अध्याय 165: शरीर के भीतर और बाहर के कृमि

क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्यभ्यन्तरभेदतः ।
बहिर्मलकफासृग्विट्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः

krimayaśca dvidhā proktā bāhyabhyantarabhedataḥ |
bahirmalakaphāsṛgviṭjanmabhedāccaturvidhāḥ

नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः ।
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः

nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ |
tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ

बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः ।
द्विधा ते कोष्ठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते

bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ |
dvidhā te koṣṭhapiḍikāḥ kaṇḍūgaṇḍānprakurvate

कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः श्लेष्मजा बाह्यसम्भवाः ।
मधुरान्नगुडक्षीरदधिमत्स्यनवौदनैः

kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ śleṣmajā bāhyasambhavāḥ |
madhurānnaguḍakṣīradadhimatsyanavaudanaiḥ

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ।
पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः

kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ |
pṛthubradhnanibhāḥ kecitkecidgaṇḍūpadopamāḥ

रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः ।
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते

rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ |
śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः ।
च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते

antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāgudāḥ |
cyuravo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate

हृल्लासमास्यश्रवणमविपाकमरोचकम् ।
मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्

hṛllāsamāsyaśravaṇamavipākamarocakam |
mūrchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān

रक्तवाहिशिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः ।
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः

raktavāhiśirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ |
apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyātkecidadarśanāḥ

केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः ।
षट्ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः

keśādā romavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ |
ṣaṭte kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽथोविसर्पिणः ।
वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः

pakvāśaye purīṣotthā jāyante'thovisarpiṇaḥ |
vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadāmāśayonmukhāḥ

तदास्योद्गारनिः श्वामविड्गन्धानुविधायिनः ।
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः

tadāsyodgāraniḥ śvāmaviḍgandhānuvidhāyinaḥ |
pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ

ते पञ्चनाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः ।
सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि

te pañcanāmnā krimayaḥ kakerukamakerukāḥ |
sausurādāḥ saśūlākhyā lelihā janayanti hi

वङ्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः ।
रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूंर्विमार्गगाः

vaṅbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ |
romaharṣāgnisadanaṃ gudakaṇḍūṃrvimārgagāḥ