अध्याय 201: घोड़ों और हाथियों की चिकित्सा पर धन्वन्तरि

हयायुर्वेदमाख्यास्ये हयं सर्वार्थलक्षणम् ।
काकतुण्डः कृष्णजिह्वो वृक्षास्यश्चोष्णतालुकः

hayāyurvedamākhyāsye hayaṃ sarvārthalakṣaṇam |
kākatuṇḍaḥ kṛṣṇajihvo vṛkṣāsyaścoṣṇatālukaḥ

करालो हीनदन्तश्च शृङ्गी विरलदन्तकः ।
एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी

karālo hīnadantaśca śṛṅgī viraladantakaḥ |
ekāṇḍaścaiva jātāṇḍaḥ kañcukī dvikhurī stanī

मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रधिसन्निभः ।
यमजो वामनश्चैव मार्जारः कपिलोचनः

mārjārapādo vyāghrābhaḥ kuṣṭhavidradhisannibhaḥ |
yamajo vāmanaścaiva mārjāraḥ kapilocanaḥ

एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमोऽश्वस्तुरुष्कजः ।
मध्यमः पञ्चहस्तश्च कनीयांश्च त्रिहस्तकः

etaddoṣī hayastyājya uttamo'śvasturuṣkajaḥ |
madhyamaḥ pañcahastaśca kanīyāṃśca trihastakaḥ

असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च ।
शबलाभाः प्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः

asaṃhatā ye ca vāhā hrasvakarṇāstathaiva ca |
śabalābhāḥ prabhāveṣu na dīnāścirajīvinaḥ

रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्ष्याश्च द्विजभाजेनात् ।
सरलं निम्बपत्राणि गुग्गुलं सर्षपान्घृतम्

revantapūjanāddhomādrakṣyāśca dvijabhājenāt |
saralaṃ nimbapatrāṇi guggulaṃ sarṣapānghṛtam

तिलञ्चैव वचां हिगुं बध्नीयाद्वाजिनो गले ।
आगन्तुजं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम्

tilañcaiva vacāṃ higuṃ badhnīyādvājino gale |
āgantujaṃ doṣajantu vraṇaṃ dvividhamīritam

चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम् ।
कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम्

cirapākaṃ vātajantu śleṣmajaṃ kṣiprapākakam |
kaṇṭhadāhātmakaṃ pittācchoṇitānmandavedanam

आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् ।
एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम्

āgantujantu śastrādyairduṣṭavraṇaviśodhanam |
eraṇḍamūlaṃ dviniśaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam

रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम् ।
तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा ।
निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम्

rasonaṃ saindhavaṃ vāpi takrakāñjikapoṣitam |
tilasaktukapiṇḍikā dadhiyuktā sasaindhavā |
nimbapatrayutaṃ piṇḍaṃ vraṇaśodhanaropaṇam

पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च ।
पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत्

paṭolaṃ nimbapatrañca vacā citrakameva ca |
pippalīśṛṅgaverañca cūrṇamekatra kārayet

एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम् ।
निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा

etatpānātkrimiśleṣmamandānilavināśanam |
nimbapatraṃ paṭo lañca triphalā khadiraṃ tathā

क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः ।
त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये

kvāthayitvā tato vāhaṃ sṛtaraktaṃ vicakṣaṇaḥ |
tryahameva pridātavyaṃ hayakuṣṭhopaśāntaye

सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् ।
लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये

savraṇeṣu ca kuṣṭheṣu tailaṃ sarṣapajaṃ hitam |
laśunādikaṣāyaśca pānabhuktyupaśāntaye

मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा ।
सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः

mātuluṅgarasopetaṃ māṃsīnāṃ rasakena vā |
sadyo dadyāttatra nasyamanyairvātaiḥ susaṃyutaiḥ

पलद्वयं प्रथमेऽह्नि एकैकपलवृद्धितः ।
यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे

paladvayaṃ prathame'hni ekaikapalavṛddhitaḥ |
yāvaddināni pūrṇāni palānyaṣṭādaśottame

अधमेऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश ।
शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत्

adhame'ṣṭapalāni syurmadhyame syuścaturdaśa |
śarannidāghayornaivadeyaṃ naiva tu dāpayet

तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः ।
कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः

tailena vātike roge śarkarājyapayonvitaiḥ |
kaṭutailaiḥ kaphe vyoṣaiḥ pitte catriphalāmbubhiḥ

शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः ।
पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णोऽश्वो न जुगुप्सितः

śāliṣaṣṭikadugdhāśī hayo hina jugupsitaḥ |
pakvajambūnibho hemavarṇo'śvo na jugupsitaḥ

अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम् ।
भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः

ardhapraharaṇe dhurye gugguluṃ prāśayeddhayam |
bhojayetpāyasaṃ dugdhaṃ satvaraṃ susthiro hayaḥ

विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् ।
कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः

vikāre bhojane dugdhaṃ śālyannaṃ vātale dadet |
karṣamāṃsarasaiḥ pitte madhumudgarasājyakaiḥ

कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये ।
बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः

kaphe mudgānkulatthānvā kaṭutiktānkaphe haye |
bādhirye vyādhite grāse tridoṣādau tu gugguluḥ

घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमेऽह्नि पलं ददेत् ।
विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम्

ghāsairdūrvā sarvaroge prathame'hni palaṃ dadet |
vivardhayettataḥ karṣamekāhni palapañcakam

पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम् ।
मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु

pāne ca bhojane caiva aśītipalakaṃ param |
madhye ṣaṣṭiścādhameṣu catvāriṃśacca bhogiṣu

व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् ।
मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम्

vraṇe kuṣṭheṣu khañjeṣu triphalākvāthasaṃyutam |
mandāgnau śotharoge ca gavāṃ mūtreṇa yojitam

वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम् ।
देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम्

vātapitte vraṇe vyādhau gokṣīraṃ ghṛtasaṃyutam |
deyaṃ kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ māṃsairyuktaṃ ca bhojanam

सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम् ।
प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम्

supiṣṭāyāḥ pradātavyaṃ guḍūcyāḥ palapañcakam |
prabhāte ghṛtasaṃyuktaṃ śaradgīṣme ca vājinām

रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम् ।
तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा

rogaghnaṃ puṣṭidaṃ cāpi balatejovivardhanam |
tadevāśvāyadātavyaṃ kṣīrayuktamathāpi vā

गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः ।
चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि

guḍūcīkalpayogena śatāvaryaśvagandhayoḥ |
catvāri trīṇi madhyasya jaghanyasya palāni hi

अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् ।
म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत्

akasmādyatra vāhānāmekarūpaṃ yadā bhavet |
mriyate ca yadā kṣipramupasargaṃ tamādiśet

होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा ।
शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः

homādyai rakṣayā viprabhojanairbalikarmaṇā |
śāntyopasargaśāntiḥ syāddharītakyādikalpataḥ

हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता ।
आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि ।
उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा

harītakī gavāṃ mūtraistailena lavaṇānvitā |
ādau pañca tataḥ pañca vṛddhyā pūrṇaśatāvadhi |
uttamā ca śataṃ mātrāstvaśītiḥ ṣaṣṭireva vā

गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः ।
गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः

gajāyurvedamākhyāsye uktāḥ kalpā gaje hitāḥ |
gaje caturguṇā mātrāstābhirgajarugardanaḥ

गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च ।
पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत्

gajo pasargavyādhīnāṃ śamanaṃ śāntikarma ca |
pūjayitvā surānviprānratnairgāṃ kapilāṃ dadet

दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः ।
मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा

dantidantadvaye mālāṃ nibandhīyādupoṣitaḥ |
mantreṇa mantritānvaidyairvacāsiddhārthakāṃstathā

सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम् ।
बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः

sūryādiśivadurgāśrīviṣṇvarcā rakṣayedgajam |
baliṃ dadyācca bhūtebhyaḥ snāpayecca caturghaṭaiḥ

भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम् ।
भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा

bhojanaṃ mantritaṃ dadyādbhasmanoddhūnayedgajamam |
bhūtarakṣā śubhā medhyā vāraṇaṃ rakṣayetsadā

त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् ।
शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः

triphalāpañcakole ca daśamūlaṃ viḍaṅgakam |
śatāvarīguḍūcī ca nimbavāsakakiṃśukāḥ

गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः ।
आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः

gajarogavināśāya hito rūkṣaḥ kaṣāyakaḥ |
āyurvedadvayoktānāmuktaṃ saṃkṣepasārataḥ