चतुर्युगसहस्रान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
अनावृष्टिश्च कल्पान्ते जायते शतवार्षिकी
caturyugasahasrānte brāhmo naimittiko layaḥ |
anāvṛṣṭiśca kalpānte jāyate śatavārṣikī
Purva Khanda: Achara Kanda
Chapter 224: The occasional and the elemental dissolution
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नैमित्तिकप्रलयोनाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
12 verses · 224 of 241
What happens in this chapter
The occasional and the elemental dissolution
Suta tells Shaunaka how the world dissolves. At the end of a thousand rounds of the four yugas comes the naimittika pralaya, Brahma's night. A drought lasts a hundred years. Seven fierce suns drink up every water. Vishnu, become Rudra, burns the patalas and the worlds above. Then clouds from his mouth rain for a hundred years, and a wind blows for a hundred more. In the single ocean Vishnu sleeps on Ananta, then wakes and creates again. The prakritika pralaya comes when Brahma's life is complete. Earth dissolves into water, water into fire, fire into air, air into space, space into the first element, then into mahat, the unmanifest, and Prakriti into the supreme Purusha.
सूत उवाच
उतिष्ठन्ति तदा रौद्रा दिवि सप्त दिवाकराः ।
ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम्
utiṣṭhanti tadā raudrā divi sapta divākarāḥ |
te tu pītvā jalaṃ sarvaṃ śoṣayanti jagattrayam
भूर्भुवः स्वर्महर्लोकं चराचरं जनस्तथा ।
विष्णुश्च रुद्रो भूत्वासौ पातालानि दहत्यधः
bhūrbhuvaḥ svarmaharlokaṃ carācaraṃ janastathā |
viṣṇuśca rudro bhūtvāsau pātālāni dahatyadhaḥ
विष्णुर्दहेत्त्रिलोकञ्चि मुखान्मेघान् सृजत्यलम् ।
वर्षन्ते वै वर्षशतं नानावर्णा महाघनाः
viṣṇurdahettrilokañci mukhānmeghān sṛjatyalam |
varṣante vai varṣaśataṃ nānāvarṇā mahāghanāḥ
विष्णुरूपःशतं वाति वर्षाणां वायुरूर्जितः ।
विष्णुरे कार्णवी भूते वर्षे ब्रह्मस्वरूपधृक् ।
शेतेऽनन्तासने विष्णुर्नष्टे स्थावरजङ्गमे
viṣṇurūpaḥśataṃ vāti varṣāṇāṃ vāyurūrjitaḥ |
viṣṇure kārṇavī bhūte varṣe brahmasvarūpadhṛk |
śete'nantāsane viṣṇurnaṣṭe sthāvarajaṅgame
सुप्त्वा वर्षसहस्रं स जगद्भूयोऽसृजद्धरिः ।
अथ प्राकृतिकं वक्ष्ये प्रलयं शृणु शौनक
suptvā varṣasahasraṃ sa jagadbhūyo'sṛjaddhariḥ |
atha prākṛtikaṃ vakṣye pralayaṃ śṛṇu śaunaka
पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् ।
ब्रह्माणं न्यस्य देहे हि मुक्तो योगबलैर्हरिः
pūrṇe saṃvatsaraśate saṃhṛtya sakalaṃ jagat |
brahmāṇaṃ nyasya dehe hi mukto yogabalairhariḥ
ये गता ब्रह्मणः स्थानं तेऽपि यान्ति परं पदम् ।
अनावृष्ट्यर्कसम्पन्ना आसन्मेघास्तथा द्विज ।
शतं वर्षाणि वर्षद्भिर्मेधैरण्डं प्रपूर्यते
ye gatā brahmaṇaḥ sthānaṃ te'pi yānti paraṃ padam |
anāvṛṣṭyarkasampannā āsanmeghāstathā dvija |
śataṃ varṣāṇi varṣadbhirmedhairaṇḍaṃ prapūryate
अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डं जगत्पतेः ।
पूर्णे ब्रह्मायुषि गते भिद्यतेऽम्भसि लीयते
antargatena toyena bhinnamaṇḍaṃ jagatpateḥ |
pūrṇe brahmāyuṣi gate bhidyate'mbhasi līyate
एवं सा जगदाधारा तोये चोर्वो प्रलीयते ।
आपस्तेजसि लीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते
evaṃ sā jagadādhārā toye corvo pralīyate |
āpastejasi līyante tejo vāyau pralīyate
वायुः खे खञ्च भूतादौ विशते च तदा महान् ।
महान्प्रपद्यतेऽव्यक्तं प्रकृतिः पुरुषे परे
vāyuḥ khe khañca bhūtādau viśate ca tadā mahān |
mahānprapadyate'vyaktaṃ prakṛtiḥ puruṣe pare
शतवर्षं हरिः शेते सृजत्यथ दिनगमे ।
अव्यक्तादिक्रमेणैव व्यक्तीभूतं चराचरम्
śatavarṣaṃ hariḥ śete sṛjatyatha dinagame |
avyaktādikrameṇaiva vyaktībhūtaṃ carācaram
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)