अध्याय 209: गायत्री से दण्डक तक के समवृत्त

श्रीरुक्था गेन सा ज्ञेया उत्युक्था स्त्री गुरुद्वयम् ।
मो नारी रो मृगी मध्या मगौ कन्या प्रतिष्ठया

śrīrukthā gena sā jñeyā utyukthā strī gurudvayam |
mo nārī ro mṛgī madhyā magau kanyā pratiṣṭhayā

भो गौ पङ्क्तिः सुप्रातिष्ठा तनुमध्या तयौ स्मृता ।
नयाभ्यां बालललिता गायत्रीच्छन्द एव हि

bho gau paṅktiḥ suprātiṣṭhā tanumadhyā tayau smṛtā |
nayābhyāṃ bālalalitā gāyatrīcchanda eva hi

मसगैर्मदलेखा स्यादुष्णिक्छन्दः स्मृतं बुधैः ।
भौ गौ चित्रपदा ख्याता विद्युन्माला ममौ गगौ

masagairmadalekhā syāduṣṇikchandaḥ smṛtaṃ budhaiḥ |
bhau gau citrapadā khyātā vidyunmālā mamau gagau

माणवकं भात्तलगा म्नौ गौ हंसरुतं स्मृतम् ।
समानिका रजगला जरला गः प्रमाणिका ।
आभ्यामन्यद्वितानं स्यादनुष्टुप्छन्द ईरितम्

māṇavakaṃ bhāttalagā mnau gau haṃsarutaṃ smṛtam |
samānikā rajagalā jaralā gaḥ pramāṇikā |
ābhyāmanyadvitānaṃ syādanuṣṭupchanda īritam

रनसैः स्याद्धलमुखी नौ मः शिशुभृता भवेत् ।
बृहतीछन्द इत्युक्तं स्मौ जगौ स विराजितम्

ranasaiḥ syāddhalamukhī nau maḥ śiśubhṛtā bhavet |
bṛhatīchanda ityuktaṃ smau jagau sa virājitam

पणवं स्यान्मनयगैर्मयूरसारिणी भवेत् ।
रजाभ्याञ्च रगाभ्याञ्च रुक्मवती भमौ सगौ

paṇavaṃ syānmanayagairmayūrasāriṇī bhavet |
rajābhyāñca ragābhyāñca rukmavatī bhamau sagau

मत्ता मभसगैर्युक्ता नरजा गो मनोरमा ।
पङ्क्तिच्छन्दः समाख्यातं जसता गावुपस्थितम्

mattā mabhasagairyuktā narajā go manoramā |
paṅkticchandaḥ samākhyātaṃ jasatā gāvupasthitam

तौ जो गाविन्द्रवज्रा स्याज्जतज्गा गुपपूर्विका

tau jo gāvindravajrā syājjatajgā gupapūrvikā

उपजातयोऽन्याद्यन्ताः सुमुखी नजजा लगौ ।
भभभा गौ दोधकं स्याच्छालिनी मतता गगौ

upajātayo'nyādyantāḥ sumukhī najajā lagau |
bhabhabhā gau dodhakaṃ syācchālinī matatā gagau

अब्धिलोकैश्च विच्छेदो वातोर्ंमो ममता गगौ ।
श्रीर्भतौ ननगाः प्रोक्ता पञ्चभिः षडूभिरेव च

abdhilokaiśca vicchedo vātorṃmo mamatā gagau |
śrīrbhatau nanagāḥ proktā pañcabhiḥ ṣaḍūbhireva ca

मगना नो गो भ्रमरविलासितमुदाहृतम् ।
रथोद्धतार्नौ रलगाः स्वागता रनभा गगौ

maganā no go bhramaravilāsitamudāhṛtam |
rathoddhatārnau ralagāḥ svāgatā ranabhā gagau

वृत्ता ननौ सगौ गः स्यान्नौ रलौ गः समद्रिका ।
रजरा ल्गौ श्येनिका स्याज्जसता गौ शिखण्डितम् ।
त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं पिङ्गलेन महात्मना

vṛttā nanau sagau gaḥ syānnau ralau gaḥ samadrikā |
rajarā lgau śyenikā syājjasatā gau śikhaṇḍitam |
triṣṭupchandaḥ samākhyātaṃ piṅgalena mahātmanā

रनौ भसौ चन्द्रवर्त्म वंशस्थं स्याज्जतौ जरौ ।
ततो जराविन्द्रवंशा वेदसैस्तोटकं स्मृतम् ।
न्भौ भ्रौ द्रुतविलम्बितं पुटश्च स्यान्ननौ मयौ

ranau bhasau candravartma vaṃśasthaṃ syājjatau jarau |
tato jarāvindravaṃśā vedasaistoṭakaṃ smṛtam |
nbhau bhrau drutavilambitaṃ puṭaśca syānnanau mayau

वसुवेदैश्च विरतिर्मुदितवदना त्वियम् ।
ननररैः समाख्याता नयना यस्तथा भवेत्

vasuvedaiśca viratirmuditavadanā tviyam |
nanararaiḥ samākhyātā nayanā yastathā bhavet

सा तु कुसुमविचित्रा जलोद्धतगती रसैः ।
जसौ जसौ च पादेषु चतूरैः स्त्रग्विणी मता

sā tu kusumavicitrā jaloddhatagatī rasaiḥ |
jasau jasau ca pādeṣu catūraiḥ stragviṇī matā

भुजङ्गप्रयातं वृत्तं चतुभिर्यैः प्रकीर्तितम् ।
प्रयंवदा नभज्रैश्च मणिमाला तयौ तयौ

bhujaṅgaprayātaṃ vṛttaṃ catubhiryaiḥ prakīrtitam |
prayaṃvadā nabhajraiśca maṇimālā tayau tayau

गुहवक्त्रैश्च सन्निद्रा ललिता स्यात्तभौ जरौ ।
प्रमिताक्षरा सजससैरुज्ज्वला तु ननौ भरौ

guhavaktraiśca sannidrā lalitā syāttabhau jarau |
pramitākṣarā sajasasairujjvalā tu nanau bharau

ममौ ययौ वैश्वदेवी पञ्चाश्वैश्च यतिर्भवेत् ।
मभौ समौ जलधरमालाब्ध्यन्त्यैर्यतिभवेत्

mamau yayau vaiśvadevī pañcāśvaiśca yatirbhavet |
mabhau samau jaladharamālābdhyantyairyatibhavet

नौ ततौ गः क्षमावृत्तं तुरगैश्च रसैर्यतिः ।
प्रहर्षिणी मनौ ज्रौ गा वह्निभिर्दशभिर्यतिः

nau tatau gaḥ kṣamāvṛttaṃ turagaiśca rasairyatiḥ |
praharṣiṇī manau jrau gā vahnibhirdaśabhiryatiḥ

जभौ सजौ गो रुचिरा चतुर्भिश्च ग्रहैर्यतिः ।
मत्तमयूरं मतयाः सगौ देवग्रहैर्यतिः

jabhau sajau go rucirā caturbhiśca grahairyatiḥ |
mattamayūraṃ matayāḥ sagau devagrahairyatiḥ

मञ्जुभाषिणी सज्सा ज्गौ सुनन्दिनी सजसा मगौ ।
ननौ ततौ चन्द्रिका गः सप्तभिश्च रसैर्यतिः

mañjubhāṣiṇī sajsā jgau sunandinī sajasā magau |
nanau tatau candrikā gaḥ saptabhiśca rasairyatiḥ

असम्बाधा मतनसा गगौ बाणग्रहैर्यतिः ।
ननराः सो लधुगुरुः स्वरैः प्रोक्तापराजिता

asambādhā matanasā gagau bāṇagrahairyatiḥ |
nanarāḥ so ladhuguruḥ svaraiḥ proktāparājitā

ननौ भनौ प्रहरणकलिकेयं लगौ तथा ।
वसन्ततिलका सिंहोन्नता तभ्जा जगौ गुरुः

nanau bhanau praharaṇakalikeyaṃ lagau tathā |
vasantatilakā siṃhonnatā tabhjā jagau guruḥ

भजौ सनौ गगाविन्दुवदनाथ सुकेशरम् ।
नरना रलगाः पादे शर्करी प्रतिपादिता

bhajau sanau gagāvinduvadanātha sukeśaram |
naranā ralagāḥ pāde śarkarī pratipāditā

चतुर्दशलघुः स्याच्च श्रेष्ठा शशिकला सगा ।
रसग्रहयतिः स्रक्स्रा वसुशैलयतिस्तथा

caturdaśalaghuḥ syācca śreṣṭhā śaśikalā sagā |
rasagrahayatiḥ sraksrā vasuśailayatistathā

स्यान्मणिगुणनिकरो मालिनी ननमा ययौ ।
वसुस्वरयतिः स्याच्च नजौ भज्राः प्रभद्रकम्

syānmaṇiguṇanikaro mālinī nanamā yayau |
vasusvarayatiḥ syācca najau bhajrāḥ prabhadrakam

एला सयौ ननौ यःस्याच्चित्रलेखास्वराष्टकैः ।
मरौ मयौ यश्च भवेदुक्तेयमति शर्करी

elā sayau nanau yaḥsyāccitralekhāsvarāṣṭakaiḥ |
marau mayau yaśca bhavedukteyamati śarkarī

स्वरात्खं वृषभगजजृम्भितं भ्रनना नगौ ।
नजभजरा वाणिनी गः पिङ्गलेनाष्टिरीरिता

svarātkhaṃ vṛṣabhagajajṛmbhitaṃ bhrananā nagau |
najabhajarā vāṇinī gaḥ piṅgalenāṣṭirīritā

रसरुद्रैः शिखरिणी यमौ नसभला गुरुः ।
वसुग्रयतिः पृथ्वी जसौ जसयला गुरुः

rasarudraiḥ śikhariṇī yamau nasabhalā guruḥ |
vasugrayatiḥ pṛthvī jasau jasayalā guruḥ

दशस्वरैर्वंशपत्रपतितं भ्रौन्नभा लगौ ।
षड्वेदाश्वैश्च हरिणी नसमा रसला गुरुः

daśasvarairvaṃśapatrapatitaṃ bhraunnabhā lagau |
ṣaḍvedāśvaiśca hariṇī nasamā rasalā guruḥ

मन्दाक्रान्तब्धिषड्नगैर्मभनास्ततगा गुरुः ।
नर्दटकं नजभजा जलौ गो यतिरेव च

mandākrāntabdhiṣaḍnagairmabhanāstatagā guruḥ |
nardaṭakaṃ najabhajā jalau go yatireva ca

सप्तर्त्वब्धिः कोकिलकमत्यष्टिः स्याच्च पूर्ववत् ।
भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलता म्तौ न्यौ ययौ धृतिः

saptartvabdhiḥ kokilakamatyaṣṭiḥ syācca pūrvavat |
bhūtartvaśvaiḥ kusumitalatā mtau nyau yayau dhṛtiḥ

रसर्त्वश्वैर्यमौ न्सौ रौ मेघविस्फूर्जिता रगौ ।
शार्दूलविक्रीडितं मः सूर्यश्वैः सज्सतास्तगौ

rasartvaśvairyamau nsau rau meghavisphūrjitā ragau |
śārdūlavikrīḍitaṃ maḥ sūryaśvaiḥ sajsatāstagau

छन्दो ह्यतिधृतिः प्रोक्तमत ऊर्ध्वं कृतिर्भवेत् ।
सप्ताश्वर्तुः सुवदना भ्रौ मनौ यभला गुरुः

chando hyatidhṛtiḥ proktamata ūrdhvaṃ kṛtirbhavet |
saptāśvartuḥ suvadanā bhrau manau yabhalā guruḥ

वृत्तं रजौ रजौ पादे रजौ गो लः कृतिर्भवेत् ।
त्रिसप्तकैः स्नग्धरा स्यात्प्रकृतिर्म्नभनैस्त्रियैः

vṛttaṃ rajau rajau pāde rajau go laḥ kṛtirbhavet |
trisaptakaiḥ snagdharā syātprakṛtirmnabhanaistriyaiḥ

दिगर्कैर्भद्रकं भ्रौ न्रौ नरना गो यथाकृतिः ।
नजौ भश्वाश्वललितं जभौ जभलगा भवेत्

digarkairbhadrakaṃ bhrau nrau naranā go yathākṛtiḥ |
najau bhaśvāśvalalitaṃ jabhau jabhalagā bhavet

मत्ताक्रीडञ्चाष्टबाणदशकैर्मौ तनौ ननौ ।
नलौ गुरुश्च विकृतिश्छिन्ना संकृतिरुच्यते

mattākrīḍañcāṣṭabāṇadaśakairmau tanau nanau |
nalau guruśca vikṛtiśchinnā saṃkṛtirucyate

पञ्चाश्वार्कैर्भतौ तन्वी नसभा भनया गणाः ।
क्रौञ्चपदा बाणशरवसुशैलैर्भमौ सभौ

pañcāśvārkairbhatau tanvī nasabhā bhanayā gaṇāḥ |
krauñcapadā bāṇaśaravasuśailairbhamau sabhau

नौ नौ गोऽतिकृतिः प्रोक्ता च्छन्दो ह्युत्कृतिरुच्यते ।
वस्वीशाश्वैर्ममतनैः स्याद्भुजङ्गविजृम्भितम्

nau nau go'tikṛtiḥ proktā cchando hyutkṛtirucyate |
vasvīśāśvairmamatanaiḥ syādbhujaṅgavijṛmbhitam

ननरसैर्लगयुक्तैश्च अपवाहाख्यकं यतिः ।
गुहैः षड्भी रसैर्बाणैर्मोनाः षट्सगगा गणाः

nanarasairlagayuktaiśca apavāhākhyakaṃ yatiḥ |
guhaiḥ ṣaḍbhī rasairbāṇairmonāḥ ṣaṭsagagā gaṇāḥ

चण्डवृत्तिप्रपातोऽसौ दण्डको नौ ततोऽगरः ।
रफेवृद्धान्तकादस्य व्यालजीमूतकादयः

caṇḍavṛttiprapāto'sau daṇḍako nau tato'garaḥ |
raphevṛddhāntakādasya vyālajīmūtakādayaḥ