अध्याय 170: ज्वर आदि रोगों की चिकित्सा

ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः ।
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः ।
शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये

jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ |
mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ |
śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyātpipāsājvaraśāntaye

नागरं देवकाष्ठञ्च धान्याकं बृहतीद्वयम् ।
दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम्

nāgaraṃ devakāṣṭhañca dhānyākaṃ bṛhatīdvayam |
dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham

आरग्वधाभयामुस्तातिक्ताग्रन्थिकनिर्मितः ।
कषायः पाचनः सामे सशूले च ज्वरेहितः

āragvadhābhayāmustātiktāgranthikanirmitaḥ |
kaṣāyaḥ pācanaḥ sāme saśūle ca jvarehitaḥ

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः ।
श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ |
ślakṣṇaṃ piṣṭvāmbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam

त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधैः कृतः ।
सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः

trivṛdviśālātriphalākaṭukāragvadhaiḥ kṛtaḥ |
sakṣāro bhedanaḥ kvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ

महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः ।
क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः

mahauṣadhāmṛtāmustacandanośīradhānyakaiḥ |
kvāthastṛtīyakaṃ hanti śarkarāmadhuyojitaḥ

अपामगजटाकट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः ।
बद्ध्वा वारे रवेर्नूनं ज्वरं हन्ति तृतीयकम्

apāmagajaṭākaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ |
baddhvā vāre ravernūnaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam

गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः ।
तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्यैकाहिको ज्वरः

gaṅgāyā uttare kūle aputrastāpaso mṛtaḥ |
tasmai tilodakaṃ dadyānmuñcatyaikāhiko jvaraḥ

गुडूच्याः क्वाथकल्काभ्यां विफलावासकस्य च ।
मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः

guḍūcyāḥ kvāthakalkābhyāṃ viphalāvāsakasya ca |
mṛdvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snehā jvaracchidaḥ

धात्रीशिवाकणावह्निक्वाथः सर्वज्वरान्तकः ।
ज्वरातिसारहरणमौषधं प्रवदाम्यथ

dhātrīśivākaṇāvahnikvāthaḥ sarvajvarāntakaḥ |
jvarātisāraharaṇamauṣadhaṃ pravadāmyatha

पृश्रिपर्णोबलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः ।
पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकैः शृताः ।
ज्यन्त्याममतीसारं सज्वरं समहौषधाः

pṛśriparṇobalāvilvanāgarotpaladhānyakaiḥ |
pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakaiḥ śṛtāḥ |
jyantyāmamatīsāraṃ sajvaraṃ samahauṣadhāḥ

नागरातिविषामुस्तभूनिम्बामृतवत्सकैः ।
सर्वज्वरहरः क्वथः सर्वातीसारनाशनः

nāgarātiviṣāmustabhūnimbāmṛtavatsakaiḥ |
sarvajvaraharaḥ kvathaḥ sarvātīsāranāśanaḥ

मुस्तपर्पटकदिव्यशृङ्गवेरशृतं पयः ।
शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहती कण्टकारिका

mustaparpaṭakadivyaśṛṅgaveraśṛtaṃ payaḥ |
śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatī kaṇṭakārikā

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वादि पाठानागरधान्यकम् ।
एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम्

balāśvadaṃṣṭrābilvādi pāṭhānāgaradhānyakam |
etadāhārasaṃyoge hitaṃ sarvātisāriṇām

बिल्वचूतास्थिक्वाथश्च खण्डं मध्वतिसारनुत् ।
अतिसारे हिता तद्वत्कुटजत्वक्कणायुता

bilvacūtāsthikvāthaśca khaṇḍaṃ madhvatisāranut |
atisāre hitā tadvatkuṭajatvakkaṇāyutā

वत्सकातिविषाविश्वकणाकन्दकषायकः ।
प्रयुक्तश्चामशूलाढ्ये ह्यतीसारे सशोणित

vatsakātiviṣāviśvakaṇākandakaṣāyakaḥ |
prayuktaścāmaśūlāḍhye hyatīsāre saśoṇita

चिकित्साथ ग्रहण्यास्तुग्रहणी चाग्रिनाशिनी ।
चित्रकाक्वाथक्लकाभ्यां ग्रहणीघ्नं क्षृतं हविः ।
गुल्मशोथोदरप्लीहशूलार्शोघ्नं प्रदीपनम्

cikitsātha grahaṇyāstugrahaṇī cāgrināśinī |
citrakākvāthaklakābhyāṃ grahaṇīghnaṃ kṣṛtaṃ haviḥ |
gulmaśothodaraplīhaśūlārśoghnaṃ pradīpanam

सौवर्चलं सैन्धवञ्च विडङ्गौद्भिदमेव च ।
सामुद्रेण समं पञ्चलवणान्यत्र योजयेत्

sauvarcalaṃ saindhavañca viḍaṅgaudbhidameva ca |
sāmudreṇa samaṃ pañcalavaṇānyatra yojayet

भेषजं शस्त्रक्षाराग्न्यस्त्रिधा वै चार्शसां हरम् ।
विद्धि तच्चार्शसोघ्नन्तु यद्धि तक्रं नवोद्धृतम्

bheṣajaṃ śastrakṣārāgnyastridhā vai cārśasāṃ haram |
viddhi taccārśasoghnantu yaddhi takraṃ navoddhṛtam

गुडूटीं पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम् ।
त्रिवृदर्शोविनाशार्थं भक्षयेदम्ललोणिकाम्

guḍūṭīṃ pippalīyuktāmabhayāṃ ghṛtabharjitām |
trivṛdarśovināśārthaṃ bhakṣayedamlaloṇikām

तिलेक्षुरससंयोगश्चार्शः कुष्ठ विनाशनः ।
पञ्चकोलं समरिचं सत्र्यूषणमथाग्निकृत्

tilekṣurasasaṃyogaścārśaḥ kuṣṭha vināśanaḥ |
pañcakolaṃ samaricaṃ satryūṣaṇamathāgnikṛt

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागेरण गुडेन वा ।
सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी

harītakī bhakṣyamāṇā nāgeraṇa guḍena vā |
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī

फलत्रिकामृतासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः ।
क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम्

phalatrikāmṛtāsātiktābhūnimbanimbajaḥ |
kvāthaḥ kṣaudrayuto hanyātpāṇḍurogaṃ sakāmalam

त्रिवृच्च त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्कग मधु ।
मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः

trivṛcca triphalā śyāmā pippalī śarkaga madhu |
modakaḥ sannipātānto raktapittajvarāpahaḥ

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च ।
रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति

vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca |
raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati

आटरूपकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः ।
क्षौद्राढ्यः कासनिः श्वासरक्तपित्तनिबर्हणः

āṭarūpakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ |
kṣaudrāḍhyaḥ kāsaniḥ śvāsaraktapittanibarhaṇaḥ

वासारसः खण्डमधुयुतः पीतोऽथरक्तजित् ।
सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनं धवः ।
पीतं क्षीरञ्च मध्वाढ्यं पृथक्छोणितवारणम्

vāsārasaḥ khaṇḍamadhuyutaḥ pīto'tharaktajit |
sallakībadarījambupriyālāmrārjunaṃ dhavaḥ |
pītaṃ kṣīrañca madhvāḍhyaṃ pṛthakchoṇitavāraṇam

समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम् ।
सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणी निर्व्यादिर्भाति देववत्

samūlaphalapatrāyā nirguṇḍyāḥ svarasairghṛtam |
siddhaṃ pītvā kṣayakṣīṇī nirvyādirbhāti devavat

हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम् ।
कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः

harītakī kaṇā śuṇṭhī maricaṃ guḍasaṃyutam |
kāsaghno modakaḥ proktastṛṣṇārocakanāśanaḥ

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे ।
प्रस्थं सिद्धं घृतं स्याच्च कासनुद्वह्निदापनम्

kaṇṭakāriguḍūcībhyāṃ pṛthaktriṃśatpale rase |
prasthaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ syācca kāsanudvahnidāpanam

कृष्णा धात्री शिता शुण्ठी हक्काघ्नी मधुसंयुता ।
हिक्काश्वासी पिवेद्भार्ङ्गो सविश्वामुष्णवारिणा

kṛṣṇā dhātrī śitā śuṇṭhī hakkāghnī madhusaṃyutā |
hikkāśvāsī pivedbhārṅgo saviśvāmuṣṇavāriṇā

तैलाक्तं स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे ।
पथ्यां पिप्पलिकायुक्तां संयुक्तां नागरेण वा

tailāktaṃ svarabhede vā khādiraṃ dhārayenmukhe |
pathyāṃ pippalikāyuktāṃ saṃyuktāṃ nāgareṇa vā

विडङ्गत्रिलाचूर्णं छर्दिहृन्मधुना सह ।
आम्रजम्बूकषायं वा पिबोन्माक्षिकसंयुतम्

viḍaṅgatrilācūrṇaṃ chardihṛnmadhunā saha |
āmrajambūkaṣāyaṃ vā pibonmākṣikasaṃyutam

छर्दि सर्वां प्रणुदति तृष्णाञ्चैवापकर्षति ।
त्रिफला भ्रममूर्छाहृत्पीता सा मधुनापि वा

chardi sarvāṃ praṇudati tṛṣṇāñcaivāpakarṣati |
triphalā bhramamūrchāhṛtpītā sā madhunāpi vā

पञ्चगव्यं हितं पानादपस्मारग्रहादिनुत् ।
कूष्माण्डकरसो वाज्यं सयष्टिकं तदर्थकृत्

pañcagavyaṃ hitaṃ pānādapasmāragrahādinut |
kūṣmāṇḍakaraso vājyaṃ sayaṣṭikaṃ tadarthakṛt

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च ।
पुराणं सेव्यमुन्मादग्रहापस्मारद्घृनुतम्

brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca |
purāṇaṃ sevyamunmādagrahāpasmāradghṛnutam

अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरे चतुर्गुणे ।
घृतपक्वन्तु वातघ्नं वृष्यं मां साय पुत्रकृत्

aśvagandhākaṣāye ca kalke kṣīre caturguṇe |
ghṛtapakvantu vātaghnaṃ vṛṣyaṃ māṃ sāya putrakṛt

नीलीमुण्डीरिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम् ।
छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम्

nīlīmuṇḍīrikācūrṇaṃ madhusarpiḥ samanvitam |
chinnākvāthaṃ pibanhanti vātaraktaṃ sudustaram

सगुडाः पञ्च पथ्याश्च कुष्टार्शोवातसादनाः ।
गडचीस्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा

saguḍāḥ pañca pathyāśca kuṣṭārśovātasādanāḥ |
gaḍacīsvarasaṃ kalkaṃ cūrṇaṃ vā kvāthameva vā

वातरक्तान्तकं कालागुडूचीक्वाथकल्कतः ।
कुष्ठव्रणादिशमनं शृतमाज्यं सदुग्धकम्

vātaraktāntakaṃ kālāguḍūcīkvāthakalkataḥ |
kuṣṭhavraṇādiśamanaṃ śṛtamājyaṃ sadugdhakam

त्रिफलागुग्गुलुर्वातरक्तमूर्छापहारकः ।
ऊरुस्तम्भविनाशाय गोमूत्रेण च गुग्गुलुः

triphalāguggulurvātaraktamūrchāpahārakaḥ |
ūrustambhavināśāya gomūtreṇa ca gugguluḥ

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः सामवातार्तिशूलनुत् ।
दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः

śuṇṭhīgokṣurakakvāthaḥ sāmavātārtiśūlanut |
daśamūlāmṛtairaṇḍarāsnānāgaradārubhiḥ

क्वाथो हन्ति माहशोथं मरीचगुडसंयुतः ।
कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः

kvātho hanti māhaśothaṃ marīcaguḍasaṃyutaḥ |
kāsaghno modakaḥ proktastṛṣṇārocakanāśanaḥ

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे ।
प्रस्थसिद्धं घृतञ्चैव कासनुद्धृदि दीपनः

kaṇṭakāriguḍūcībhyāṃ pṛthaktriṃśatpale rase |
prasthasiddhaṃ ghṛtañcaiva kāsanuddhṛdi dīpanaḥ

कृष्णाधात्रीसिताशुण्ठीमरीचसैन्धवान्वितः ।
क्वाथ एरण्डतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम्

kṛṣṇādhātrīsitāśuṇṭhīmarīcasaindhavānvitaḥ |
kvātha eraṇḍatailena sāmaṃ hantyanilaṃ gurum

बला पुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः ।
सहिङ्गुलवर्ण पीतं वातशूलविमर्दनम्

balā punarnavairaṇḍabṛhatīdvayagokṣuraiḥ |
sahiṅgulavarṇa pītaṃ vātaśūlavimardanam

त्रिफलानिम्बयष्टीककटुकारग्वधैः शृतम् ।
पाययेन्मधुना मिश्रं दाहशूलोपशान्तये

triphalānimbayaṣṭīkakaṭukāragvadhaiḥ śṛtam |
pāyayenmadhunā miśraṃ dāhaśūlopaśāntaye

त्रिफलापः सयष्टीकाः परिणामार्तिनाशनाः ।
गोमूत्रशुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् ।
विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम्

triphalāpaḥ sayaṣṭīkāḥ pariṇāmārtināśanāḥ |
gomūtraśuddhamaṇḍūraṃ triphalācūrṇasaṃyutam |
vilihanmadhusarpirbhyāṃ śūlaṃ hanti tridoṣajam

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः ।
गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः

trivṛtkṛṣṇāharītakyo dvicatuṣpañcabhāgikāḥ |
guṭikā guḍatulyāstā viḍvibandhagadāpahāḥ

हरीतकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतस्तथा ।
घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्ताविनाशनम्

harītakīyavakṣārapippalītrivṛtastathā |
ghṛtaiścūrṇamidaṃ peyamudāvartāvināśanam

त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भाविताः ।
वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्टाश्चानाहभेदिकाः

trivṛddharītakīśyāmāḥ snuhīkṣīreṇa bhāvitāḥ |
vaṭikā mūtrapītāstāḥ śreṣṭāścānāhabhedikāḥ

त्र्यूषणत्रिफलाधन्यविडङ्गचव्यचित्रकैः ।
कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं संस्कारं वातगुल्मनुत्

tryūṣaṇatriphalādhanyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ |
kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ saṃskāraṃ vātagulmanut

मूलं नागरमानीतं सक्षीरं हृदयार्तिनुत् ।
सौवचलं तदर्धन्तु शिवानाञ्च घृतं पिबेत्

mūlaṃ nāgaramānītaṃ sakṣīraṃ hṛdayārtinut |
sauvacalaṃ tadardhantu śivānāñca ghṛtaṃ pibet

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् ।
तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति

kaṇāpāṣāṇabhedairvā śilājatukacūrṇakam |
taṇḍulībhirguḍenāpi mūtrakṛcchrīti jīvati

अमृतानागरीधात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकाम् ।
प्रपिबेद्वातरेगार्तः सशूलो मूत्रकृच्छ्रवान्

amṛtānāgarīdhātrīvājigandhātrikaṇṭakām |
prapibedvātaregārtaḥ saśūlo mūtrakṛcchravān

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः ।
निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः

sitātulyo yavakṣāraḥ sarvakṛcchranivāraṇaḥ |
nidigdhikāraso vāpi sakṣaudraḥ kṛcchranāśanaḥ

लवणं त्रिफलाकल्कैर्मूत्राघातहरं स्मृतम् ।
मूत्रे विरुद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत्

lavaṇaṃ triphalākalkairmūtrāghātaharaṃ smṛtam |
mūtre viruddhe karpūracūrṇaṃ liṅge praveśayet

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कटूष्णोश्मानिपातनः ।
सर्वमेहहरोधात्र्या रसःक्षौद्रनिशायुतः ।
त्रिफलादारुदार्व्यष्टक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा

kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaṭūṣṇośmānipātanaḥ |
sarvamehaharodhātryā rasaḥkṣaudraniśāyutaḥ |
triphalādārudārvyaṣṭakvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā

अस्वप्नं च व्यवायं च व्यायामाश्चिन्तनानि च ।
स्थौल्यमिच्छन्पपरित्यक्तं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्

asvapnaṃ ca vyavāyaṃ ca vyāyāmāścintanāni ca |
sthaulyamicchanpaparityaktaṃ krameṇābhipravardhayet

यवश्यामाकभोजी स्यास्थौल्यकृन्मधुवारिणा ।
उष्णमन्नं समण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत्

yavaśyāmākabhojī syāsthaulyakṛnmadhuvāriṇā |
uṣṇamannaṃ samaṇḍaṃ vā pibankṛśatanurbhavet

सचव्यजीरकं व्योषा हिङ्गुसौवर्चलामलाः ।
मधुना रक्तवः पीता मेधोघ्ना सर्वदीपनाः

sacavyajīrakaṃ vyoṣā hiṅgusauvarcalāmalāḥ |
madhunā raktavaḥ pītā medhoghnā sarvadīpanāḥ

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकाणि च ।
कल्कैः सिद्ध घृत प्रस्थं सक्षीरं जठरी पिबेत्

caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāṇi ca |
kalkaiḥ siddha ghṛta prasthaṃ sakṣīraṃ jaṭharī pibet

क्रमवृद्ध्या दशाहानि दश पैप्पालिकं दिनम् ।
वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापानयेत्पुनः

kramavṛddhyā daśāhāni daśa paippālikaṃ dinam |
vardhayetpayasā sārdhaṃ tathaivāpānayetpunaḥ

क्षीरषष्टिकभोजीस्यादेवं कृष्णसहस्रकम् ।
बृंहणं मुद्गमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम्

kṣīraṣaṣṭikabhojīsyādevaṃ kṛṣṇasahasrakam |
bṛṃhaṇaṃ mudgamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam

पुनर्नवाक्वाथकल्कैः सिद्धं शोथहरं घृतम् ।
गावा मत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयोऽन्विताः ।
गुडन वाभयां तुल्यां विश्वं वा शोथरोगिणा

punarnavākvāthakalkaiḥ siddhaṃ śothaharaṃ ghṛtam |
gāvā matreṇa saṃsevyaṃ pippalī vā payo'nvitāḥ |
guḍana vābhayāṃ tulyāṃ viśvaṃ vā śotharogiṇā

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयोऽन्वितम् ।
आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिञ्जयेन्नरः

tailameraṇḍajaṃ pītvā balāsiddhaṃ payo'nvitam |
ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhiñjayennaraḥ

भ्रष्टोरुचकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः ।
कृष्णसैन्धवसंयुक्तो वद्धिरोगहरः परः

bhraṣṭorucakatailena kalkaḥ pathyāsamudbhavaḥ |
kṛṣṇasaindhavasaṃyukto vaddhirogaharaḥ paraḥ

निर्गुण्डीमूलनस्येन गण्डमाला विनश्यति ।
स्मुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च

nirguṇḍīmūlanasyena gaṇḍamālā vinaśyati |
smuhīgaṇḍīrikāsvedo nāśayedarbudāni ca

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डं तु लेपतः ।
धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः

hastikarṇapalāśasya galagaṇḍaṃ tu lepataḥ |
dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ

प्रलेपःश्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् ।
शोभाञ्जनकसिन्धृत्थहिङ्गुं विद्रधिनाशनम्

pralepaḥślīpadaṃ hanti cirotthamatidāruṇam |
śobhāñjanakasindhṛtthahiṅguṃ vidradhināśanam

शरपुङ्खा मधुयुता यात्सर्स्वव्रणगेपणी ।
निम्बपत्रस्य वालेपः श्वयथुव्रणगेपणः

śarapuṅkhā madhuyutā yātsarsvavraṇagepaṇī |
nimbapatrasya vālepaḥ śvayathuvraṇagepaṇaḥ

त्रिफला खदिरो दार्वो न्यग्रोधो व्रणशोधनः ।
सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत्

triphalā khadiro dārvo nyagrodho vraṇaśodhanaḥ |
sadyaḥ kṣataṃ vraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet

यष्टीमधुकयुक्तेन किञ्चिदुष्णेन सर्पिषा ।
बुद्ध्वागन्तुव्रणान्वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्विताम्

yaṣṭīmadhukayuktena kiñciduṣṇena sarpiṣā |
buddhvāgantuvraṇānvaidyo ghṛtakṣaudrasamanvitām

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम् ।
क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्रवनिदाकृतः

śītāṃ kriyāṃ prayuñjīta pittaraktoṣmanāśinīm |
kvātho vaṃśatvageraṇḍaśvadaṃṣṭravanidākṛtaḥ

सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्त्रावयेदसृक् ।
यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन वा

sahiṅgusaindhavaḥ pītaḥ koṣṭhasthaṃ strāvayedasṛk |
yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena vā

भुञ्जीतान्नं यवाग्वा वा पिवेत्सैन्धवसंयुतम् ।
करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन्

bhuñjītānnaṃ yavāgvā vā pivetsaindhavasaṃyutam |
karañjāriṣṭanirguṇḍīraso hanyādvraṇakrimīn

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः ।
निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रधनगेपणः

triphalācūrṇasaṃyukto guggulurvaṭakīkṛtaḥ |
niryantraṇo vibandhaghno vradhanagepaṇaḥ

दूर्वास्वरससिद्धं वा तलं कम्पिल्लकेन वा ।
दार्वोत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम्

dūrvāsvarasasiddhaṃ vā talaṃ kampillakena vā |
dārvotvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam