अध्याय 204: औषधियों और धातुओं के नामों की सूची

एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम् ।
अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः

evaṃ dhanvantariḥ prāha suśrutāyaca vaidyakam |
ata nāmāni vakṣyāmi oṣadhīnāṃ samāsataḥ

स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि ।
लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता

sthirā vidārigandhā ca śālapaṇyaśumatyapi |
lāṅgalī kalasī caiva kroṣṭupucchā guhā matā

पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा ।
एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः

punarnavātha parṣābhūḥ kaṭhilyā kāruṇā tathā |
eraṇḍaścoruvūkaḥ syādāmardo vardhamānakaḥ

झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः ।
शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी

jhaṣā nāgabalā jñeyā śvadaṃṣṭrā gokṣuro mataḥ |
śatāvarī varā bhīru pīvarīndīvarī varī

व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा ।
धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका

vyāghrī tu bṛhatī kṛṣṇā haṃsapādī madhustravā |
dhāmanī kaṇṭakārī syātkṣudrā siṃhī nidigdhikā

वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका ।
मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका

vṛścikā tryamṛtā kālī viṣaghnī sarpadaṃṣṭrikā |
markaṭī cātmaguptā syādārṣeyī kapikacchukā

मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा ।
त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया ।
न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः

mudgaparṇo kṣudrasahā māṣaparṇo mahāsahā |
tyajā parā ca mahā jñeyā daṇḍayonyaṅkasaṃjñayā |
nyagrodhastu vaṭo jñeyaḥ aśvatthaḥ kapilo mataḥ

प्लक्षोऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः ।
पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः

plakṣo'tha gardabhāṇḍaḥ syātparkaṭī ca kapītanaḥ |
pārthastu kakubho dhanvi vijñeyor'junanāmabhiḥ

नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते ।
वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः

nandīvṛkṣaḥ prarohī syātpuṣṭikārīti cocyate |
vañjulo vetaso jñeyo bhallātaścāpyaruṣkaraḥ

लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः ।
बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा

lodhraḥ sāravako dhṛṣṭastirīṭaścāpi kīrtitaḥ |
bṛhatphalā mahājambūrjñeyā bālaphalā parā

तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता ।
कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च

tṛtīyā jalajambūḥ syānnādeyī sā ca kīrtitā |
kaṇā kṛṣṇopakuñcī ca śauṇḍī māgadhiketi ca

कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् ।
ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम्

kathitā pippalī tajjñaistanmūlaṃ granthikaṃ smṛtam |
ūṣaṇaṃ maricaṃ jñeyaṃ śuṇṭhī viśvaṃ mahauṣadham

व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते ।
लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली

vyoṣaṃ kaṭutrayaṃ vidyāttryūṣaṇaṃ tacca kīrtyate |
lāṅgalī halinī ca syāccheyasī gaja pippalī

त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता ।
चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते

trāyantī trāyamāṇā syādutsāyā suvahā smṛtā |
citrakaḥ syācchikhī vahniragnisaṃjñābhirucyate

षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च ।
कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका

ṣaḍgranthogrā vacā jñeyā śvetā haimavatīti ca |
kuṭajo vṛkṣakaḥ śakro vatsako girimāllikā

कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् ।
मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका

kaliṅgendrayavāriṣṭaṃ tasya bījāni lakṣayet |
mustakto meghanāmā syātkauntī jñeyā hareṇukā

एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः ।
पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका

elā ca bahulā proktā sūkṣmailā ca tathā truṭiḥ |
padmā bhārṅgo tathā kāñjī jñeyā brāhmaṇayaṣṭikā

मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका ।
महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका

mūrvā madhurasā jñeyā tejanī tiktavallikā |
mahānimbo bṛhannimbo dīpyakaḥ syādyavānikā

विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते ।
अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका

viḍaṅgaṃ krimaśatruḥ syādrāmaṭhaṃ hiṅgurucyate |
ajājī jīrakaṃ jñeyā kāravī copakuñcikā

विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी ।
तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम्

vijñeyā kaṭukā tiktā tathā kaṭukarohiṇī |
tagaraṃ syānnataṃ vakraṃ cocaṃ tvacavarāṅgakam

उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः ।
पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम्

udīcyaṃ bālakaṃ proktaṃ hrīberaṃ cāmbunāmabhiḥ |
patrakaṃ dalasaṃjñābhiścārakaṃ taskarāhvayam

हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते ।
असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम्

hemābhaṃ nāgasaṃjñābhirnāgakeśara ucyate |
asṛkkuṅkumamākhyātaṃ tathā kāśmīrabāhlikam

अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः ।
पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा

ayo lohaṃ samuddiṣṭaṃ yaugikairlohanāmabhiḥ |
puraṃ kuṭanaṭaṃ vidyānmahiṣākṣaḥ palaṅkaṣā

काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता ।
शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः

kāśmarī kaṭphalā jñeyā śrīparṇo ceti kīrtitā |
śallakī gajabhakṣyā ca patrī ca surabhī stravaḥ

धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः ।
पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी

dhātrīmāmalakīṃ vidyādakṣaścaiva vibhītakaḥ |
pathyābhayā ca vijñeyā pūtanā ca harītakī

त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् ।
उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः

triphalā phalamevoktā tacca jñeyaṃ phalatrikam |
udakīryo dīrghavṛntaḥ karañjaśceti kīrtitaḥ

यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका ।
धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता

yaṣṭī yaṣṭyāhvayaṃ proktaṃ madukaṃ madhuyaṣṭikā |
dhātakī tāmraparṇo syātsamaṅgā kuñjarā matā

सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् ।
विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम्

sitaṃ malayajaṃ śītaṃ gośīrṣaṃ sitacandanam |
vidyādraktaṃ candanaṃ ca dvitīyaṃ raktacandanam

काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका ।
शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता

kākolī ca smṛtā vīrā vayasyā cārkapuṣpikā |
śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ca mahāghoṣā ca kīrtitā

तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना ।
मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता

tugākṣīrī śubhā vāṃśī vijñeyā vaṃśalocanā |
mṛdvikā ca smṛtā drākṣā tathā gostanikā matā

स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा ।
सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते

syāduśīraṃ mṛṇālañca sevyaṃ lāmajjakaṃ tathā |
sārañca gopavallī ca gopī bhadrā ca kathyate

दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च ।
हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका

dantī kaṭaṅkaṭerī ca jñeyā dāruniśeti ca |
haridrā rajanī proktā pītikā rātrināmikā

वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता ।
वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः

vṛkṣādanī chinnaruhā nīlavallī rasāmṛtā |
vasukoṭaśca vijñeyo vāśiraḥ kāmpillo mataḥ

पाषाणभेदकोऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः ।
घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचोऽथ सूचको मतः

pāṣāṇabhedako'riṣṭo hyasmabhitkuṭṭabhedakaḥ |
ghaṇṭākaḥ śuṣkako jñeyo vaco'tha sūcako mataḥ

सुरसो बीजकश्चैव पीतशालोऽभिधीयेत ।
वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा

suraso bījakaścaiva pītaśālo'bhidhīyeta |
vajravṛkṣo mahāvṛkṣaḥ snuhī snukca sudhā guḍā

तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते ।
कुठेरकोऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः

tulasīṃ surasāṃ vidyādupastheti ca kathyate |
kuṭherako'pyarjunakaḥ parṇo saugandhiparṇikraḥ

नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका ।
ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च

nīlaśca sindhuvāraśca nirguṇḍīti sugandhikā |
jñeyā sugandhiparṇoti vāsantī kulajeti ca

कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः ।
गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः

kālīyakaṃ pītakāṣṭhaṃ katakākhyaḥ punaḥ smṛtaḥ |
gāyatrīkhadiro jñeyastadbhedaḥ kandaro mataḥ

इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् ।
सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते

indī varaṃ kuvalayaṃ padmaṃ nīlotpalaṃ smṛtam |
saugandhikaṃ śatadalamabjaṃ kamalamucyate

अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णोऽश्वकर्णकः ।
श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते

ajavarṇo bhavedūrjo vājikarṇo'śvakarṇakaḥ |
śleṣmāntakastathā śelurbahuvāraśca kathyate

सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका ।
कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा

sunandakaḥ kakudbhadraṃ chatrākī chatrasaṃjñakā |
kabarī kumbhako dhṛṣṭaḥ kṣudvidho dhanakṛttathā

कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः ।
प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी

kṛṣṇārjakaḥ karālaśca kālamānaḥ prakīrtitaḥ |
prācī balā nadīkrāntā kākajaṅghātha vāyasī

ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका ।
विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता

jñeyā mūṣikaparṇo tu bhramantī cākhuparṇikā |
viṣamuṣṭirdrāvaṇañca keśamuṣṭirudāhṛtā

किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः ।
अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि

kiṃlihīṃ kaṭukīṃ vidyādantakaścāmlavetasaḥ |
aśvatthā bahupatrā ca vijñeyā cāmalakyapi

अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् ।
महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत्

arūṣakraṃ patra śūkaṃ kṣīrī rājādanaṃ matam |
mahāpatraṃ dāḍimaṃ ca tameva karakaṃ vadet

मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते ।
कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते

masūrī vidalī śaṣpā kālindīti nirucyate |
kaṇṭakākhyā mahāśyāmā vṛkṣapādīti vakṣyate

विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् ।
सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च

vidyā kuntī nikumbhā ca tribhaṅgī tripuṭī trivṛt |
saptalā yavatiktā ca carmā carmakaseti ca

शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् ।
गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी

śaṅkhinī sukumārī ca tiktākṣī cākṣipīlukam |
gavākṣī cāmṛtā śvetā girikarṇo gavādinī

काम्पिल्लकोऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च ।
हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका

kāmpillako'tha raktāṅgo guṇḍā rocaniketi ca |
hemakṣīrī smṛtā pītā gaurī vai kāladugdhikā

गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी ।
तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम्

gāṅgerukī nāgabalā viśālā cendravāruṇī |
tārkṣyaṃ śailaṃ nīlavarṇamañjanañca rasāñjanam

निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः ।
प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः

niryāso yaśca śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñakaḥ |
pratyakpuṣpī kharī jñeyā apāmārgo mayūrakaḥ

सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् ।
जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः

siṃhāsyavṛṣavāsākamāṭarūṣakamādiśet |
jīvako jīvaśākaśca karburañca śaṭīṃ viduḥ

कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका ।
शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता

kaṭphalaṃ somavṛkṣaḥ syādagnigandhā sugandhikā |
śatāṅgaṃ śatapuṣpā ca miṃsirmadhurikāmatā

ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् ।
यासोऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शोऽथ दुरालभा

jñeyaṃ puṣkaramūlañca puṣkaraṃ puṣkarāhvayam |
yāso'tha dhanvayāsaśca duṣparśo'tha durālabhā

वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता ।
मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते

vākucī somarājī ca somavallīti kīrtitā |
mārkavaḥ keśarājaśca bhṛṅgarājo nigadyate

प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः ।
सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी

proktastveḍagajastajjñaiścakramardakasaṃjñakhaḥ |
suraṅgītagaraḥ snāyuḥ kalanāśā tu vāyasī

महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः ।
इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते

mahākālaḥ smṛto belastaṇḍulīyo ghanastanaḥ |
ikṣvākustiktatumbī syāttiktālaburnigadyate

धामार्गवोऽथ कोषातक्यथ यामिनी ।
विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका

dhāmārgavo'tha koṣātakyatha yāminī |
vidyātkośatakībhedaṃ kṛtabhedanasaṃjñakā

तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः ।
गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता

tathā jīmūtakākhyā ca khuḍḍāko devatāḍakaḥ |
gṛdhranakhī gṛdhranakhī hiṅgukākādanī matā

अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरोऽश्वमारकः ।
सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम्

aśvāriścaiva boddhavyaḥ karavīro'śvamārakaḥ |
sindhuḥ saindhavasindhūtthamaṇimanthamudāhṛtam

क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारोऽभिधीयते ।
सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः

kṣāro yavāgrajaścaiva yavakṣāro'bhidhīyate |
sarjikā sarjikākṣāro dvitīyaḥ parikīrtitaḥ

काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् ।
धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम्

kāśīśaṃ puṣpakāśīśaṃ vijñeyaṃ nettrabheṣajam |
dhātukāśīśakāśī ca saṃjñeyaṃ tacca kīrtitam

सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी ।
विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम्

saurāṣṭrī mṛttikākṣāraṃ kākṣī vai paṅkaparpaṭī |
vidyātsamākṣikaṃ dhātu tāpyaṃ tāpyutthasambhavam

शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च ।
आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत्

śilā manaḥ śilā jñeyā nepālī kulaṭīti ca |
ālaṃ manastālakaṃ vā haritālaṃ vinirdiśet

गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते ।
ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा

gandhako gandhapāṣāṇo rasaḥ pārada ucyate |
tāmramaudumbaraṃ śulbaṃ vidyānmlecchamukhaṃ tathā

अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते ।
माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम्

adrisārastvayastīkṣṇaṃ lohakañcāpi kathyate |
mākṣikaṃ madhu ca kṣaudraṃ tacca puṣparasaṃ smṛtam

ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् ।
सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता

jyeṣṭhantu sodakaṃ tatsyātkāñjikantu suvīrakam |
sītā sitopalā caiva matsyaṇḍīśarkarā smṛtā

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् ।
नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते

tvagelāpatrakaistulyaistrisugandhi trijātakam |
nāgakeśarasaṃyuktaṃ taccaturjātamiṣyate

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः ।
कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ |
kathitaṃ pañcakolañca kolakaṃ kolasaṃjñayā

प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः ।
त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः

priyaṅguḥ kaṅgukā jñeyā koradūṣaśca kodravaḥ |
tripuṭaḥ puṭasaṃjñaśca kalāpo laṅgako mataḥ

सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः ।
पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा

satīno vartulaścaiva veṇuścāpi prakīrtitaḥ |
picukaṃ pitalaṃ cākṣaṃ biḍālapadakaṃ tathā

विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् ।
पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति

vidyātkarṣaṃ tathā cāpi suvarṇaṃ kavalagraham |
palārdhaṃ śuktimicchanti tathāṣṭaumāṣakāstviti

पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् ।
अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम्

palaṃ bilvañca muṣṭiḥ syāddve pale prasṛtiṃ vadet |
añjaliṃ kuḍavañcaiva vidyātpalacatuṣṭayam

अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् ।
चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः

aṣṭamānaṃ palānyaṣṭau tacca mānamiti smṛtam |
caturbhiḥ kuḍavaiḥ prastha prasthāścatvāra āḍhakaḥ

काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके ।
तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः

kāśapātrañca saṃprokto droṇaścacaturāḍhake |
tulā palaśataṃ proktaṃ bhāgo viṃśatpalaḥ smṛtaḥ

मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः ।
द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम्

mānamevaṃ vidhaṃ proktaṃ prasthadravyeṣu paṇḍitaiḥ |
dravadravyeṣu coddiṣṭaṃ dviguṇaṃ parikīrtitam

भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् ।
कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम्

bhadradāru devakāṣṭhaṃ dāru syāddevadārukam |
kuṣṭhamāmayamākhyātaṃ māṃsīñca naladaṃśanam

शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः ।
पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः

śaṅkhaḥ śuktinakhaḥ śaṅkho vyāghro vyāghranakhaḥ smṛtaḥ |
puraṃ palaṅkaṣaṃ vidyānmahiṣākṣañca gugguluḥ

रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः ।
प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते

raso gandharaso bole sarjaḥ sarjaraso mataḥ |
priyaṅguḥ phalinī śyāmā gaurī kānteti cocyate

करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः ।
शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः

karañjau naktamālaḥ syātpūtikaścirabilvakaḥ |
śigruḥ śobhāñjano nāma jñānamānaśca kīrtitaḥ

जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः ।
मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका

jayā jayantī śaraṇī nirguṇḍī sindhuvārakaḥ |
moraṭā pīluparṇo ca tuṇḍī syāttuṇḍikerikā

मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते ।
चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः

madano gālavo bodho ghoṭā ghoṭī ca kathyate |
caturaṅgula sampāko vyādhighātābhisaṃjñakaḥ

विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् ।
दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः

vidyādāragvadhaṃ rājavṛkṣaṃ raivatasaṃjñakam |
dantī kākendutiktā syātkaṇṭakī ca vikaṅkataḥ

निम्बोऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः ।
वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता

nimbo'riṣṭaḥ samākhyātaḥ paṭolaṃ kolakaṃ viduḥ |
vayasthā ca viśalyā ca cchinnā chinnaruhā matā

वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः ।
किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः

vaśā dantyamṛtā ceti guḍūcīnāmasaṃgrahaḥ |
kirātatiktakaścaiva bhūnimbaḥ kāṇḍatiktakaḥ

नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा ।
अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक

nāmānyetāni ca hare vanyānāṃ bheṣajāṃ tathā |
ato vyākaraṇaṃ vakṣye kumāroktañca śaunaka