अध्याय 163: विसर्प, त्वचा पर फैलने वाला रोग

विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।
स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत्

visarpādinidānante vakṣye suśruta tacchṛṇu |
syādvisarpo vighātāttu doṣairduṣṭaiśca śothavat

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् ।
यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम्

adhiṣṭhānañca taṃ prāhurbāhyaṃ tatra bhayācchramāt |
yathāttarañca duḥ sādhyastatra doṣo yathāyatham

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः ।
देहे शीघ्रं विशन्तीह तेऽन्तरे हि स्थिता बहिः

prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ |
dehe śīghraṃ viśantīha te'ntare hi sthitā bahiḥ

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् ।
आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत्

tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamācca pravartanāt |
āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ visarpayet

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ।
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान्

tatra vātātsa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ |
śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ।
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्

pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ |
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः ।
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः ।
तेऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम्

sannipātasamutthāśca sarvaliṅgasamanvitāḥ |
svadoṣaliṅgaiścīyante sarvaiḥ sphoṭairupekṣitāḥ |
te'pi svedānvimuñcati bibhrato vraṇalakṣaṇam

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः ।
गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः

vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ |
ganthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् ।
यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः

karoti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat |
yaṃyaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsasaḥ

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते ।
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च

śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāsu ca cīyate |
agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः ।
व्यथतेऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत्

marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ |
vyathate'ṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet

हिक्काञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते नरः ।
क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु

hikkāñca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate naraḥ |
kvacinmarmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् ।
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān |
duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् ।
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम्

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvātaṃ bahudhā kapham |
raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakchirāsnāyumāṃsagam

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् ।
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम्

dūṣayitvā tu dīrghānuvṛttasthūlakharātmikām |
granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāntīvrarugjvarām

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः ।
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् ।
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः

śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ |
mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgagnisadanairyutām |
ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ।
अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः

kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā |
aṅgāvasādavikṣeṃpau pralāpārocakabhramāḥ

मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ।
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

mūrchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam |
āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ।
पीडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः

prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk |
pīḍakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ

स्निध्नोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः ।
गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते

snidhno'sito mecakābho malinaḥ śothavānguruḥ |
gambhīrapākaḥ prāyoṣmaspṛṣṭaḥ klinnoṃ'vadīryate

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः ।
सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः ।
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्

pakvavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ |
sarvago lakṣaṇaiḥ sarveḥ sarvagatvaksamarpaṇaḥ |
śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् ।
वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्

bāhyahetoḥ kṣatātkruddhvaḥ saraktaṃ pittamīrayan |
vīsarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ।
पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः

sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam |
pathagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः ।
शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः

asādhyāḥ kṛtasarvotthāḥ sarve cākrāntamarmaṇaḥ |
śīrṇasnāyuśirāmāṃsāḥ klinnāścaśavagandhayaḥ