अध्याय 205: कुमार विभक्तियाँ और लकार सिखाते हैं

सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे

siddhaśabdavivekāya bālavyutpattihetave

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः ।
स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके

suptiṅantaṃ padaṃ khyātaṃ supaḥ sapta vibhaktayaḥ |
svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmake

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि ।
अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम्

sambodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari |
arthavatprātipadikaṃ dhātupratyayavarjitam

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् ।
द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते

amauśaso dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat |
dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता ।
येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः

ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā |
yena kriyate karaṇaṃ tatkartā yaḥ karoti saḥ

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके ।
यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम्

ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsampradāne ca kārake |
yasmai ditsā dhārayate rocate sampradānakam

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके ।
यतोऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः

pañcamī syānṅasibhyāṃbhyohyapādāne ca kārake |
yato'paiti samādatte upādatte bhayaṃ yataḥ

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके ।
ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्

ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisambandhamukhyake |
ṅayoḥ supo vai saptamī syātsā cādhikaraṇe bhavet

आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः ।
ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्

ādhāraścādhikaraṇaṃ rakṣārthānāṃ prayogataḥ |
īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam

पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे ।
एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः

pañcamī paryupāṅyoge itararte'nyadiṅmukhe |
enayoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ

वीप्सेत्थम्भावचिह्नेऽभिर्भागेनैव परिप्रती ।
अनुरेषु सहार्थे च हीनेऽनूपश्च कथ्यते

vīpsetthambhāvacihne'bhirbhāgenaiva paripratī |
anureṣu sahārthe ca hīne'nūpaśca kathyate

द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि ।
अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे

dvitīyā ca caturtho syācceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi |
aprāṇe hi vibhaktī dbe manyakarmaṇyanādare

नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता ।
चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः

namaḥ svastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā |
caturtho caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे ।
काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगेऽपिषष्ठ्यति

tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṅge viśeṣaṇe |
kāle bhāve saptamī syādetairyoge'piṣaṣṭhyati

स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः ।
निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके

svāmīśvarādhipatibhiḥ sākṣidāyādaprasūtaiḥ |
nirdhāraṇe dve vibhakto ṣaṣṭhī hetuprayogake

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके ।
हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि

smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake |
hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛti karmaṇi kartari

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके ।
द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च

na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhī niṣṭhayoḥ prātipadike |
dvividhaṃ prātipadikaṃ nāma dhātustathaiva ca

भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः ।
तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः

bhūvāndibhyastiṅo laḥ syāllakārā daśa vai smṛtāḥ |
tiptasūjhi prathamo madhyaḥ sipthasthottamapūruṣaḥ

मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् ।
ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः

mibvasmastu parasmai hi padānāṃ cātmanepadam |
tātāñjha prathamo madhya sthāsāthāndhvamathottamaḥ

आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् ।
नाम्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत्

ādeśā iḍbahimahi dhātutotha ṇijādivat |
nāmni prayujyamāne'pi prathamaḥ puruṣo bhavet

मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ।
भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः

madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo'smadi |
bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ

लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः ।
भूतेऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः

laḍīrito vartamāne smenātīte ca dhātutaḥ |
bhūte'nadyatane laṅvā loḍādyāśiṣi dhātutaḥ

विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् ।
निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि

vidhyādāvevānumato loḍvācyo mantraṇe bhavet |
nimantraṇādhīṣṭasaṃpraśre prārthaneṣu tathāśiṣi

लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड्भूते ळड्भविष्यति ।
स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः

liṅatīte parokṣe syālliḍbhūte ḻaḍbhaviṣyati |
syādanadyatane tadvadbhaviṣyati tu dhātutaḥ

दातोरॢङ्क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट्प्रकीर्तितः ।
कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि

dātorḷṅkriyātipattau liṅarthe leṭprakīrtitaḥ |
kṛtastriṣvapi vartante bhāve karmaṇi kartari

सदृशास्तव्यता ण्यद्यदनीयाश्च तृजादयः

sadṛśāstavyatā ṇyadyadanīyāśca tṛjādayaḥ