अध्याय 150: श्वास रोग का निदान

अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् ।
कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः

athātaḥ śvāsarogasya nidānaṃ pravadāmyaham |
kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ

आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि ।
रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना

āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi |
rajodhūmānilairmarmaghātādapi himāmbunā

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः ।
कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ |
kaphoparuddhagamanapavano viṣvagāsthitaḥ

प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् ।
उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्

prāṇodakānnavāhīni duṣṭasrotāṃsi dūṣayan |
uraḥ sthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता ।
आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासोऽतिभोजनैः

prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā |
ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāso'tibhojanaiḥ

प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् ।
प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम्

preritaḥ prerayankṣudraṃ svayaṃ sa samalaṃ marut |
pratilomaṃ śirā gacchedudīrya pavanaḥ kapham

परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् ।
कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम्

parigṛhyaśirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan |
kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamarucimpīnasaṃ bhṛśam

करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् ।
प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी

karoti tīvravegañca śvāsaṃ prāṇopatāpinam |
pratāmyettasya vegenaṣṭhīvanānte kṣaṇaṃ sukhī

कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति ।
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान्

kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamarhati |
ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān

विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः ।
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते

viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsaḥ kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ |
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate

स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् ।
ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः

sa yāpyastamakaḥ sādhyo narasya balino bhavet |
jvaramūrchāvataḥ sītairna śāmyetprathamastu saḥ

कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः ।
सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान्

kāsaśvasitavacchīrṇamarmacchedarujārditaḥ |
sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhavibodhavān

अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः ।
शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः

adhodṛṣṭiḥ śutākṣastu snihyadraktaikalocanaḥ |
śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ

महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन् ।
उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्

mahātāmahatā dīno nādena śvasiti krathan |
uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam

प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः ।
नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्

pranaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ |
netre samākṣipanbaddhamūtravarcā viśīrṇavāk

शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरोऽतिरुक् ।
यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः

śuṣkakaṇṭho muhuścaiva karṇaśaṅkhāśiro'tiruk |
yo dīrghamucchvasityūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ

श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ।
ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्

śleṣmāvṛtamukhaśrotraḥ kruddhagandhavahārditaḥ |
ūrdhvaṃ samīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan

मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् ।
एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्

marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddhavāk |
ete sidhyeyuravyaktāḥ vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam