अध्याय 149: खाँसी के पाँच प्रकार

आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते ।
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः

āśukārī yataḥ kāsaḥ sa evātaḥ pravakṣyate |
pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ।
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः

kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram |
teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ

शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितोऽनिलः ।
ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्यो रस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन्

śuṣkakarṇāsyakaṇṭhatvaṃ tatrādhovihito'nilaḥ |
ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyo rastasminkaṇṭhe ca saṃsṛjan

शिरास्रोतांसि संपूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च ।
क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन्

śirāsrotāṃsi saṃpūrya tato'ṅgānyutkṣipanti ca |
kṣipannivākṣiṇī kliṣṭasvaraḥ pārśve ca pīḍayan

प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः ।
हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान्

pravartate savakreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ |
hṛtpārśveruśiraḥ śūlamohakṣobhasvarakṣayān

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम् ।
सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत्

karoti śuṣkakāsañca mahāvegarujāsvanam |
soṃgaharṣo kaphaṃ śuṣkaṃ kṛchrānmuktvālpatāṃ vrajet

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः ।
पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः

pittātpītākṣikatvaṃ ca tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ |
pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम् ।
कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु

pratataṃ kāsavege ca jyotiṣāmiva darśanam |
kaphāduro'lparuṅmūrdhi hṛdayaṃ stimite guru

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः ।
रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम्

kaṇṭhe pralepamadajaṃ pīnasacchardyarocakāḥ |
romaharṣo dhanasnigdhaṃśleṣmaṇāñca pravartanam

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् ।
उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली

yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam |
upasyantaḥ kṣato vāyuḥ pittenānugato balī

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् ।
पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु

kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam |
pītaṃ śyāvañca śuṣkañca grathitaṃ kupitaṃ bahu

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा ।
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना

ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinnenaiva corasā |
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना ।
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्

duḥ khasparśena śūlena bhedapīḍāhitāpinā |
parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततोऽस्य च ।
कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते

pārāvata ivotkūjanpārśvaśūlī tato'sya ca |
kaphādyairvamanaṃ paktibalavarṇañca hīyate

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्टकटिग्रहः ।
षायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः

kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ śvāsapṛṣṭakaṭigrahaḥ |
ṣāyupradhānāḥ kupitā dhāvato rājayakṣmaṇaḥ

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः ।
पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम्

karvanti yakṣmāyatane kāsaṃ ṣṭhīvatkaphaṃ tataḥ |
pūtipūyopamaṃ vītaṃ miśraṃ haritalohitam

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च ।
अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः

supyate tudyata iva hṛdayaṃ pacatīva ca |
akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता ।
ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च

snigdhaprasannavakratvaṃ śrīmaddarśananetratā |
tato'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः ।
याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजोऽपि नवौ तु तौ

ityeṣa kṣayajaḥ kāsa kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ |
yāpyau vā balināṃ tadvatkṣatajo'pi navau tu tau

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः ।
मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च

sidhyetāmapi sāmarthyātsādhyādau ca pṛthakkramaḥ |
miśrā yāpyāśca ye sarve jarasaḥ sthavirasya ca

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः ।
भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत्

kāsaśvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ |
bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttāstvarayā jayet