अध्याय 155: मद्य, मद और मदात्यय

वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् ।
तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु

vakṣye madātyayādeśca nidānaṃ munibhāṣitam |
tīkṣṇāmlarūkṣasūkṣmāmlavyavāyāsukaraṃ laghu

विकाशि विशदं मद्यं मेदसोऽस्माद्विपर्ययः ।
तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः

vikāśi viśadaṃ madyaṃ medaso'smādviparyayaḥ |
tīkṣṇodayāśca divyuktāścittopaplavino guṇāḥ

जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना ।
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान्

jīvitāntāḥ prajāyante viṣeṇotkarṣavartinā |
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ māndyadīnojaso guṇān

दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् ।
आद्ये मदे द्वितीयेऽपि प्रम
दायतने स्थितः

daśabhirguṇaiḥ saṃkṣomyaṃ ceto nayati cākriyam |
ādye made dvitīye'pi prama
dāyatane sthitaḥ

दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते ।
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः

durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityabhimucyate |
madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājāsano madaḥ

निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः ।
इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम्

niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarettataḥ |
iyaṃ bhūmiravācyānāṃ dauḥ śīlasyedamāspadam

एकोऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर्
तेर्दर्शकः परम् ।
निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीयेऽत्र मदे स्थितः

eko'yaṃ bahumārgāyāḥ durgar
terdarśakaḥ param |
niśceṣṭaḥ sannavākśete tṛtīye'tra made sthitaḥ

मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् ।
धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम्

maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām |
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥ khaṃ mānānarthaṃ hitāhitam

न वेद शीकमोहार्तं शोष
मोहादिसंयुतः ।
सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः

na veda śīkamohārtaṃ śoṣa
mohādisaṃyutaḥ |
sonmādabhramamūrchāyāṃ sāpasmāraḥ patatyadhaḥ

नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः ।
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः

nāti mādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ |
vātātpittātkaphātsarvairbhavedrogo madātyayaḥ

सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा ।
विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरोऽरुचिः

sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā |
vibhedaṃ prasabhaṃ tṛṣṇā saumyo glānirjvaro'ruciḥ

पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः ।
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः

purovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ |
svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ

स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषतेः ।
पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः

svapnenevābhibhavati na coktaśca sa bhāṣateḥ |
pittāddāhajvaraḥ svedo moho nityaṃ ca vibhramaḥ

श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम् ।
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः

śleṣmaṇaśchardirhṛllāso nidrā codaragauravam |
sarvaje sarvaliṅgatvaṃ jñātvā madyaṃ pibettu yaḥ

सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ ।
भवेतां मारुतात्कष्टाद्भवेत्त स्य विशेषतः

sahasā ruciraṃ cānyataradhvaṃsakaśoṣiṇau |
bhavetāṃ mārutātkaṣṭādbhavetta sya viśeṣataḥ

ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठिवाः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता ।
शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपोऽङ्गे हि वातरुक्

dhvaṃsakaśleṣmaniṣṭhivāḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā |
śabdāsahatvaṃ taccittavikṣepo'ṅge hi vātaruk

हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः ।
निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्

hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaḥ śvāsatṛṣṇāvamijvarāḥ |
nivartedyastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt

विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः ।
रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः

vikāraiḥ kliśyate jātu na sa śarīramānasaḥ |
rajomohahitāhārapāsya syustrayo gadāḥ

वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः ।
मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः

vasāsṛkkledanāvāhisrotorodhaḥ sudbhavāḥ |
madamūrchāpasaṃnyāsā yathottarabalodbhavāḥ

मदोऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि ।
शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः

mado'tra doṣaiḥ sarvaistu raktamadyaviṣairapi |
śaktyānantyādgatābhāsaścalaśchalitaveṣṭitaḥ

रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत् ।
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः

rūkṣaśyāmāruṇatanurmadye vātodbhave bhavet |
pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ

स्वप्नेऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः ।
सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम्

svapne'sambaddhavākyādiḥ kaphāddhyānaparo hi saḥ |
sarvotthasannipātena raktastambhāṅgadūṣaṇam

पित्तलिङ्गत्वमाद्येन विकृतेहा स्वराज्ञता ।
विसत्कम्पोतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकं श्रमः

pittaliṅgatvamādyena vikṛtehā svarājñatā |
visatkampotinidrā ca sarvebhyo'bhyadhikaṃ śramaḥ

लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु ।
अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः

lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīñchoṇitādiṣu |
aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā sampraviśyanviśettamaḥ

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः ।
कासः श्यावारुणा च्छाया मूर्छायां मारुतात्मकः

śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ |
kāsaḥ śyāvāruṇā cchāyā mūrchāyāṃ mārutātmakaḥ

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः ।
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः

pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyanviśettamaḥ |
vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṣṇopapīḍitaḥ

भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः ।
कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत्

bhinnavatpītanīlābho raktanīlākulekṣaṇaḥ |
kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyatyākāśamāviśet

तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान् ।
गुरुभिस्तिमितै
रङ्गे राजधर्मावबन्धान्
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्देषैरपस्मार इवापरः ।
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः

tamaścirācca budhye hṛduraḥ suprasekavān |
gurubhistimitai
raṅge rājadharmāvabandhān
sarvākṛtistribhirdeṣairapasmāra ivāparaḥ |
pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम् ।
स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा

doṣaistu madamūrchāyāṃ kṛtavegeṣu dehinām |
svayamevopaśāmyanti saṃnyāsenauṣadhairnivā

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलाबलाः ।
ससन्यासं निपतिताः प्राणाघातनसंश्रयाः

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalābalāḥ |
sasanyāsaṃ nipatitāḥ prāṇāghātanasaṃśrayāḥ

भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठभूता मृतोपमाः ।
म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते

bhavanti tena puruṣāḥ kāṣṭhabhūtā mṛtopamāḥ |
mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate

अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवार्णवे ।
संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्

agādhe grāhabahule salilaugha ivārṇave |
saṃnyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet

मदमानरोषतोष प्रवृत्तिभिरितस्ततः ।
युक्तायुक्तं च समं युक्तिं युङ्क्ते न मद्येन

madamānaroṣatoṣa pravṛttibhiritastataḥ |
yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiṃ yuṅkte na madyena

बलकासदेशपात्रं प्रकृतिसहतामथवा वयांसि ।
प्रविभज्ज्यात्तनुरूपं पिबति ततः पिबत्यमृत

balakāsadeśapātraṃ prakṛtisahatāmathavā vayāṃsi |
pravibhajjyāttanurūpaṃ pibati tataḥ pibatyamṛta