अध्याय 169: आहार के गुण और अनुपान विधि

हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे ।
रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम्

hitāhitavikekāya anupānavidhiṃ bruve |
raktaśāli tridoṣaghnaṃ tṛṣṇāmedonivārakam

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा ।
शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः

mahāśāli paraṃ vṛṣyaṃ kalamaḥ śleṣmapittahā |
śītto gurustridoṣaghnaḥ prāyaśo gauraṣaṣṭikaḥ

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा ।
तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः

śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣmapittahā |
tadvatpriyaṅgunīvārakoradūṣāḥ prakīrtitāḥ

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः ।
वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः

bahuvāraḥ sakṛcchītaḥ śleṣmapittaharo yavaḥ |
vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādurgodhūmo vātanāśanaḥ

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः ।
माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः

kaphapittāstrajinmudgaḥ kaṣāyo madhurolaghuḥ |
māṣo bahubalo vṛṣyaḥ pittaśleṣmaharo guruḥ

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषोऽनिलार्तिनुत् ।
कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः

avṛṣyaḥ śleṣmapittaghno rājamāṣo'nilārtinut |
kulatthaḥ śvāsahikkāhṛtkaphagulmānilāpahaḥ

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः ।
पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः

raktapittajvaronmātho śīto grāhī makuṣṭhakaḥ |
puṃstvāsṛkkaphapittaghnaścaṇako vātalaḥ smṛtaḥ

मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा ।
तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः

masūro madhuraḥ śīva saṃgrahī kaphapittahā |
tadvatsarvaguṇāḍhyaśca kalāyaścātivātalaḥ

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता ।
अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित्

āgkī kaphapittaghno śukralā ca tathā smṛtā |
atasī pittalā jñeyā siddhārthaḥ kaphavātajit

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः ।
बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः

sakṣāramadhurasnigdho baloṣṇapittakṛttilaḥ |
balaghnā rūkṣalāḥ śītā vividhāḥ sasyajātayaḥ

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः ।
चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः

citrakeṅgudinālīkāḥ pippalīmadhuśigravaḥ |
cavyācaraṇanirguṇḍītarkārīkāśamardakāḥ

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः ।
वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ

sabilvāḥ kaphapittaghnāḥ krimighnā laghudīpakāḥ |
varṣābhūmārkarau vātakaphaghnau doṣanāśanau

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत् ।
चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम्

tiktarasaḥ syāderaṇḍaḥ kākamācī tridoṣahṛt |
cāṅgerī kaphavātaghnī sarṣapaḥ sarvadoṣadam

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला ।
नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः

tadvadeva ca kausmasumbhaṃ rājikā vātapittalā |
nāḍīcaḥ kaphapittaghnaḥ cucurmadhuraśītalaḥ

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम् ।
सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः

doṣaghnaṃ padmapatrañca tripuṭaṃ vātakṛtparam |
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstuko rocanaḥ paraḥ

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे ।
मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम्

taṇḍukīyovipaharaḥ pālaṅkyāśca tathāpare |
mūlakaṃ doṣakṛcchāmaṃ svinnaṃ vātakaphāpadam

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते ।
कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम्

sarvadoṣaharaṃ hyadyaṃ kaṇṭhyaṃ tatpakvamiṣyate |
karkoṭakaṃ savārtākaṃ padolaṃ kāravellakam

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् ।
सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम्

kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham |
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी ।
त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे

kaliṅgālābunī pittanāśinī vātakāriṇī |
trapuṣorvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत् ।
वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु

vṛkṣāmlaṃ kaphavātaghnaṃ jambīraṃ kaphavātanut |
vātaghnaṃ dāḍimaṃ grāhi nāgaraṅgaphalaṃ guru

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत् ।
वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः

keśaraṃ mātuluṅgaṃ ca dīpanaṃ kaphavātanut |
vātapittaharo māṣastvaksnigdhoṣṇānilāpahaḥ

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत् ।
भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा

saramāmalakaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ hṛdyamamlakṛt |
bhuktaprarocakā puṇyā harītakyamṛtopamā

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित् ।
वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम्

straṃsanī kaphavātaghnī hyakṣastadvattridoṣajit |
vātaśleṣmaharaṃ tvamlaṃ straṃsanaṃ tintiḍīphalam

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित् ।
गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम्

doṣalaṃ lakucaṃ svādu bakulaṃ kaphavātajit |
gulmavātakaphaśvāsakāsaghnaṃ bījapūrakam

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम् ।
कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्

kapitthaṃ grāhi doṣaghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham |
kaphapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम् ।
वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम्

pakvāmraṃ vātakṛnmāṃsaśukravarṇabalapradam |
vātaghnaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत् ।
विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम्

tindukaṃ kaphavātaghnaṃ badaraṃ vātapittahṛt |
viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ priyālaṃ pavanāpaham

राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम् ।
शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च

rājādanaphalaṃ mocaṃ panasaṃ nārikelajam |
śukramāṃsakarāṇyāhuḥ svādusnigdhagurūṇi ca

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित् ।
मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा

drākṣāmadhūkakharjūraṃ kuṅkumaṃ vātaraktajit |
māgadhī madhurā pakvā śvāsapittaharā parā

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत् ।
शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः

ārdrakaṃ rocakaṃ vṛṣyaṃ dīpanaṃ kaphavātahṛt |
śuṇṭhīmaricapippalyaḥ kaphavātajito matāḥ

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम् ।
गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम्

avṛṣyaṃ maricaṃ vidyāditi vaidyakasaṃmatam |
gulmaśūlavibandhaghnaṃ hiṅguvātakaphāpaham

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम् ।
चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम्

yavānīdhanyakājājyaḥ vātaśleṣmanudaḥ param |
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaśamanaṃ smṛtam

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम् ।
उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम्

sauvarcalaṃ vibandhaghnamuṣṇaṃ hṛcchūlanāśanam |
uṣṇaṃ śūlaharaṃ tīkṣṇaṃ viḍaṅgaṃ vātanāśanam

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु ।
हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारोऽग्निदीपनः

romakaṃ vātalaṃ svādu rocanaṃ kledanaṃ guru |
hṛtpāṇḍugalarogaghnaṃ yavakṣāro'gnidīpanaḥ

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः ।
दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम्

dahano dīpanastīkṣṇaḥ sarjikṣāro vidāraṇaḥ |
doṣaghnaṃ nābhasaṃ vārilaghu hṛdyaṃ viṣāpaham

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु ।
वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम्

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ madura laghu |
vātaśleṣmaharaṃ vārpyaṃ tāḍāgaṃ vātalaṃ smṛtam

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् ।
दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम्

raucyamagnikaraṃ rūkṣaṃ kaphaghnaṃlaghu nairjharam |
dīpanaṃ pittalaṃ kaupamaudbhidaṃ pittanāśanam

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं रात्रौ चैवेन्दुरश्मिभिः ।
सर्वदोषविनिर्मुक्तं तत्तुल्यं गगनाम्बुना

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ rātrau caivenduraśmibhiḥ |
sarvadoṣavinirmuktaṃ tattulyaṃ gaganāmbunā

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदोऽनिलकफापहम् ।
शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम्

uṣṇaṃ vāri jvaraśvāsamedo'nilakaphāpaham |
śṛtaṃ śītatridoṣaghnamuṣitaṃ tacca doṣalam

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम् ।
गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष्वह्निनाशनम्

gokṣīraṃ vātapittagnaṃ snigdhaṃ gururasāyanam |
gavyādgurutaraṃ snigdhaṃ māhiṣvahnināśanam

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम् ।
चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम्

chāgaṃ raktātisāraghnaṃ kāsaśvāsakaphāpaham |
cakṣuṣyaṃ jīvanaṃ strīṇāṃ raktapitte canāvanam

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि ।
दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम्

paraṃ vātaharaṃ vṛṣyaṃ pittaśleṣmakaraṃ dadhi |
doṣaghnaṃ manthajātantu mastu srotoviśodhanam

ग्रहण्यर्शोऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम् ।
विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः

grahaṇyarśo'rditārtighnaṃ navanītaṃ navoddhṛtam |
vikārāśca kilāṭādyā guravaḥ kuṣṭhahetavaḥ

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत् ।
त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः

paraṃ grahaṇīśothārśaḥ pāṇḍvatīsāragulmanut |
tridoṣaśamanaṃ takraṃ kathitaṃ pūrvasūribhiḥ

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् ।
गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित्

vṛṣyañca madhuraṃ sarpirvātapittakaphāpaham |
gavyaṃ medhyañca cākṣuṣyaṃ saṃskārācca tridoṣajit

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् ।
अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः ।
कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम्

apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam |
ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ |
kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् ।
वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम्

pāṇḍutvodarakuṣṭhārśaḥ śothagulmapramehanut |
vātaśleṣmaharaṃ balyaṃ tailaṃ kaśyaṃ tilodbhavam

सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदोऽनिलापहम् ।
क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम्

sārṣapaṃ kṛmipāṇḍughnaṃ kaphamedo'nilāpaham |
kṣaumaṃ tailamacakṣuṣyaṃ pittahṛdvātanāśanam

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् ।
त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम्

akṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ tvakśrotratarpaṇam |
tridoṣaghnaṃ madhu proktaṃ vātalañca prakīrtitam

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् ।
इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः

hikkāśvāsakṛmicchardimehatṛṣṇāviṣāmaham |
ikṣavoraktapittaghno balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः ।
खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित्

phāṇitaṃ pittalaṃ tavriṃ surā matsyaṇḍikā laghuḥ |
khaṇḍaṃ vṛṣyaṃ tathā snigdhaṃ svādvasṛkpittavātajit

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः ।
स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणोऽसृक्प्रसादनः

vātapittaharo rūkṣo vātaghnaḥ kaphakṛdguḍaḥ |
sa pittaghnaḥ paraḥ pathyaḥ purāṇo'sṛkprasādanaḥ

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा ।
सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित्

raktipittaharā vṛṣyā sasnehā gaḍaśarkarā |
sarvapittakaraṃ madyamamlatvātkaphavātajit

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः ।
पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः

raktapittakarāstīkṣṇāstathā sauvīrajātayaḥ |
pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaḥ

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी ।
सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली

vātānulomanī laghvī peyā vastiviśodhanī |
satakradāḍimavyoṣā saguḍā madhupippalī

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः ।
पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी

intīyaṃ sukṛtā peyā kāsaśvā sapravāhikāḥ |
pāyasaḥ kaphakṛdbalyaḥ kṛśarā vātanāśinī

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः ।
कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः

sudhautaḥ prastrutaḥ snigdhaḥ sukhoṣṇo laghurocanaḥ |
kandamūlaphalehaiḥ sādhito bṛṃhaṇoguruḥ

ईषदुष्णसेवनाच्च लघुः सूपः सुसाधितः ।
स्विन्न निष्पीडितं शाकं हितं स्नेहादिसंस्कृतम्

īṣaduṣṇasevanācca laghuḥ sūpaḥ susādhitaḥ |
svinna niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ snehādisaṃskṛtam

दाडिमामलकैर्यूषो वह्निकृद्वातपित्तहा ।
श्वासकासप्रतिश्यायकफघ्नो मलकैः कृतः

dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā |
śvāsakāsapratiśyāyakaphaghno malakaiḥ kṛtaḥ

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः ।
मुद्गामलकजो ग्राही श्लेष्मपित्तविनाशनः

yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ |
mudgāmalakajo grāhī śleṣmapittavināśanaḥ

सगुडं दधि वातघ्नं सक्तवो रूक्षवातुलाः ।
घृतपूर्णोऽग्निकारी स्याद्वृष्या गुर्वो च शष्कुली

saguḍaṃ dadhi vātaghnaṃ saktavo rūkṣavātulāḥ |
ghṛtapūrṇo'gnikārī syādvṛṣyā gurvo ca śaṣkulī

बृंहणाः सामिषा भक्ष्यपिष्ट का गुखः स्मृताः ।
तैलसिद्धाश्च दृष्टिघ्नास्तोयस्विन्नाश्च दुर्जराः

bṛṃhaṇāḥ sāmiṣā bhakṣyapiṣṭa kā gukhaḥ smṛtāḥ |
tailasiddhāśca dṛṣṭighnāstoyasvinnāśca durjarāḥ

अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुखो मताः ।
अनुपानञ्च पानीयं श्रमतृष्णादिनाशनम्

atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā gukho matāḥ |
anupānañca pānīyaṃ śramatṛṣṇādināśanam

अन्नपानादिना रक्षा कृत्स्याद्रोगवर्जितः ।
अनुष्णः शिखिकण्ठाभो विषञ्चैव विवर्णकृत्

annapānādinā rakṣā kṛtsyādrogavarjitaḥ |
anuṣṇaḥ śikhikaṇṭhābho viṣañcaiva vivarṇakṛt

गन्धस्पर्शरसास्तीव्राभोक्तुश्च स्यान्मनोव्यथा ।
आघ्राणे चाक्षिरोगः स्यादसाध्यश्च भिषग्वरैः ।
वेपथुर्जृम्भणाद्यं स्याद्विषस्यैतत्तु लक्षणम्

gandhasparśarasāstīvrābhoktuśca syānmanovyathā |
āghrāṇe cākṣirogaḥ syādasādhyaśca bhiṣagvaraiḥ |
vepathurjṛmbhaṇādyaṃ syādviṣasyaitattu lakṣaṇam