अध्याय 224: नैमित्तिक और प्राकृतिक प्रलय

चतुर्युगसहस्रान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
अनावृष्टिश्च कल्पान्ते जायते शतवार्षिकी

caturyugasahasrānte brāhmo naimittiko layaḥ |
anāvṛṣṭiśca kalpānte jāyate śatavārṣikī

उतिष्ठन्ति तदा रौद्रा दिवि सप्त दिवाकराः ।
ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम्

utiṣṭhanti tadā raudrā divi sapta divākarāḥ |
te tu pītvā jalaṃ sarvaṃ śoṣayanti jagattrayam

भूर्भुवः स्वर्महर्लोकं चराचरं जनस्तथा ।
विष्णुश्च रुद्रो भूत्वासौ पातालानि दहत्यधः

bhūrbhuvaḥ svarmaharlokaṃ carācaraṃ janastathā |
viṣṇuśca rudro bhūtvāsau pātālāni dahatyadhaḥ

विष्णुर्दहेत्त्रिलोकञ्चि मुखान्मेघान् सृजत्यलम् ।
वर्षन्ते वै वर्षशतं नानावर्णा महाघनाः

viṣṇurdahettrilokañci mukhānmeghān sṛjatyalam |
varṣante vai varṣaśataṃ nānāvarṇā mahāghanāḥ

विष्णुरूपःशतं वाति वर्षाणां वायुरूर्जितः ।
विष्णुरे कार्णवी भूते वर्षे ब्रह्मस्वरूपधृक् ।
शेतेऽनन्तासने विष्णुर्नष्टे स्थावरजङ्गमे

viṣṇurūpaḥśataṃ vāti varṣāṇāṃ vāyurūrjitaḥ |
viṣṇure kārṇavī bhūte varṣe brahmasvarūpadhṛk |
śete'nantāsane viṣṇurnaṣṭe sthāvarajaṅgame

सुप्त्वा वर्षसहस्रं स जगद्भूयोऽसृजद्धरिः ।
अथ प्राकृतिकं वक्ष्ये प्रलयं शृणु शौनक

suptvā varṣasahasraṃ sa jagadbhūyo'sṛjaddhariḥ |
atha prākṛtikaṃ vakṣye pralayaṃ śṛṇu śaunaka

पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् ।
ब्रह्माणं न्यस्य देहे हि मुक्तो योगबलैर्हरिः

pūrṇe saṃvatsaraśate saṃhṛtya sakalaṃ jagat |
brahmāṇaṃ nyasya dehe hi mukto yogabalairhariḥ

ये गता ब्रह्मणः स्थानं तेऽपि यान्ति परं पदम् ।
अनावृष्ट्यर्कसम्पन्ना आसन्मेघास्तथा द्विज ।
शतं वर्षाणि वर्षद्भिर्मेधैरण्डं प्रपूर्यते

ye gatā brahmaṇaḥ sthānaṃ te'pi yānti paraṃ padam |
anāvṛṣṭyarkasampannā āsanmeghāstathā dvija |
śataṃ varṣāṇi varṣadbhirmedhairaṇḍaṃ prapūryate

अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डं जगत्पतेः ।
पूर्णे ब्रह्मायुषि गते भिद्यतेऽम्भसि लीयते

antargatena toyena bhinnamaṇḍaṃ jagatpateḥ |
pūrṇe brahmāyuṣi gate bhidyate'mbhasi līyate

एवं सा जगदाधारा तोये चोर्वो प्रलीयते ।
आपस्तेजसि लीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते

evaṃ sā jagadādhārā toye corvo pralīyate |
āpastejasi līyante tejo vāyau pralīyate

वायुः खे खञ्च भूतादौ विशते च तदा महान् ।
महान्प्रपद्यतेऽव्यक्तं प्रकृतिः पुरुषे परे

vāyuḥ khe khañca bhūtādau viśate ca tadā mahān |
mahānprapadyate'vyaktaṃ prakṛtiḥ puruṣe pare

शतवर्षं हरिः शेते सृजत्यथ दिनगमे ।
अव्यक्तादिक्रमेणैव व्यक्तीभूतं चराचरम्

śatavarṣaṃ hariḥ śete sṛjatyatha dinagame |
avyaktādikrameṇaiva vyaktībhūtaṃ carācaram