अध्याय 168: वैद्यक शास्त्र की परिभाषा

निदानं समाप्तम् ।
(धन्वन्तरिरुवाच)
सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् ।
शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे

nidānaṃ samāptam |
(dhanvantariruvāca)
sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham |
śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् ।
चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्

kaṣāyakaṭutiktāmlarūkṣāhārādibhojanāt |
cintāvyavayavyāyāmabhayaśokaprajāgarāt

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् ।
वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये

uccairbhāṣātibhārācca karmayogātikarṣaṇāt |
vāyuḥ kupyati parjanye jīrṇānne dinasaṃkṣaye

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् ।
तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्

uṣṇāmla lavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt |
tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये ।
ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रेऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः

vidāhakāle bhuktasya madhyāhne jaladātyaye |
grīṣmakāler'ddharātre'pi pittaṃ kupyati dehinaḥ

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् ।
नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि

svādvamlalavaṇasnigdhaguruśītātibhojanāt |
navānnapicchilānūpamāṃsādeḥ sevanādapi

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः ।
कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति

avyāyāma divāsvapnaśayyāsanasukhādibhiḥ |
kaphapradoṣo bhukte ca vasante ca prakupyati

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः ।
तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्

dehapāruṣyasaṃkocatodaviṣṭambhakādayaḥ |
tathā ca suptā romaharṣastambhanaśoṣaṇam

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् ।
वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्

śyāmatvamaṅgaviśleṣabalamāyāsavardhanam |
vāyorliṅgāni tairyuktaṃ rogaṃ vātātmakaṃ vadet

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः ।
कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः

dāhoṣmapādasaṃkledakoparāgapariśramāḥ |
kaṭvamlaśavavaigandhyasvedamūrchātitṛṭbhramāḥ

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः ।
देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्

hāridraṃ haritatvañca pittaliṅgānvitairnaraḥ |
dehe snigdhatvamādhuryacirakāritvabandhanam

स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् ।
कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्

staimityatṛptisaṅghātaśothaśatilagauravam |
kaṇḍūnidrābhiyogaśca lakṣaṇaṃ kaphasambhavam

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् ।
सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvyādhiṃ dvidoṣajam |
sarvahetusamutpannaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते ।
तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः

doṣadhātumalādhāro dehināṃ deha ucyate |
teṣāṃ samatvamārogyaṃ kṣayavṛddherviparyayaḥ

वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ।
वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः

vasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ |
vātapittakaphā doṣā viṇmūtrādyā malāḥ smṛtāḥ

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली ।
पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्

vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ svaranāśīsthiro balī |
pittamamlakaṭūṣṇañcāpaṅktī rogakāraṇam

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः ।
गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्

madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣamātipicchilaḥ |
gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः ।
कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्

kaphasyāmāśayasthānaṃ kaṇṭho vā mūrdhasandhayaḥ |
kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् ।
एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः ।
भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः

kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādūṣṇalavaṇāḥ kapham |
eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṃ prayojitāḥ |
bhavanti rogiṇāṃ śāntyai svasthāne sukhahetavaḥ

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः ।
अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्

cakṣuṣyo madhuro jñeyo rasadhātuvivahddhanaḥ |
amlottaro manohṛdyaṃ tathā dīpanapācanam

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः ।
पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः

dīpanojvaratṛṣṇāghnastiktaḥ śodhanaśoṣaṇaḥ |
pittalo lekhana stambhī kaṣāyo grāhiśoṣaṇaḥ

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् ।
रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्

rasavīryavipākānāmāśrayaṃ dravyamuttamam |
rasapākāntarasthāyi sarvadravyāśrayaṃ drutam

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते ।
रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च

śītoṣṇaṃ lavaṇaṃ vīryamatha vā śaktiriṣyate |
rasānāṃ dvividhaḥ pāko kaṭureva ca

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः ।
चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये

bhiṣagbheṣajarogārtaparicārakasampadaḥ |
cikitsāṅgānicatvāri viparītānyasiddhaye

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् ।
देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्

deśakālavayovahnisāmyaprakṛtibheṣajam |
dehasattvabalavyādhīnbuddhvā karma samācaret

बहूदकनगोऽनूपः कफमारुतकोपवान् ।
जाङ्गलोऽपरशाखी च रक्तपित्तगदोत्तरः

bahūdakanago'nūpaḥ kaphamārutakopavān |
jāṅgalo'paraśākhī ca raktapittagadottaraḥ

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः ।
बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते

saṃsṛṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |
bāla ā ṣoḍaśānmadhyaḥ saptatervṛddha ucyate

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः ।
क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः

kaphapittānilāḥ prāyo yathākramamudīritāḥ |
kṣārāgniśastrarahitā kṣīṇe pravayasi kriyāḥ

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् ।
रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

kṛśasya vṛṃhaṇaṃ kāryaṃsthūladehasya karṣaṇam |
rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् ।
अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः

sthairyavyāyāmasantoṣairboddhavyaṃ yatnato balam |
avikārī mahotsāho mahāsāhasiko naraḥ

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि ।
श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते

pānāhārādayo yasya viruddhāḥ prakṛterapi |
śvasukhāyopakalpyante tatsāmyamiti kathyate

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः ।
वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्

garbhiṇyāḥ ślaiṣmikairbhakṣyaiḥ ślaiṣmiko jāyate naraḥ |
vātalaiḥ pittalaistadvatsamadhāturhitāśanāt

कृशो रूक्षोऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः ।
बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः

kṛśo rūkṣo'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ |
bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः ।
स्वप्नेऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते

akālapalito gauraḥ prasvedī kopano budhaḥ |
svapne'pi dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः ।
स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः

sthiracittaḥ svaraḥ sūkṣmaḥ prasannaḥ snigdhamūrdhajaḥ |
svapne jalaśilālokī śleṣma prakṛtiko naraḥ

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः ।
दोषस्येतरसद्भावेऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः

saṃmiśralakṣaṇairjñeyo dvitridoṣānvayo naraḥ |
doṣasyetarasadbhāve'pyadhikā prakṛtiḥ smṛtāḥ

मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः ।
कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः

mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaścaiti caturvidhāḥ |
kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः ।
तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्

samasya pālanaṃ kāryaṃ viṣame vātanigrahaḥ |
tīkṣṇe pittapratīkāro mande śleṣmaviśodhanam

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् ।
आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्

prabhavaḥ sarvarogāṇāmajīrṇaṃ cāgnināśanam |
āmāmlarasaviṣṭambha lakṣaṇantaccaturvidham

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा ।
वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्

āmādviṣūcikā caiva hṛdālasyādayastathā |
vacālavaṇatoyena chardanaṃ tatra kārayet

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षोऽम्लात्संप्रवर्तते ।
अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्

śukrābhāvo bhramo mūrchā tarṣo'mlātsaṃpravartate |
apakvaṃ tatra śītāmbupānaṃ vātaniṣevaṇam

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् ।
तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्

gātrabhaṅgaṃ śirojāḍyaṃ bhaktadoṣādayo gadān |
tasminsvāpo divā kāryolaṅghanaṃ ca vivarjanam

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ ।
विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्

śūlagulmau ca viṇmūtrasthānaviṣṭambhasūcakau |
vidheyaṃ svedanaṃ tatra pānīyaṃ lavaṇodakam

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् ।
आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः

āmamamlaṃ ca viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt |
ālipya jaṭharaṃ prājño hiṅgutryūṣaṇasaindhavaiḥ

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् ।
अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्

divāsvapnaṃ prakurvīta sarvājīrṇavināśanam |
ahitānnai rogarāśirahitānnaṃ tatastyajet

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् ।
करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते

uṣṇāmbu vānupānaṃ ca mākṣikaiḥ pācanaṃ bhavet |
karīradadhimatsyaiśca prāyaḥ kṣīraṃ virudhyate

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका ।
दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्

bilvaḥ śoṇā ca gambhārī pāṭalā gaṇikārikā |
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ pañcamūlamidaṃ mahat

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् ।
वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्

śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatīdvayagokṣuram |
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् ।
कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते

ubhayaṃ daśasūlaṃ syātsannipātajvarāpaham |
kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् ।
क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्

etaistailāni sarpoṣi pralepādalakāṃ jayet |
kvāthāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः ।
संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः ।
खरोऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाकोऽपि संप्रकल्पयेत्

snehañca tatsamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādakaḥ |
saṃvartitauṣadhaiḥ pāko bastau pāne bhavetsamaḥ |
kharo'bhyaṅge mṛdurnasye pāko'pi saṃprakalpayet

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता ।
आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्

sthūladehandriyāścintyā prakṛtiryā tvadhiṣṭhitā |
ārogyamiti taṃ vidyādāyuṣmantamupācaret

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् ।
भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्

yo gṛhṇātīndriyairarthānviparītānsa mṛtyubhāk |
bhiṣaṅmitragurudveṣī priyārātiśca yo bhavet

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च ।
भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्

gulphajānulalāṭaṃ ca hanurgaṇḍastathaiva ca |
bhraṣṭaṃ sthānacyutaṃ yasya sa jahātyacirādasūn

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी ।
कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्

vāmākṣimajjanaṃ jihvā śyāmā nāsā vikāriṇī |
kṛṣṇau sthānacyutau coṣṭhau kṛṣṇāsyaṃ yasyataṃ tyajet