अध्याय 174: ब्राह्मी घृत, नारायण तैल और अन्य योग

घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् ।
शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला

ghṛtatailādi vakṣyāmi śṛṇu suśruta roganut |
śaṅkhapuṣpī vacā somā brāhmī brahmasuvarcalā

अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी ।
एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

abhayā ca guḍūcī ca aṭarūpakavāgujī |
etairakṣasamairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet

कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् ।
एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम्

kaṇṭakāryā rasaprasthakṣīraprasthamamanvitam |
etadbrāhmīghṛtaṃ nāma śrutimedhākaraṃ param

त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः ।
पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी

triphalācitrakabalānirguṇḍī nimbavāsakāḥ |
punarnavā guḍūcī ca bṛhatī ca śatāvarī

एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् ।
बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् ।
कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः

etairghṛtaṃ yathālābhaṃ sarvarogavimardanam |
balāśatakaṣāye tu tailasyārdhāḍhakaṃ pacet |
kalkairmadhūkamañjiṣṭhācandanotpalapadmakaiḥ

सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः ।
गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम्

sūkṣmailāpippalīkuṣṭhatvagelāgurukesaraiḥ |
gandhāśvajīvanīyaiśca kṣīrāḍhakasamāśritam

एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे ।
सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान्

etanmṛdvagninā pakvaṃ sthāpayedrājate śubhe |
sarvavātavikārāṃstu sarvadhātvantarāśrayān

तैलमेतत्प्रशमयेद्वल्याक्यं राजवल्लभम् ।
शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च

tailametatpraśamayedvalyākyaṃ rājavallabham |
śatāvarīrasaprasthaṃ kṣīraprasthaṃ tathaiva ca

शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला ।
चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती

śatapuṣpaṃ devadāru māṃsī śaileyakaṃ balā |
candanaṃ tagaraṃ kuṣṭaṃ manaḥ śilā jyotiṣmatī

एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम्

etaiḥ karṣasamaiḥ kalkaiḥ ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
kuvjavāmanapaṅgūnāṃ badhiravyaṅgakuṣṭhinām

वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने ।
जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम्

vāyunā bhagnagātrāṇāṃ ye ca sīdanti maithune |
jarājarjaragātrāṇāṃ cādhmānamukha śoṣiṇām

त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये ।
सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम्

tvaggatāścāpi ye vātā śirāsnāyugatāśca ye |
sarvāṃstānnāśayatyāśu tailaṃ rogakulāntakam

नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् ।
पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक्

nārāyaṇamidaṃ tailaṃ viṣṇunoktaṃ rugardanam |
pṛthaktailaṃ ghṛtaṃ kuryātsamastairauṣadhaiḥ pṛthak

शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः ।
निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः

śatāvaryā guḍūcyā vā citrakai gocanānvitaiḥ |
nirguṇḍyā vā prasāraḥ syātkaṇṭakāryā rasādibhiḥ

वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः ।
ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना

varṣābhūvālayā vāpi vāsakana phalatrikaiḥ |
brāhayā caigṇḍakenāpi bhṛṅgarājena kuṣṭinā

मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः ।
वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत्

musalyā daśamūlena khadireṇa vaṭādibhiḥ |
vaṭikā modako vāpi cūrṇa syātsarvaroganut

घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः ।
लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत्

ghṛtena madhunā vāpi adbhiḥ khaṇḍaguḍādibhiḥ |
lavaṇaiḥ kaṭukairyuktaṃ yathālābhaṃ ca geganut

चित्रकार्कत्रिवृद्वापि यवानीहयमारकम् ।
सुधां च बालां गणिकां सप्तपर्णसुवर्चिकाम्

citrakārkatrivṛdvāpi yavānīhayamārakam |
sudhāṃ ca bālāṃ gaṇikāṃ saptaparṇasuvarcikām

ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् ।
एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे

jyotiṣmatīñca saṃbhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet |
etanniṣyandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare

शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् ।
चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम्

śodhanaṃ gepaṇaṃ caiva sarvavarṇakaraṃ param |
citrakādyaṃ mahātailaṃ sarvarogaprabhañjanam

अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् ।
क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम्

ajamodaṃ sasindūraṃ haritālaṃ niśādvayam |
kṣāradvayaṃ phenayutamārdraka sara (śavaḥ lodbhavam

इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् ।
एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम्

indravāruṇyapāmārgakadalaiḥ syandanaiḥ samam |
ebhiḥ sarṣapajaṃ tailamajāmūtraiścayojitam

मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् ।
अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति

mṛdvagninā pacedetgavyakṣīreṇa saṃyutam |
ajamodādikaṃ tailaṃ gaṇḍamālāṃ vyapohati

विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् ।
रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत्

vidagdhastu pacetpakvaṃ caiva viśodhayet |
ropaṇaṃ mṛdubhāvaṃ ca tailenānena kārayet