अध्याय 162: पाण्डु रोग और शोथ के भेद

पाण्डुशोथनिदानञ्च शृणु सुश्रत वच्मि ते ।
पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः

pāṇḍuśothanidānañca śṛṇu suśrata vacmi te |
pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ

नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम् ।
धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम्

natrānilena balinā kṣiptākṣiptaṃ yadi sthitam |
dhamanīrdaśamīḥ prāpya vyāpnuvansakalāṃ tanum

त्वगसृक्छ्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम् ।
त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्

tvagasṛkchleṣmamāṃsāni pradūṣyanrasamāśritam |
tvaṅmāṃsayostu kurute tvaci varṇān pṛthagvidhān

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् ।
यातोऽयं प्रहतेदुग्रः स रोगस्तेन गौरवम्

svayaṃ haridrā hāridraṃ pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam |
yāto'yaṃ prahatedugraḥ sa rogastena gauravam

धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः ।
ततोऽल्परक्तमेदोऽस्थिनिः सारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः

dhātūnāṃ sparśaśaithilyamāmajaśca guṇakṣayaḥ |
tato'lparaktamedo'sthiniḥ sāraḥ syācchlathendriyaḥ

शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च ।
शूलोक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया

śīryamāṇairivāṅgaistu dravatā hṛdayena ca |
śūlokṣikūṭavadane staimityaṃ tatra lālayā

हीनतृट्शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः ।
मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी

hīnatṛṭśiśiradveṣī śīrṇalobho hatānalaḥ |
mandaśaktirjvarī śvāsī karṇaśūlī tathā bhramī

स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् ।
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि

sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt |
prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पमृत्रता ।
मेदः समानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता

aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo'lpamṛtratā |
medaḥ samānilāttatra gāḍharukkledagātratā

कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता ।
शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना

kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇaśirānakhaviṇmūtranetratā |
śotho nāsāsyavairasyaṃ viṭśoṣaḥ pārśvamūrchanā

पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः ।
तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्रता

pitte haritapittābhaḥ śirādiṣu jvarastamaḥ |
tṛṭśoṣamūrchādaurgandhyaṃ śītecchā kaṭuvakratā

विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता ।
तन्द्रा लवणवक्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः

viḍbhedaścāmlako dāhaḥ kaphācca hṛdayārdratā |
tandrā lavaṇavakratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ

काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गोऽतिदुः सहः ।
उत्कृष्टेनिलपित्ताभ्या कटुर्वा मधुरः कफः

kāśaśchardiśca nicayānnaṣṭaliṅgo'tiduḥ sahaḥ |
utkṛṣṭenilapittābhyā kaṭurvā madhuraḥ kaphaḥ

दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम् ।
स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत्

dūṣayitvā vasādīṃśca raukṣyādraktavimokṣaṇam |
srotasāṃ saṃkṣayaṃ kuryādanurudhya ca pūrvavat

पाण्डुरोगेक्षयेजाते नाभिपादास्यमेहनम् ।
पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम्

pāṇḍurogekṣayejāte nābhipādāsyamehanam |
purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāstraṃ kaphānvitam

यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम् ।
कोष्ठशा खोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत्

yaḥ pittarogī seveta pittalaṃ tasya kāmalam |
koṣṭhaśā khodgataṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāharet

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा ।
दाही विपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः

hāridramūtranetratvaṃ mukhaṃ raktaṃ śakṛttathā |
dāhī vipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ

भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च ।
उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः

bhavetpittānugaḥ śothaḥ pāṇḍurogāvṛtasya ca |
upekṣayā ca śothādyāḥ sakṛcchrāḥ kumbhakāmalāḥ

हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत् ।
वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः

haritaśyāmapittatve pāṇḍurogo yadā bhavet |
vātapitte bhramastṛṣṇā strīṣu harṣo mṛdujvaraḥ

तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम् ।
आलस्यञ्चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः

tandrā vā cānalabhraṃśastaṃ vadanti halīmakam |
ālasyañcātibhavati teṣāṃ pūrvamupadravaḥ

शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते ।
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः

śothaḥ pradhānaḥ kathitaḥ sa evāto nigadyate |
pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭānbahiḥ śirāḥ

नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ।
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः

nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam |
utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ

सर्वहेतुविशषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ।
दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि

sarvahetuviśaṣaistu rūpabhedānnavātmakam |
doṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi

तदेव नीयमानन्तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत् ।
पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः

tadeva nīyamānantu sarvāṅge kāmajambhavet |
pṛthūnnatāgragrathitairviśeṣaiśca tridhā viduḥ

सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः ।
व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम्

sāmānyahetuḥ śothānāṃ doṣajāto viśeṣataḥ |
vyādhiḥ karmopavāsādikṣīṇasya bhavati drutam

अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुमत्यन्तशीतलम् ।
लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम्

atimātraṃ yadāsevedgurumatyantaśītalam |
lavaṇakṣāratīkṣṇāmlaśākāmbusvapnajāgaram

रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम् ।
पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा

rodho vegasya vallūramajīrṇaśramamaithunam |
pacyate mārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः ।
विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम्

śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ |
viṣṭambhālasyakacchardihikkāpāṇḍuvisarpakam

ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः ।
सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः

ūrdhvaśothamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ |
sarvāṅgagaḥ sarvagataḥ pratyapratyageti tadāśrayaḥ

तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम् ।
वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणोऽसितः

tatpūrvarūpaṃ kṣavathuḥ śirāyāmaṅgagauravam |
vātācchothaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇo'sitaḥ

शङ्खबस्त्यन्त्रशोफर्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता ।
वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम्

śaṅkhabastyantraśophartimedobhedāḥ prasuptitā |
vātottānaḥ klamaḥ śīghramunnametpīḍitāṃ tanum

सिग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान् ।
त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते

sigdhastu mardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān |
tvaksarṣapavilipte ca tasmiṃścimicimāyate

पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत् ।
शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन्मध्ये प्राग्दहते तनुम्

pītaraktāsiṃtābhāsaḥ pittajātaśca śoṣakṛt |
śīghraṃ nāsau vā praśamenmadhye prāgdahate tanum

सतृट्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः ।
साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः

satṛṭdāhajvarasvedo bhramaklodamadabhramāḥ |
sābhilāṣī śakṛdbhedo gandhaḥ sparśasaho mṛduḥ

कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः ।
स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राच्छर्द्यग्निमान्द्यकृत्

kaṇḍūmānpāṇḍuromā tvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ |
snigdhaḥślakṣṇaḥ sthiraḥ śūlo nidrācchardyagnimāndyakṛt

आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः ।
हिमानिलैर्दध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छजैः

āghātena ca śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ |
himānilairdadhyanilairbhallātakapikacchajaiḥ

रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् ।
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः

rasaiḥ śuṣkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān |
bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् ।
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt |
daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंङ्करात् ।
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्

viṇmūtraśukropahatamalavadvastusaṃṅkarāt |
viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt

मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः ।
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः

mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ |
navo'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ