhyāto dadāti madhusūdanaḥ

प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्णं स्यादिति श्रुतिः

pramādātkurvatāṃ karma pracyavetādhvareṣu yat |
smaraṇādeva tadviṣṇoḥ saṃpūrṇaṃ syāditi śrutiḥ

ध्यानेन सदृशो नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् ।
आगामिदेहहेतूनां दाहको योगपावकः

dhyānena sadṛśo nāsti śodhanaṃ pāpakarmaṇām |
āgāmidehahetūnāṃ dāhako yogapāvakaḥ

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिमत्रैव जन्मनि ।
प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मा च योऽचिरात्

viniṣpannasamādhistu muktimatraiva janmani |
prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmā ca yo'cirāt

यथाग्निरुद्यतशिखः कक्षं दहति वानिलः ।
तथा चित्तस्थिते विष्णौ योगिना सर्वकिल्बिषम्

yathāgnirudyataśikhaḥ kakṣaṃ dahati vānilaḥ |
tathā cittasthite viṣṇau yoginā sarvakilbiṣam

यथाग्नियोगात्कनकममलं संप्रजायते ।
संप्लुष्टो वासुदेवेन मनुष्याणां सदा मलः

yathāgniyogātkanakamamalaṃ saṃprajāyate |
saṃpluṣṭo vāsudevena manuṣyāṇāṃ sadā malaḥ

गङ्गास्नानसहस्रेषु पुष्करस्नानकोटिषु ।
यत्पापं निलययाति स्मृते नश्यति तद्धरौ

gaṅgāsnānasahasreṣu puṣkarasnānakoṭiṣu |
yatpāpaṃ nilayayāti smṛte naśyati taddharau

प्राणायामसहस्नैस्तु यत्पापं नश्यति ध्रुवम् ।
क्षणमात्रेण तत्पापं हरेर्ध्यानात्प्रणश्यति

prāṇāyāmasahasnaistu yatpāpaṃ naśyati dhruvam |
kṣaṇamātreṇa tatpāpaṃ harerdhyānātpraṇaśyati

कलिप्रभावाद्दुष्टोक्तिः पाषण्डानां तथोक्तयः ।
न क्रामेन्मानसं तस्य यस्य चेतसि केशवः

kaliprabhāvādduṣṭoktiḥ pāṣaṇḍānāṃ tathoktayaḥ |
na krāmenmānasaṃ tasya yasya cetasi keśavaḥ

सा तिथिस्तदहोरात्रं स योगः स च चन्द्रमाः ।
लग्नं तदेव विख्यातं यत्र संस्मर्यते हरिः

sā tithistadahorātraṃ sa yogaḥ sa ca candramāḥ |
lagnaṃ tadeva vikhyātaṃ yatra saṃsmaryate hariḥ

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चार्थजडमूकता ।
चन्मुहूर्तं क्षणो वापि वासुदेवो न चिन्त्यते

sā hānistanmahacchidraṃ sā cārthajaḍamūkatā |
canmuhūrtaṃ kṣaṇo vāpi vāsudevo na cintyate

कलौ कृत युगं तस्य कलिस्तस्य कृते युगे ।
हृदि नो यस्य गोविन्दो यस्य चेतसि नाच्युतः

kalau kṛta yugaṃ tasya kalistasya kṛte yuge |
hṛdi no yasya govindo yasya cetasi nācyutaḥ

यस्याग्रतस्तथा पृष्ठे गच्छतस्तिष्ठतोऽपि वा ।
गोविन्दे नियतं चेतः कृतकृत्यः सदैव सः

yasyāgratastathā pṛṣṭhe gacchatastiṣṭhato'pi vā |
govinde niyataṃ cetaḥ kṛtakṛtyaḥ sadaiva saḥ

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु ।
तस्यान्तरायो मैत्रेय वेवेन्द्रत्वादिकं फलम्

vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu |
tasyāntarāyo maitreya vevendratvādikaṃ phalam

असंत्यज्य च गार्हस्थयं स तप्त्वा च महत्तपः ।
छिनत्ति पौरुषीं मायां केशवार्पितमानसः

asaṃtyajya ca gārhasthayaṃ sa taptvā ca mahattapaḥ |
chinatti pauruṣīṃ māyāṃ keśavārpitamānasaḥ

क्षमां कुर्वन्ति क्रुद्धेषु दयां मूर्खेषु मानवाः ।
मुदञ्च धर्मशीलेषु गोविन्दे हृदयस्थिते

kṣamāṃ kurvanti kruddheṣu dayāṃ mūrkheṣu mānavāḥ |
mudañca dharmaśīleṣu govinde hṛdayasthite

ध्यायेन्नारायणं देवं स्नानदानादिकर्मसु ।
प्रायश्चितेतेषु सर्वेषु दुष्कृतेषु विशेषतः

dhyāyennārāyaṇaṃ devaṃ snānadānādikarmasu |
prāyaściteteṣu sarveṣu duṣkṛteṣu viśeṣataḥ

लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभवः ।
येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः

lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parābhavaḥ |
yeṣāmindīvaraśyāmo hṛdayastho janārdanaḥ

कीटपक्षिगणानाञ्च हरौ संन्यस्तचेतसाम् ।
ऊर्ध्वा ह्येव गतिश्चास्ति किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम्

kīṭapakṣigaṇānāñca harau saṃnyastacetasām |
ūrdhvā hyeva gatiścāsti kiṃ punarjñānināṃ nṛṇām

वासुदेवतरुच्छाया नातिशीतातितापदा ।
नरकद्वारशमनी सा किमर्थं न सेव्यते

vāsudevatarucchāyā nātiśītātitāpadā |
narakadvāraśamanī sā kimarthaṃ na sevyate

न च दुर्वाससः शापो राज्यञ्चापि शचीपतेः ।
हन्तुं समर्थं हि सखे हृत्कृते मधुसूदने

na ca durvāsasaḥ śāpo rājyañcāpi śacīpateḥ |
hantuṃ samarthaṃ hi sakhe hṛtkṛte madhusūdane

वदतस्तिष्ठतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ।
नापयाति यदा चिन्ता सिद्धां मन्येत धारणाम्

vadatastiṣṭhato'nyadvā svecchayā karma kurvataḥ |
nāpayāti yadā cintā siddhāṃ manyeta dhāraṇām

ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तो नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
केयूरवान्मकरकुण्डलवान्किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः

dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavarto nārāyaṇaḥ sarasijāsanasanniviṣṭaḥ |
keyūravānmakarakuṇḍalavānkirīṭī hārī hiraṇmayavapurdhṛtaśaṅkhacakraḥ

न हि ध्यानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
श्वपचान्नानि भुञ्जानो पापी नैवात्र लिप्यते

na hi dhyānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate |
śvapacānnāni bhuñjāno pāpī naivātra lipyate

सदा चित्तं समासक्तं जन्तोर्विषयगोचरे ।
यदि नारायणेऽप्येवं को न मुच्येत बन्धनात्

sadā cittaṃ samāsaktaṃ jantorviṣayagocare |
yadi nārāyaṇe'pyevaṃ ko na mucyeta bandhanāt

विष्णुभक्तिर्यस्य चित्ते कं वा जीवो नमेत्सदा ।
स तारयति चात्मानं तदैव दुरितार्णवात्

viṣṇubhaktiryasya citte kaṃ vā jīvo nametsadā |
sa tārayati cātmānaṃ tadaiva duritārṇavāt

तञ्ज्ञानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र काशवः ।
तत्कर्म यत्तदर्थाय किमन्यैर्बहुभाषितैः

tañjñānaṃ yatra govindaḥ sā kathā yatra kāśavaḥ |
tatkarma yattadarthāya kimanyairbahubhāṣitaiḥ

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पितम् ।
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ

sā jihvā yā hariṃ stauti taccittaṃ yattadarpitam |
tāveva kevalau ślāghyau yau tatpūjākarau karau

प्रणाममीशस्य शिरः फलं विदुस्तदर्चनं पाणिफलं दिवौकसः ।
मनः फलं तद्गुणकर्मचिन्तनं वचस्तु गोविन्दगुणस्तुतिः फलम्

praṇāmamīśasya śiraḥ phalaṃ vidustadarcanaṃ pāṇiphalaṃ divaukasaḥ |
manaḥ phalaṃ tadguṇakarmacintanaṃ vacastu govindaguṇastutiḥ phalam

मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः ।
केशवस्मरणादेव तस्य सर्वं विनश्यति

merumandaramātro'pi rāśiḥ pāpasya karmaṇaḥ |
keśavasmaraṇādeva tasya sarvaṃ vinaśyati

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा ।
सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन्नपि न लिम्पति

yatkiñcitkurute karma puruṣaḥ sādhvasādhu vā |
sarvaṃ nārāyaṇe nyasya kurvannapi na limpati

तृणादिचतुरास्यान्तं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चराचरं जगत्सर्वं प्रसुप्तं मायया तव

tṛṇādicaturāsyāntaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham |
carācaraṃ jagatsarvaṃ prasuptaṃ māyayā tava

यस्मिन्न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोऽपि यच्चिन्तने विघ्नो यत्र नवा विशेत्कथमपि ब्राह्मोऽपिलोकोऽल्पकः ।
मुक्तिञ्चेतसि संस्थितो जडधियां पुंसां ददात्यव्ययः किञ्चित्रं यदयं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते

yasminnyastamatirna yāti narakaṃ svargo'pi yaccintane vighno yatra navā viśetkathamapi brāhmo'piloko'lpakaḥ |
muktiñcetasi saṃsthito jaḍadhiyāṃ puṃsāṃ dadātyavyayaḥ kiñcitraṃ yadayaṃ prayāti vilayaṃ tatrācyute kīrtite

अग्निकार्यं जपः स्नानं विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम् ।
गन्तुं दुः खोदधेः कुर्युर्ये च तत्र नरन्ति ते

agnikāryaṃ japaḥ snānaṃ viṣṇordhyānañca pūjanam |
gantuṃ duḥ khodadheḥ kuryurye ca tatra naranti te

राष्ट्रस्य शरणं राजा पितरो बालकस्य च ।
धर्मश्च सर्वमर्त्यानां सर्वस्य शरणं हरिः

rāṣṭrasya śaraṇaṃ rājā pitaro bālakasya ca |
dharmaśca sarvamartyānāṃ sarvasya śaraṇaṃ hariḥ

ये नमन्ति जगद्योनिं वासुदेवं सनातनम् ।
न येभ्यो विद्यते तीर्थमधिकं मुनिसत्तम्

ye namanti jagadyoniṃ vāsudevaṃ sanātanam |
na yebhyo vidyate tīrthamadhikaṃ munisattam

अनर्घरत्नपूजाञ्च कुर्यात्स्वाध्यायमेव च ।
तमेवोद्दिश्य गोविन्दं ध्यायन्नित्यमतन्द्रितः

anargharatnapūjāñca kuryātsvādhyāyameva ca |
tamevoddiśya govindaṃ dhyāyannityamatandritaḥ

शूद्रं वा भगवद्भक्तं निषादं श्वपचं तथा ।
द्विजजाति समंमन्यो न याति नरकं नरः

śūdraṃ vā bhagavadbhaktaṃ niṣādaṃ śvapacaṃ tathā |
dvijajāti samaṃmanyo na yāti narakaṃ naraḥ

आदरेण सदा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया ।
तथा विश्वस्य कर्तारं को न मुच्येत बन्धनात्

ādareṇa sadā stauti dhanavantaṃ dhanecchayā |
tathā viśvasya kartāraṃ ko na mucyeta bandhanāt

यथा प्राप्तवनो वह्निर्दहत्यार्द्रमपीन्धनम् ।
तथाविधः स्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्विषम्

yathā prāptavano vahnirdahatyārdramapīndhanam |
tathāvidhaḥ sthito viṣṇuryogināṃ sarvakilviṣam

आदीप्तं पर्वतं यद्वन्नाश्रयन्ति मृगादयः ।
तद्वत्पापनि सर्वाणि योगाभ्यासरतं नरम्

ādīptaṃ parvataṃ yadvannāśrayanti mṛgādayaḥ |
tadvatpāpani sarvāṇi yogābhyāsarataṃ naram

यस्य यावांश्च विश्वासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती ।
एतवानेव कृष्णस्य प्रभावः परिमीयते

yasya yāvāṃśca viśvāsastasya siddhistu tāvatī |
etavāneva kṛṣṇasya prabhāvaḥ parimīyate

विद्वेषादपि गोविन्दं दमघोषात्मजः स्मरन् ।
शिशुपालो गतस्तत्त्वं किं पुनस्तत्परायणः

vidveṣādapi govindaṃ damaghoṣātmajaḥ smaran |
śiśupālo gatastattvaṃ kiṃ punastatparāyaṇaḥ