अध्याय 193: अन्तिम योग, और विष्णु ही औषधि

पलाण्डुजीरके कुष्ठमश्वगन्धाजमोदकम् ।
वचा त्रिकटुकञ्चैव लवणं चूर्णमुत्तमम्

palāṇḍujīrake kuṣṭhamaśvagandhājamodakam |
vacā trikaṭukañcaiva lavaṇaṃ cūrṇamuttamam

ब्राह्मीरसैर्भावितञ्च सर्पिर्मधुसमन्वितम् ।
सप्ताहं भक्षितं कुर्यान्निर्मलाञ्च मतिं पराम्

brāhmīrasairbhāvitañca sarpirmadhusamanvitam |
saptāhaṃ bhakṣitaṃ kuryānnirmalāñca matiṃ parām

सिद्धार्थकं वचा हिङ्गु करञ्जं देवदारु च ।
मञ्जिष्ठा त्रिफला विश्वं शिरीषो रजनीद्वयम्

siddhārthakaṃ vacā hiṅgu karañjaṃ devadāru ca |
mañjiṣṭhā triphalā viśvaṃ śirīṣo rajanīdvayam

प्रियङ्गुनिम्बत्रिक्रटु गोमूत्रेणैव घर्षितम् ।
नसयमालेपनञ्चैव तथा चोद्वर्तनं हितम्

priyaṅgunimbatrikraṭu gomūtreṇaiva gharṣitam |
nasayamālepanañcaiva tathā codvartanaṃ hitam

अपस्मारविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ।
भूतेभ्यश्चभयं हन्ति राजद्वारेषु योजनात्

apasmāraviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham |
bhūtebhyaścabhayaṃ hanti rājadvāreṣu yojanāt

निम्बं कुष्ठं हरिद्रे द्वे शिग्रु सर्षपजं तथा ।
देवदारु पटोलञ्च धान्यं तक्रेण घर्षितम्

nimbaṃ kuṣṭhaṃ haridre dve śigru sarṣapajaṃ tathā |
devadāru paṭolañca dhānyaṃ takreṇa gharṣitam

देहं तैलाक्त गात्रं वै नयेदुद्वर्तनेन च ।
पामाः कुष्ठानि नश्येयुः कण्डूं हन्ति च निश्चितम्

dehaṃ tailākta gātraṃ vai nayedudvartanena ca |
pāmāḥ kuṣṭhāni naśyeyuḥ kaṇḍūṃ hanti ca niścitam

सामुद्रं सैन्धवं क्षारो राजिका लवणं विडम् ।
कटुलोहरजश्चैवं त्रिवृत्सूरणकं समम् ।
दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम्

sāmudraṃ saindhavaṃ kṣāro rājikā lavaṇaṃ viḍam |
kaṭuloharajaścaivaṃ trivṛtsūraṇakaṃ samam |
dadhigomūtrapayasā mandapāvakapācitam

बलाग्निवर्धकं चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा ।
जीर्णेऽजीर्णे तु भुञ्जति मांस्यादिघृतमुत्तमम्

balāgnivardhakaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā |
jīrṇe'jīrṇe tu bhuñjati māṃsyādighṛtamuttamam

नाभिशूलं मूत्रशूलं गुल्मप्लीहभवञ्च यत् ।
सर्वशूलहरं चूर्णं जठरानलदीपनम् ।
परिणामसमुत्थस्य शूलस्य च हितं परम्

nābhiśūlaṃ mūtraśūlaṃ gulmaplīhabhavañca yat |
sarvaśūlaharaṃ cūrṇaṃ jaṭharānaladīpanam |
pariṇāmasamutthasya śūlasya ca hitaṃ param

अभयामलकं द्राक्षा पिप्पली कण्टकारिका ।
शृङ्गी पुनर्नवा शुण्ठी जग्धा कासं निहन्ति वै

abhayāmalakaṃ drākṣā pippalī kaṇṭakārikā |
śṛṅgī punarnavā śuṇṭhī jagdhā kāsaṃ nihanti vai

अभयामलकं द्राक्षा पाठा चैव विभीतकम् ।
शर्कराया समं चैव जग्धं ज्वरहरं भवेत्

abhayāmalakaṃ drākṣā pāṭhā caiva vibhītakam |
śarkarāyā samaṃ caiva jagdhaṃ jvaraharaṃ bhavet

त्रिफला बदरं द्राक्षा पिप्पली च विरेककृत् ।
हरीतकी सोष्णानीरलवणञ्च विरेककृत्

triphalā badaraṃ drākṣā pippalī ca virekakṛt |
harītakī soṣṇānīralavaṇañca virekakṛt

कूर्ममत्स्याश्वमहिषगोशृगालाश्च वानराः ।
विडालबर्हिकाकाश्च वराहोलूककुक्कुटाः

kūrmamatsyāśvamahiṣagośṛgālāśca vānarāḥ |
viḍālabarhikākāśca varāholūkakukkuṭāḥ

हंस एषाञ्च विण्मूत्रं मांसं वा रोम शोणितम् ।
धूपं दद्याज्ज्वरार्तेभ्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये

haṃsa eṣāñca viṇmūtraṃ māṃsaṃ vā roma śoṇitam |
dhūpaṃ dadyājjvarārtebhya unmattebhyaśca śāntaye

एतान्यौषधजातानि कथितानि उमापते ।
निघ्नन्ति ताश्च रोगांश्च वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा

etānyauṣadhajātāni kathitāni umāpate |
nighnanti tāśca rogāṃśca vṛkṣamindrāśaniryathā

औषधंभगवान्विष्णुः संस्मृतो रोगनुद्भवेत् ।
ध्यातोऽर्चितः स्तुतो वापि नात्र कार्या विचारणा

auṣadhaṃbhagavānviṣṇuḥ saṃsmṛto roganudbhavet |
dhyāto'rcitaḥ stuto vāpi nātra kāryā vicāraṇā