अध्याय 182: ऋतु अनुसार दही, बलवर्धक आहार और प्रयोग

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ।
हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते

śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam |
hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate

भुक्ते तु शर्करा पीता नवनीतेन बुद्धिकृत् ।
गुडस्य तु पुराणस्य पलमेकन्तु भक्षयेत् ।
स्त्रीसहस्रञ्च संगच्छेत्पुमान्बलयुतो हर

bhukte tu śarkarā pītā navanītena buddhikṛt |
guḍasya tu purāṇasya palamekantu bhakṣayet |
strīsahasrañca saṃgacchetpumānbalayuto hara

कुष्ठं संचूर्णितं कृत्वा घृतमाक्षिकसंयुतम् ।
भक्षयेत्स्वप्नवेलायां बलीपलितनाशनम्

kuṣṭhaṃ saṃcūrṇitaṃ kṛtvā ghṛtamākṣikasaṃyutam |
bhakṣayetsvapnavelāyāṃ balīpalitanāśanam

अतसीमाषगोधूमचूर्णं कृत्वा तु पिप्पली ।
घृतेन लेपयेद्गत्रमोभिः सार्धं विचक्षणः ।
कन्दर्पसदृशो मर्त्यो नित्यं भवति शङ्कर

atasīmāṣagodhūmacūrṇaṃ kṛtvā tu pippalī |
ghṛtena lepayedgatramobhiḥ sārdhaṃ vicakṣaṇaḥ |
kandarpasadṛśo martyo nityaṃ bhavati śaṅkara

यवास्तिलाश्वगन्धा च मुशली सरला गुडम् ।
एभिश्च रचितां जग्ध्वा तरुणो बलवान्भवेत्

yavāstilāśvagandhā ca muśalī saralā guḍam |
ebhiśca racitāṃ jagdhvā taruṇo balavānbhavet

हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठीं पीत्वा तु क्वथितोदकैः ।
परिणामाख्यशूलञ्च अजीर्णञ्चैव नश्यति

hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhīṃ pītvā tu kvathitodakaiḥ |
pariṇāmākhyaśūlañca ajīrṇañcaiva naśyati

धातकीं सोमराजीञ्च क्षीरेण सह पेषयेत् ।
दुर्बलश्च भवेत्स्थूलो नात्र कार्या विचारणा

dhātakīṃ somarājīñca kṣīreṇa saha peṣayet |
durbalaśca bhavetsthūlo nātra kāryā vicāraṇā

शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं बली लिहेत् ।
क्षीराशी च क्षयी पुष्टिं मेधाञ्चैवातुलां व्रजेत्

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ balī lihet |
kṣīrāśī ca kṣayī puṣṭiṃ medhāñcaivātulāṃ vrajet

कुलीरचूर्णं सक्षीरं पीतञ्च क्षयरेगनुत् ।
भल्लातकं विडङ्गञ्च यवक्षारञ्च सैन्धवम्

kulīracūrṇaṃ sakṣīraṃ pītañca kṣayareganut |
bhallātakaṃ viḍaṅgañca yavakṣārañca saindhavam

मनः शिला शङ्खचूर्णं तैलपक्वं तथैव च ।
लोमानि शातयत्येव नात्र कार्या विचारणा

manaḥ śilā śaṅkhacūrṇaṃ tailapakvaṃ tathaiva ca |
lomāni śātayatyeva nātra kāryā vicāraṇā

मालूरस्य रसं गृह्य जलौकां तत्र पेषयेत् ।
हस्तौ संलेपयेत्तेन त्वग्निस्तम्भनमुत्तमम्

mālūrasya rasaṃ gṛhya jalaukāṃ tatra peṣayet |
hastau saṃlepayettena tvagnistambhanamuttamam

शाल्मलीरसमादाय खरमूत्रे निधाय तम् ।
अग्नयादौ विक्षिपेत्तेन ह्यग्निस्तम्भनमुत्तमम्

śālmalīrasamādāya kharamūtre nidhāya tam |
agnayādau vikṣipettena hyagnistambhanamuttamam

वायस्या उदरं गृह्य मण्डूकवसया सह ।
गुटिकां कारयेत्तेन ततोऽग्नौ संक्षैपेत्सुधीः ।
एवमेतत्प्रयोगेण ह्यग्निस्तम्भनमुत्तमम्

vāyasyā udaraṃ gṛhya maṇḍūkavasayā saha |
guṭikāṃ kārayettena tato'gnau saṃkṣaipetsudhīḥ |
evametatprayogeṇa hyagnistambhanamuttamam

मुण्डीत्वक्च वचा मुस्तं मरिचं तगरं तथा ।
चर्वित्वा च त्विमं सद्यो जिह्वया ज्वलनं लिहेत्

muṇḍītvakca vacā mustaṃ maricaṃ tagaraṃ tathā |
carvitvā ca tvimaṃ sadyo jihvayā jvalanaṃ lihet

गोरोचनां भृङ्गराजं चूर्णोकृत्यघृतं समम् ।
दिव्याम्भसः स्तम्भनं स्यान्मन्त्रेणानेन वै तथा ।
ओं अग्निस्तम्भनं कुरु कुरु

gorocanāṃ bhṛṅgarājaṃ cūrṇokṛtyaghṛtaṃ samam |
divyāmbhasaḥ stambhanaṃ syānmantreṇānena vai tathā |
oṃ agnistambhanaṃ kuru kuru

ओं नमो भगवते जलं स्तम्भय सं सं सं केक केकः चरचर ।
जलस्तम्भनमन्त्रोऽयं जलं स्तम्भयते शिव

oṃ namo bhagavate jalaṃ stambhaya saṃ saṃ saṃ keka kekaḥ caracara |
jalastambhanamantro'yaṃ jalaṃ stambhayate śiva

गृध्रास्थिञ्च गवास्थिञ्च तथा निर्माल्यमेव च ।
अरेर्यो निखनेद्द्वारे पञ्चत्वमु पयाति सः

gṛdhrāsthiñca gavāsthiñca tathā nirmālyameva ca |
areryo nikhaneddvāre pañcatvamu payāti saḥ

पञ्चरक्तानि पुष्पाणि पृथग्जात्या समालभेत् ।
कुङ्कुमेन समायुक्तमात्मरक्तसमन्वितम्

pañcaraktāni puṣpāṇi pṛthagjātyā samālabhet |
kuṅkumena samāyuktamātmaraktasamanvitam

पुष्पेण तु समं पिष्ट्वा रोचनायाः पलैकतः ।
स्त्रिया पुंसा कृतो रुद्र तिलकोऽयं वशीकरः

puṣpeṇa tu samaṃ piṣṭvā rocanāyāḥ palaikataḥ |
striyā puṃsā kṛto rudra tilako'yaṃ vaśīkaraḥ

ब्रह्मदण्डी तु पुष्येण भक्ष्ये पाने वशीकरः ।
यष्टि मधु पलैकेन पक्वमुष्णोदकं पिबेत्

brahmadaṇḍī tu puṣyeṇa bhakṣye pāne vaśīkaraḥ |
yaṣṭi madhu palaikena pakvamuṣṇodakaṃ pibet

विष्टम्भिकाञ्च हृच्छूलं हरत्येव महेश्वर ।
ओं ह्रूं जः ।
मन्त्रोऽयं हरते रुद्र सर्ववृश्चिकजं विषम्

viṣṭambhikāñca hṛcchūlaṃ haratyeva maheśvara |
oṃ hrūṃ jaḥ |
mantro'yaṃ harate rudra sarvavṛścikajaṃ viṣam

पिप्पली नवनीतञ्च शृङ्गवेरं च सैन्धवम् ।
मरिचं दधि कुष्ठञ्च नस्ये पाने विषं हरेत्

pippalī navanītañca śṛṅgaveraṃ ca saindhavam |
maricaṃ dadhi kuṣṭhañca nasye pāne viṣaṃ haret

त्रिफलार्द्रककुष्ठं च चन्दनं घृतसंयुतम् ।
एतत्पानाच्च लेपाच्च विषनाशो भवेच्छिव

triphalārdrakakuṣṭhaṃ ca candanaṃ ghṛtasaṃyutam |
etatpānācca lepācca viṣanāśo bhavecchiva

पारावतस्य चाक्षीणि हरितालं मनः शिला ।
एतद्योगाद्विषं हन्ति वैनतेय इवोरगान्

pārāvatasya cākṣīṇi haritālaṃ manaḥ śilā |
etadyogādviṣaṃ hanti vainateya ivoragān

सैन्धवं त्र्यूषणं चैव दधिमध्वाज्यसंयुतम् ।
वृश्चिकस्य विषं हन्ति लेपोऽयं वृषभध्वज

saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ caiva dadhimadhvājyasaṃyutam |
vṛścikasya viṣaṃ hanti lepo'yaṃ vṛṣabhadhvaja

ब्रह्मदण्डीतिलान्क्वाथ्य चूर्णं त्रिकटुकं पिबेत् ।
नाशयेद्रुद्र गुल्मानि निरुद्धं रक्तमेव च

brahmadaṇḍītilānkvāthya cūrṇaṃ trikaṭukaṃ pibet |
nāśayedrudra gulmāni niruddhaṃ raktameva ca

पीत्वा क्षीरं क्षौद्रयुतं नाशयेदसृजः स्त्रुतिम् ।
आटरूपकमूलेन भगं नाभिं च लेपयेत् ।
सुखं प्रसूयते नारी नात्र कार्या विचारणा

pītvā kṣīraṃ kṣaudrayutaṃ nāśayedasṛjaḥ strutim |
āṭarūpakamūlena bhagaṃ nābhiṃ ca lepayet |
sukhaṃ prasūyate nārī nātra kāryā vicāraṇā

शर्करां मधुसंयुक्तां पीत्वा तण्डुलवारिणा ।
रक्तातिसारशमनं भवतीति वृषध्वज

śarkarāṃ madhusaṃyuktāṃ pītvā taṇḍulavāriṇā |
raktātisāraśamanaṃ bhavatīti vṛṣadhvaja