अध्याय 208: आर्या से आरम्भ होने वाले मात्रा-छन्द

आर्यालक्ष्म त्वष्ट गणाः सदा जो विषमे न हि ।
षष्ठे जो न्लौ वापि भवेत्पदं षष्ठे द्वितीयलात्

āryālakṣma tvaṣṭa gaṇāḥ sadā jo viṣame na hi |
ṣaṣṭhe jo nlau vāpi bhavetpadaṃ ṣaṣṭhe dvitīyalāt

आदितः सप्तमे ह्रस्वा द्वितीयार्धे शरे ततः ।
त्रिगणाङ्घ्रिश्च पथ्या स्याद्विपुला वह्निलङ्घनात्

āditaḥ saptame hrasvā dvitīyārdhe śare tataḥ |
trigaṇāṅghriśca pathyā syādvipulā vahnilaṅghanāt

ग्मध्ये द्वितुर्यौ जौ चपला मुखपूर्वादिचापला ।
द्वितीयार्धे सजघना आर्याजातेश्च लक्षणम्

gmadhye dvituryau jau capalā mukhapūrvādicāpalā |
dvitīyārdhe sajaghanā āryājāteśca lakṣaṇam

आर्या प्रथमार्धलक्ष्म गीतिः स्याच्चेद्दलद्वये ।
उपगीतिर्द्वितीयार्धादुद्गीतिर्व्यत्ययाद्भवेत्

āryā prathamārdhalakṣma gītiḥ syācceddaladvaye |
upagītirdvitīyārdhādudgītirvyatyayādbhavet

आर्यागीतिश्चान्तगुरुर्गोतिजातेश्च लक्षणम् ।
षट्कला विषमे चेत्स्युः समेऽष्टौ न निरन्तराः ।
समा पराश्रिता न स्याद्वैतालीये रलौ गुरुः

āryāgītiścāntagururgotijāteśca lakṣaṇam |
ṣaṭkalā viṣame cetsyuḥ same'ṣṭau na nirantarāḥ |
samā parāśritā na syādvaitālīye ralau guruḥ

अन्तेर्यौ पूर्ववदिदमौपच्छन्दसिकं मतम्

anteryau pūrvavadidamaupacchandasikaṃ matam

भाद्गौ स्यादापातलिका ज्ञेयाथो दक्षिणान्तिका ।
पराश्रितो द्वितीयो लः पादेषु निखिलेष्वपि

bhādgau syādāpātalikā jñeyātho dakṣiṇāntikā |
parāśrito dvitīyo laḥ pādeṣu nikhileṣvapi

उदीच्यवृत्तिरसमे प्राच्यवृत्तिस्तु युग्मके ।
सपञ्चमश्चतुर्थांशे युगपत्तौ प्रवृत्तकम्

udīcyavṛttirasame prācyavṛttistu yugmake |
sapañcamaścaturthāṃśe yugapattau pravṛttakam

उदीच्याद्यङ्घ्रिसंयोगाद्युग्मपादैकपादिका ।
चारुहासिन्ययुग्माङ्घ्रौ वैतालीयस्य संग्रहः

udīcyādyaṅghrisaṃyogādyugmapādaikapādikā |
cāruhāsinyayugmāṅghrau vaitālīyasya saṃgrahaḥ

वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातां चतुर्थाद्यगणो भवेत् ।
पथ्यावक्त्रं जेन समे विपरीतादिरन्यथा

vaktraṃ nādyānnasau syātāṃ caturthādyagaṇo bhavet |
pathyāvaktraṃ jena same viparītādiranyathā

उसमे नश्च चपला विपुला लघुसप्तमा ।
निखिले वा सैतवस्य म्रौ न्तौ चाब्धेस्तत्पूर्वकौ

usame naśca capalā vipulā laghusaptamā |
nikhile vā saitavasya mrau ntau cābdhestatpūrvakau

षोडशलोऽचलधृतिर्मात्रासमकमुच्यते

ṣoḍaśalo'caladhṛtirmātrāsamakamucyate

नवमलस्तथा गोऽन्त्यः जो न्लौवाथाम्बुधेर्यथा ।
विश्लोकः स्यात्तच्चतुष्कद्विगुणाद्वानवासिका

navamalastathā go'ntyaḥ jo nlauvāthāmbudheryathā |
viślokaḥ syāttaccatuṣkadviguṇādvānavāsikā

बाणाष्टनवकेषु स्याल्लश्चित्रा षोडशात्मिका ।
सममात्रासमादिष्टं पदाकुलकमीरितम्

bāṇāṣṭanavakeṣu syāllaścitrā ṣoḍaśātmikā |
samamātrāsamādiṣṭaṃ padākulakamīritam

वृत्तमात्रा विना वर्णैर्ला वर्णा गुरुभिर्विना ।
गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम्

vṛttamātrā vinā varṇairlā varṇā gurubhirvinā |
guruvo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam

अष्टाविंशातिला गन्ता प्रथमार्धे द्वितीयके ।
त्रिंशदस्यां शिखा गन्ता खञ्जातद्व्यत्ययाद्भवेत्

aṣṭāviṃśātilā gantā prathamārdhe dvitīyake |
triṃśadasyāṃ śikhā gantā khañjātadvyatyayādbhavet

षोडशानङ्गक्रीडा गा द्वात्रिंशच्चरमे च लाः ।
सप्तविंशातिला गन्ता दलयो रुचिरा द्वयोः

ṣoḍaśānaṅgakrīḍā gā dvātriṃśaccarame ca lāḥ |
saptaviṃśātilā gantā dalayo rucirā dvayoḥ

मात्रावृत्तानि चोक्तानि वर्णवृत्तानि वच्मि वै

mātrāvṛttāni coktāni varṇavṛttāni vacmi vai