अध्याय 167: वातरक्त और सामान्य औषधियाँ

वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।
विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः

vātaraktanidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu |
viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् ।
स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम्

prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate vātaśoṇitam

अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते ।
वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः

agnighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite |
vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् ।
तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम्

tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadaiva pradūṣayet |
tathā vāto gude pīḍāṃ balāsaṃ vātaśoṇitam

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति ।
विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम्

saṃstabhya janayetpūrvaṃ paścātsarvatra dhāvati |
viśeṣādvamanādyaiśca pralambastasya lakṣaṇam

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् ।
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु

bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sāmbudasaṃjñakam |
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः ।
भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च

kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ |
bhūtvā bhūtvā praśāmyanti muhurāvirbhavanti ca

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि ।
आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi |
ākhoriva vilaṃ kruddhaḥ kṛtsnaṃ dehaṃ bidhāvati

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः ।
कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत्

tvaṅmāṃsāśrayamattānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ |
kālāntareṇa gambhīraṃ sarvadhātūnabhidravet

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः ।
श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु

kaṭyādisaṃyatasthāne tvaktāmraśyāvalohitāḥ |
śvayathurgrathitaḥ pākaḥ sa vāyuścāsthimajjasu

छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान् ।
करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन्

chindanniva caratyantaścakīkurvaṃśca vegavān |
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīraṃ sarvataścaran

वाताधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् ।
शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः

vātādhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam |
śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatāvṛddhihānayaḥ

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचोङ्गग्रहो तिरुक् ।
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkocoṅgagraho tiruk |
śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते ।
स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः

rakte śotho'tiruktodastāmrāścimicimāyate |
snigdharūkṣaiḥ samaṃ naiti kaṇḍukledasamanvitaḥ

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा ।
स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svādo mūrchā madastṛṣā |
sparśāsahatvaṃ rugrāvaḥ śoṣaḥ pāko bhṛśoṣmatā

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता ।
कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात्

kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatā |
kaṇḍūrmandā ca rugdbandvaṃ sarvaliṅgañca saṃkarāt

एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम् ।
त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम्

ekadoṣañca saṃsādhyaṃ yāpyañcaiva dvidoṣajam |
tridoṣajantyajedāśu raktapittaṃ sudāruṇam

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः ।
निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्

raktamaṅge nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ |
niveśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः ।
अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः

vāyau pañcātmake prāṇe raukṣyāccāpalyalaṅghanaiḥ |
atyāhārābhighātācca vegodīraṇacāraṇaiḥ

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् ।
पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते

kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ prakalpayet |
pīnaso dāhatṛṭkāsaśvāsādiścaiva jāyate

कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् ।
कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः

kaṇṭharodhomalabhraṃśacchardyarocakapīnasān |
kuryācca galagaṇḍadīṃstañjatrumūrdhvasaṃśrayaḥ

व्यानोऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः ।
विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः

vyāno'tigamanasnānakrīḍāviṣayacoṣṭitaiḥ |
viruddharūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान् ।
सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम्

puṃstvotsāhabalabhraṃśaśokacittaplavajvarān |
sarvākārādinistodaromaharṣaṃ suṣuptatām

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात्सर्वाङ्गसादनम् ।
समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः

kuṣṭhaṃ visarpamanyacca kuryātsarvāṅgasādanam |
samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः ।
शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान्

karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ |
śūlagulmagrahaṇyādīnyakṛtkāmāśrayāngadān

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः ।
यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः

apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ |
yānapānasamutthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् ।
मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून्

kupitaḥ kurute rogānkṛtsnān pakvāśayāśrayān |
mūtrasukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः ।
स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः

sarvāṅgamātataṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ |
snigdhatvādbodha kālasya śaityaśothāgnihānayaḥ

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च ।
मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात्

kaṇḍūrūkṣātināśena tadvidhopaśamena ca |
muktiṃ vidyānnirāmaṃ taṃ tandrādīnāṃ viparyayāt

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते ।
पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः

vāyorāvaraṇaṃ vāto bahubhedaṃ pracakṣate |
pittaliṅgāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता ।
शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसोऽधिकम्

kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaśītakāmatā |
śaityagauravaśūlāgnikaṭvājyapayaso'dhikam

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते ।
कफावृतेऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः

laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte |
kaphāvṛte'ṅgamardaḥ syāddhṛllāso gurutāruciḥ

रक्तवृते सदाहार्तिस्तवङ्मांसाश्रयजा भृशम् ।
भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च

raktavṛte sadāhārtistavaṅmāṃsāśrayajā bhṛśam |
bhavetsarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा ।
हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते ।
चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः

śotho māṃsena kaṭhino hṛllāsapiṭikāstathā |
harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate |
calalagrano mṛduḥ śītaḥ śotho gātreṣu rocakaḥ

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः ।
स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते ।
मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम्

āḍhyavāta iva jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvataḥ |
sparśa ācchāditetyuṣṇaśītalaśca tvanāvṛte |
majjāvṛte tu viṣamaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam

शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् ।
शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते

śūlañca paḍyimānaśca pāṇibhyāṃ labhate sukham |
śukrāvṛte tu śothe vai cātivego na vidyate

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम् ।
मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्

bhukte kukṣau rujā jīrṇe nikṛttirbhavati dhruvam |
mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet

छिद्रावृते विबन्धोऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति ।
पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः

chidrāvṛte vibandho'tha svasthānaṃ parikṛnta ti |
patatyāśu jvarākrānto mūrchāṃ ca labhate naraḥ

सकृत्पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् ।
सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्

sakṛtpīḍitamanyena duṣṭaṃ śukraṃ cirātsṛjet |
sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते ।
भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते

vilome mārute caiva hṛdayaṃ paripīḍyate |
bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः ।
क्रमों गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः

rujā tandrā svarabhraṃśo dāho vyāne tu sarvaśaḥ |
kramoṃ gaceṣṭābhaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् ।
दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता

samāna ūṣmopahatiḥ sasvedoparatiḥ sutṛṭ |
dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā

रजोवृद्धिस्तापनञ्च तथा चानाहमेहनम् ।
श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्नोतोऽवरोधनम्

rajovṛddhistāpanañca tathā cānāhamehanam |
śleṣmaṇā prāvṛte prāṇe nādaḥ snoto'varodhanam

ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः ।
उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः

ṣṭhīvanañcaiva sasvedaśvāsaniḥ śvāsasaṃgrahaḥ |
udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ

बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः ।
गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम्

balavarṇapraṇāśaścā pāne parvāsthisaṃgrahaḥ |
gurutāṅgeṣu sarveṣu sthūlatvañcāgataṃ bhṛśam

समानेऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता ।
अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम्

samāne'tikriyājñatvamasvedo mandavahnitā |
apāne sakalaṃ mūtraṃ śakṛtaḥ syātpravartanam

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः ।
प्राणादयस्तथान्योऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम्

iti dvāviṃśatividhaṃ vātaraktāmayaṃ viduḥ |
prāṇādayastathānyo'nyaṃ samākrāntā yathākramam

सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत् ।
हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः

sarve'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇañca yat |
hṛllāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते ।
उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः

hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenāpāna āvṛte |
udānenāvṛte prāṇe bhaveddhai balasaṃkṣayaḥ

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् ।
स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम्

vicāraṇena vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak |
sthānānyapekṣya vātānāṃ vṛrdhihāniṃ ca karmaṇām

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः ।
पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः

prāṇādīnāñca pañcānāṃ pittamāvaraṇaṃ mithaḥ |
pittādīnāmāvasatirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा ।
तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्

miśraiḥ pittādibhistadvanmiśrāṇyapitvanekadhā |
tāṃllakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt

शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः ।
विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते ।
स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषञ्च बलस्य च

śanaiḥ śanaiścopaśayāndṛḍhānapi muhurmuhuḥ |
viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate |
syāttayoḥ pīḍanāddhanirāyuṣañca balasya ca

आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः ।
प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः

āvṛtā vāyavo'jñātā jñātā vā sthānavicyutāḥ |
prayatnenāpi duḥ sādhyā bhaveyurvānupadravāḥ

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः ।
भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया

vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ |
bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣayā

निदानं सुश्रुत मया आत्रेयोक्तं समीरितम् ।
सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये

nidānaṃ suśruta mayā ātreyoktaṃ samīritam |
sarvarogavivekāya narādyāyuḥ pravṛddhaye

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् ।
त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता

evaṃ vijñāya rogādīṃścikitsāmatha vai caret |
triphalā sarvarogaghnī madhvājyaguḍasaṃyutā

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी ।
शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा

savyoṣā triphalā vāpi sarvarogapramardinī |
śatāvarīguḍūcyagniviḍaṅgena yutāthavā

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला ।
पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम्

śatāvarī guḍūcyagniḥ śuṇṭhīmūṣalikā balā |
punarnavā ca bṛhatī nirguṇḍī nimbapatrakam

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा ।
भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा

bhṛṅgarājaścāmalakaṃ vāsakastadrasena vā |
bhāvitā triphalā saptavāramekhamathāpivā

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः ।
वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत् ।
पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा

pūrvoktaśca yathālābhayuktaiścūrṇañca modakaḥ |
vaṭikā ghṛtatailaṃ vā kaṣāyo śoṣaroganut |
palaṃ palārdhakaṃ vāpi karṣaṃ karṣārdhameva vā