अध्याय 206: सन्धि, समास और शब्दरूपों के उदाहरण

सिद्धोदाहरणं वक्ष्ये संहितादिपुरः सरम् ।
विप्राः स्वसागता वीदं सुत्तमं स्यात्पितॄषभः

siddhodāharaṇaṃ vakṣye saṃhitādipuraḥ saram |
viprāḥ svasāgatā vīdaṃ suttamaṃ syātpitṝṣabhaḥ

ळकारो विश्रुता सेवं लाङ्गलीषा मनीपया ।
गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं प्रार्णमित्यपि

ḻakāro viśrutā sevaṃ lāṅgalīṣā manīpayā |
gaṅgodakaṃ tavalkāra ṛṇārṇaṃ prārṇamityapi

शीतार्तश्च तवल्कारः सैन्द्री सौकार इत्यपि ।
वध्वासनञ्च पित्रर्थो लनुबन्धो नये जयेत्

śītārtaśca tavalkāraḥ saindrī saukāra ityapi |
vadhvāsanañca pitrartho lanubandho naye jayet

नायको लवणं गावस्त एते न त ईश्वराः ।
देवीगृहमथो अत्र अ अवेहि पटू इमौ

nāyako lavaṇaṃ gāvasta ete na ta īśvarāḥ |
devīgṛhamatho atra a avehi paṭū imau

अमी अश्वाः षडस्येति तन्न वाक्षड्दलानि च ।
तच्चरेत्तल्लु नातीति तज्जलं तच्छ्मशानकम्

amī aśvāḥ ṣaḍasyeti tanna vākṣaḍdalāni ca |
taccarettallu nātīti tajjalaṃ tacchmaśānakam

सुगन्नत्र पचन्नत्र भवांश्छादयतीति च ।
भवाज्झनत्करश्चैव भवांस्तरति संस्मृतम्

sugannatra pacannatra bhavāṃśchādayatīti ca |
bhavājjhanatkaraścaiva bhavāṃstarati saṃsmṛtam

भवांल्लिखति ताञ्चक्रे भवाञ्शेतेऽप्यनीदृशः ।
भवाण्डीनं त्वन्तरसि त्वङ्करोषि सदार्चनम्

bhavāṃllikhati tāñcakre bhavāñśete'pyanīdṛśaḥ |
bhavāṇḍīnaṃ tvantarasi tvaṅkaroṣi sadārcanam

कश्चरेत्कष्टकारेण क कुर्यात्क फले स्थितः ।
कःशेते चैव कःषण्डः कस्को याति च गौरवम्

kaścaretkaṣṭakāreṇa ka kuryātka phale sthitaḥ |
kaḥśete caiva kaḥṣaṇḍaḥ kasko yāti ca gauravam

क इहात्र क एवाहुर्देवा आहुश्च भो व्रज ।
स्वभूर्विष्णुर्व्रजति च गीष्पतिश्चैव धूर्पतिः

ka ihātra ka evāhurdevā āhuśca bho vraja |
svabhūrviṣṇurvrajati ca gīṣpatiścaiva dhūrpatiḥ

अस्मानेष व्रजेत्सस्यादृक्साम स च गच्छति ।
कुटीच्छाया तथा छाया सन्धयोऽन्ये तथेदृशाः

asmāneṣa vrajetsasyādṛksāma sa ca gacchati |
kuṭīcchāyā tathā chāyā sandhayo'nye tathedṛśāḥ

समासाः षट्समाख्याताः स द्विजः कर्मधारयः ।
द्विगुस्त्रिवेदी ग्रामश्च अयं तत्पुरुषः स्मृतः

samāsāḥ ṣaṭsamākhyātāḥ sa dvijaḥ karmadhārayaḥ |
dvigustrivedī grāmaśca ayaṃ tatpuruṣaḥ smṛtaḥ

तत्कृतश्च तदर्थश्च वृकभीतिश्च यद्धनम् ।
ज्ञानदक्षेण तत्त्वज्ञो बहुव्रीहिरथाव्ययी

tatkṛtaśca tadarthaśca vṛkabhītiśca yaddhanam |
jñānadakṣeṇa tattvajño bahuvrīhirathāvyayī

भावोऽधिस्त्रि यथोक्तं तु द्वन्द्वो देवर्षिमानवाः ।
तद्धिताः पाण्डवः शैवो ब्राहयं च ब्रह्मतादयः

bhāvo'dhistri yathoktaṃ tu dvandvo devarṣimānavāḥ |
taddhitāḥ pāṇḍavaḥ śaivo brāhayaṃ ca brahmatādayaḥ

देवाग्निसखिपत्यंशुक्रोष्टुस्वायम्भुवः पिता ।
ना प्रशस्ताश्चरा गौर्ग्लौरबजन्ताश्च पुंस्यपि

devāgnisakhipatyaṃśukroṣṭusvāyambhuvaḥ pitā |
nā praśastāścarā gaurglaurabajantāśca puṃsyapi

हलन्तश्चाश्वयुक्क्ष्माभुङ्मरुत्क्रव्यान्मृगाविधः ।
आत्मा राजा युवा पन्थाः पूषब्रह्महणौ हली

halantaścāśvayukkṣmābhuṅmarutkravyānmṛgāvidhaḥ |
ātmā rājā yuvā panthāḥ pūṣabrahmahaṇau halī

विड्वे धा उशनानड्वान्मधुलिट्काष्ठतट्तथा ।
बनवार्यस्थिवस्तूनि जगत्सामाहनी तथा

viḍve dhā uśanānaḍvānmadhuliṭkāṣṭhataṭtathā |
banavāryasthivastūni jagatsāmāhanī tathā

कर्मसर्पिर्वपुस्तेज अज्झलन्ता नपुंसके ।
जाया जरा नदी लक्ष्मीः श्रीस्त्रीभूमिर्वधूरपि

karmasarpirvapusteja ajjhalantā napuṃsake |
jāyā jarā nadī lakṣmīḥ śrīstrībhūmirvadhūrapi

भ्रूः पुनर्भूस्तथा धेनुः स्वसा माता च नौ स्त्रियः ।
वाक्स्रग्दिङ्मुत्क्रुधः प्रायो युवतिः कुकुभस्तथा

bhrūḥ punarbhūstathā dhenuḥ svasā mātā ca nau striyaḥ |
vāksragdiṅmutkrudhaḥ prāyo yuvatiḥ kukubhastathā

द्योदिवौ प्रावृषश्चैव सुमान उष्णिगस्त्रियाम् ।
गुणद्रव्यक्रियायोगात्स्त्रीलिङ्गांश्च वदामि ते

dyodivau prāvṛṣaścaiva sumāna uṣṇigastriyām |
guṇadravyakriyāyogātstrīliṅgāṃśca vadāmi te

शुक्लकीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः ।
पटुः कमलभूः कर्ता सुमतो बहवः सुनौः

śuklakīlālapāścaiva śuciśca grāmaṇīḥ sudhīḥ |
paṭuḥ kamalabhūḥ kartā sumato bahavaḥ sunauḥ

सत्या नाग्न्यस्तथा पुंसो ह्यभक्षयत दीर्घपात् ।
सर्वविश्वोभ ये चोभौ एकोन्यान्यतराणि च

satyā nāgnyastathā puṃso hyabhakṣayata dīrghapāt |
sarvaviśvobha ye cobhau ekonyānyatarāṇi ca

डतरो डतमो नेमस्त्वः समोऽथ सिमेतरौ ।
पूर्वश्चैवाधरश्चैव दक्षिणश्चोत्तरावरौ

ḍataro ḍatamo nemastvaḥ samo'tha simetarau |
pūrvaścaivādharaścaiva dakṣiṇaścottarāvarau

परश्चान्तरमप्येतद्यत्त्यत्किमदसस्त्विदम् ।
युष्मदस्मत्तत्प्रथमचरमाल्पतयार्धकाः

paraścāntaramapyetadyattyatkimadasastvidam |
yuṣmadasmattatprathamacaramālpatayārdhakāḥ

तथा कतिपयो द्वौ चेत्येवं सर्वादयस्तथा ।
शृणोत्याद्या जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि

tathā katipayo dvau cetyevaṃ sarvādayastathā |
śṛṇotyādyā juhotiśca jahātiśca dadhātyapi

दीप्यतिः स्तूयतिश्चैव पुत्त्रीयति धनीयति ।
त्रुट्यति म्रियते चैव चिचीषति निनीषति

dīpyatiḥ stūyatiścaiva puttrīyati dhanīyati |
truṭyati mriyate caiva cicīṣati ninīṣati

सर्वे तिष्ठन्ति सर्वस्मै सर्वस्मात्सर्वन्तो गतः ।
सर्वेषां चैव सर्वस्मिन्नेवं विश्वादयस्तथा

sarve tiṣṭhanti sarvasmai sarvasmātsarvanto gataḥ |
sarveṣāṃ caiva sarvasminnevaṃ viśvādayastathā

पूर्वे पूर्वाश्च पूर्वस्मात्पूर्वस्मिन्पूर्व ईरितः ।
(सूत उवाच)
सुप्तिङन्तुं सिद्धरूपं नाममात्रेण दर्शितम् ।
कात्यायनः कुमारात्तु श्रुत्वा विस्तरमब्रवीत्

pūrve pūrvāśca pūrvasmātpūrvasminpūrva īritaḥ |
(sūta uvāca)
suptiṅantuṃ siddharūpaṃ nāmamātreṇa darśitam |
kātyāyanaḥ kumārāttu śrutvā vistaramabravīt