अध्याय 225: जन्म-मरण का चक्र और कर्मों का फल

आध्यात्मिकादितापांस्त्रीञ्ज्ञात्व संस्राचक्रवित् ।
उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्यात्यन्तिकं लयम्

ādhyātmikāditāpāṃstrīñjñātva saṃsrācakravit |
utpannajñānavairāgyaḥ prāpnotyātyantikaṃ layam

संसारचक्रं वक्ष्येऽहमादाबुत्क्रान्तिकालतः ।
यद्विना पुरुषार्थो न लीनः स्यात्परमात्मनि

saṃsāracakraṃ vakṣye'hamādābutkrāntikālataḥ |
yadvinā puruṣārtho na līnaḥ syātparamātmani

ऊर्ध्ववासी नरस्त्यक्त्वा देहमन्यत्प्रपद्यते ।
नीयतेद्वादशाहेन यमस्य यमपूरुषैः

ūrdhvavāsī narastyaktvā dehamanyatprapadyate |
nīyatedvādaśāhena yamasya yamapūruṣaiḥ

तत्र यद्वान्धवास्तोयं प्रयच्छन्ति तिलैः सह ।
यच्च पिण्डं प्रयच्छन्ति यमलोके तदश्नुते

tatra yadvāndhavāstoyaṃ prayacchanti tilaiḥ saha |
yacca piṇḍaṃ prayacchanti yamaloke tadaśnute

गतश्च नरकं पापात्स्वर्गं याति स्वपुण्यतः ।
पापकृद्याति नरकं पुण्यकृद्याति वै दिवम्

gataśca narakaṃ pāpātsvargaṃ yāti svapuṇyataḥ |
pāpakṛdyāti narakaṃ puṇyakṛdyāti vai divam

स्वर्गाच्च नरकात्त्यक्तः स्त्रीणां गर्भे भवत्यपि ।
नाभिभूतञ्च तस्यैव याति बीजद्वयं हि तत्

svargācca narakāttyaktaḥ strīṇāṃ garbhe bhavatyapi |
nābhibhūtañca tasyaiva yāti bījadvayaṃ hi tat

कललं बुद्ब्रुदमयं ततः शोणितमेव च ।
पेश्याः पलसमोऽण्डः स्यादङ्कुरं तत उच्यते

kalalaṃ budbrudamayaṃ tataḥ śoṇitameva ca |
peśyāḥ palasamo'ṇḍaḥ syādaṅkuraṃ tata ucyate

उपाङ्गान्यङ्गुलीनेत्रनासास्यश्रवणानि च ।
आवहं याति चाङ्गेभ्यस्तत्परन्तु नखादिकम्

upāṅgānyaṅgulīnetranāsāsyaśravaṇāni ca |
āvahaṃ yāti cāṅgebhyastatparantu nakhādikam

त्वचो रोमाणि जायन्ते केशाश्चैव ततः परम् ।
नरश्चाधोमुखः स्थित्वा दशमे च सः जायते

tvaco romāṇi jāyante keśāścaiva tataḥ param |
naraścādhomukhaḥ sthitvā daśame ca saḥ jāyate

ततस्तु वैष्णवी माया वृणोत्यत्यन्तमोहिनी ।
बालत्वं त्वथ कौमारं यौवनं वृद्धतामपि

tatastu vaiṣṇavī māyā vṛṇotyatyantamohinī |
bālatvaṃ tvatha kaumāraṃ yauvanaṃ vṛddhatāmapi

ततश्च मरणं तत्तद्धर्मामाप्नोति मानवः ।
एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भ्राम्यते घटीयन्त्रवत्

tataśca maraṇaṃ tattaddharmāmāpnoti mānavaḥ |
evaṃ saṃsāracakre'smin bhrāmyate ghaṭīyantravat

नरकात्प्रतिमुक्तस्तु पापयोनिषु जायते ।
पतितात्प्रतिगृह्याथ अधोयोनिं व्रजेद्बुधः

narakātpratimuktastu pāpayoniṣu jāyate |
patitātpratigṛhyātha adhoyoniṃ vrajedbudhaḥ

नरकात्प्रतिमुक्तस्तु कृमिर्भवति याचकः ।
उपाध्यायव्यलीकं तु कृत्वा श्वा भवति द्विज

narakātpratimuktastu kṛmirbhavati yācakaḥ |
upādhyāyavyalīkaṃ tu kṛtvā śvā bhavati dvija

तज्जायां मनसा वाञ्छंस्तद्द्रव्यं वाप्यसंशयम् ।
गर्दभोजायते जन्तुर्मित्रस्यैवापमानकृत्

tajjāyāṃ manasā vāñchaṃstaddravyaṃ vāpyasaṃśayam |
gardabhojāyate janturmitrasyaivāpamānakṛt

पितरौ पीडयित्वा तु कच्छपत्वञ्च जायते ।
भुर्तुः पिण्डमुपाश्वस्तो वञ्जयित्वा तमेव यः

pitarau pīḍayitvā tu kacchapatvañca jāyate |
bhurtuḥ piṇḍamupāśvasto vañjayitvā tameva yaḥ

सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ।
न्यासापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमिः

so'pi mohasamāpanno jāyate vānaro mṛtaḥ |
nyāsāpahartā narakādvimukto jāyate kṛmiḥ

असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः ।
विश्वासहर्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते

asūyakaśca narakānmukto bhavati rākṣasaḥ |
viśvāsahartā ca naro mīnayonau prajāyate

यवधान्यानि संहृत्य जायते मूषको मृतः ।
परदाराभिमर्शात्तु वृको घोरोऽभिजायते

yavadhānyāni saṃhṛtya jāyate mūṣako mṛtaḥ |
paradārābhimarśāttu vṛko ghoro'bhijāyate

भ्रातृभार्याप्रसंगेन कोकिलो जायते नरः ।
गुर्वादिभार्यागमनाच्छूकरो जायते नरः

bhrātṛbhāryāprasaṃgena kokilo jāyate naraḥ |
gurvādibhāryāgamanācchūkaro jāyate naraḥ

यज्ञदानविवाहानां विघ्नकर्ता भवेत्कृमिः ।
देवतापितृविप्राणामदत्त्वा योऽन्नमश्नुते

yajñadānavivāhānāṃ vighnakartā bhavetkṛmiḥ |
devatāpitṛviprāṇāmadattvā yo'nnamaśnute

प्रमुक्तो नरकाद्वापि वायसः सन्प्रजायते ।
ज्येष्ठभ्रात्रपमानाच्च क्रौञ्चयोनौ प्रजायते

pramukto narakādvāpi vāyasaḥ sanprajāyate |
jyeṣṭhabhrātrapamānācca krauñcayonau prajāyate

शूद्रस्तु ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।
तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कटीको भवेत्

śūdrastu brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate |
tasyāmapatyamutpādya kāṣṭhāntaḥ kaṭīko bhavet

कृतघ्नः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा ।
अशस्त्रं पुरुषं हर्ता नरः सञ्जायते खरः

kṛtaghnaḥ kṛmikaḥ kīṭaḥ pataṅgo vṛścikastathā |
aśastraṃ puruṣaṃ hartā naraḥ sañjāyate kharaḥ

कृमिः स्त्रीवधकर्ता च बालहन्ता च जायते ।
भोजनञ्चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः

kṛmiḥ strīvadhakartā ca bālahantā ca jāyate |
bhojanañcorayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ

हृत्वाज्यञ्चैव मार्जारस्तिलहृच्चैव मूषकः ।
घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्भुरमामिषम्

hṛtvājyañcaiva mārjārastilahṛccaiva mūṣakaḥ |
ghṛtaṃ hṛtvā ca nakulaḥ kāko madbhuramāmiṣam

मधु हृत्वा नरो दंशपूपं हृत्वा पिपीलिकः ।
अपो हृत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते

madhu hṛtvā naro daṃśapūpaṃ hṛtvā pipīlikaḥ |
apo hṛtvā tu pāpātmā vāyasaḥ samprajāyate

हृते काष्ठे च हारीतः कपोतो वा प्रजायते ।
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते

hṛte kāṣṭhe ca hārītaḥ kapoto vā prajāyate |
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate

कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वह्रिहर्ता बकस्तथा ।
मयूरो वर्णकं हृत्वा शाकपत्रञ्च जायते

kārpāsike hṛte krauñco vahrihartā bakastathā |
mayūro varṇakaṃ hṛtvā śākapatrañca jāyate

जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्वपहृन्नरः ।
छुछुन्दरिः शुभान्गन्धाञ्छशं हृत्वा शशो भवेत्

jīvañjīvakatāṃ yāti raktavastvapahṛnnaraḥ |
chuchundariḥ śubhāngandhāñchaśaṃ hṛtvā śaśo bhavet

षण्डाः कलापहरणे काष्ठहृत्तृणकीटकः ।
पुष्पं हृत्वा दरिद्रस्तु पङ्गुर्याचकहृन्नरः

ṣaṇḍāḥ kalāpaharaṇe kāṣṭhahṛttṛṇakīṭakaḥ |
puṣpaṃ hṛtvā daridrastu paṅguryācakahṛnnaraḥ

शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः ।
गृहहृन्नरकान्गत्वा रौरवादीन्सुदारुणान्

śākahartā ca hārītastoyahartā ca cātakaḥ |
gṛhahṛnnarakāngatvā rauravādīnsudāruṇān

तृणगुल्मलतावल्लीत्वग्घारी तरुतां व्रजेत् ।
एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादिहारिणाम्

tṛṇagulmalatāvallītvagghārī tarutāṃ vrajet |
eṣa eva kramo dṛṣṭo gosuvarṇādihāriṇām

विद्यापहारी मूकः स्याद्गत्वा च नरकान्बहन् ।
असमिद्धे हुते चाग्नौ मन्दाग्निः खलु जायते

vidyāpahārī mūkaḥ syādgatvā ca narakānbahan |
asamiddhe hute cāgnau mandāgniḥ khalu jāyate

परनिन्दा कृतघ्नत्वं परसीमाभिघातनम् ।
नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम्

paranindā kṛtaghnatvaṃ parasīmābhighātanam |
naiṣṭhuryaṃ nirghṛṇatvañca paradāropasevanam

परस्वहरणाशौचं देवतानां च कुत्सनम् ।
निकृत्य बन्धनं नॄणां कार्पण्यञ्च नृणां वधः ।
उपलक्षणाद्विजानीयान्मुक्तानां नरकादनु

parasvaharaṇāśaucaṃ devatānāṃ ca kutsanam |
nikṛtya bandhanaṃ nṝṇāṃ kārpaṇyañca nṛṇāṃ vadhaḥ |
upalakṣaṇādvijānīyānmuktānāṃ narakādanu

दया भूतेषु संवादः परलोकं प्रति क्रिया ।
सत्यं हितार्थमुक्तिश्च वेदप्रामाण्यदर्शनम्

dayā bhūteṣu saṃvādaḥ paralokaṃ prati kriyā |
satyaṃ hitārthamuktiśca vedaprāmāṇyadarśanam

गुरुदेवर्षिसिद्धर्षिसेवनं साधुसंयमः ।
सत्क्रियाष्वसनं मैत्री स्वर्गस्य लक्षणं विदुः ।
अष्टाङ्गयोगविज्ञानात्प्राप्नोत्यात्यन्तिकं फलम्

gurudevarṣisiddharṣisevanaṃ sādhusaṃyamaḥ |
satkriyāṣvasanaṃ maitrī svargasya lakṣaṇaṃ viduḥ |
aṣṭāṅgayogavijñānātprāpnotyātyantikaṃ phalam